Sự thật về tin đồn rau mác gây sảy thai: Y học nói gì?

Lời đồn dân gian về củ rau mác và nỗi lo sảy thai

Trong đời sống ẩm thực của người Việt, rau mác (đặc biệt là phần củ ngầm) từ lâu đã là nguyên liệu quen thuộc trong các món canh, xào hay luộc dân dã. Tuy nhiên, trong dân gian cũng lưu truyền lời đồn rằng phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên ăn củ rau mác vì loại củ này có tính “hàn”, có thể kích thích tử cung co bóp mạnh dẫn đến sảy thai hoặc sinh non.

Nỗi lo sợ này khiến không ít thai phụ hoang mang, thậm chí cảm thấy dằn vặt lo lắng nếu lỡ ăn phải một vài miếng rau mác trong bữa cơm gia đình. Để làm rõ thực hư, việc đối chiếu lời đồn với các bằng chứng khoa học và dữ liệu độc chất học là vô cùng cần thiết nhằm giúp bạn đọc có cái nhìn tỉnh táo, khách quan.

Y học thực nghiệm: Có hay không bằng chứng rau mác kích thích co bóp tử cung?

Câu trả lời ngắn gọn là hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học hay nghiên cứu độc lý thực nghiệm nào ghi nhận rau mác có khả năng gây co bóp tử cung hay dẫn đến sảy thai ở phụ nữ. Trong các kho dữ liệu nghiên cứu y sinh học chuẩn mực, không có thử nghiệm lâm sàng hay mô hình động vật nào chứng minh củ rau mác chứa độc tố làm tổn thương thai nhi.

Quan niệm dân gian thường hình thành từ những quan sát ngẫu nhiên, trùng hợp trong quá khứ rồi truyền miệng qua nhiều thế hệ mà không qua kiểm chứng độc học. Để một loại thảo dược hay thực phẩm bị coi là có nguy cơ gây sảy thai, y học bắt buộc phải xác định được hoạt chất gây co bóp cơ trơn tử cung hoặc hoạt chất gây độc trực tiếp lên phôi thai thông qua các mô hình thực nghiệm chặt chẽ.

Mô hình đo lường co thắt tử cung trong phòng thí nghiệm diễn ra thế nào?

Để hiểu vì sao một chất bị quy kết làm tăng co bóp tử cung, chúng ta cần xem xét cách các nhà khoa học đánh giá hiện tượng này trên động vật thực nghiệm. Trong một nghiên cứu công bố năm 1994, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá áp lực và sự co thắt tử cung trên mô hình động vật gồm 23 chuột cống mang thai và 23 chuột cống không mang thai ^[1].

Ở nghiên cứu này, chuột được đặt ống thông vào động mạch cảnh, tĩnh mạch cảnh và đặt một ống thông có bóng chèn vào khoang tử cung trước khi thực hiện thử nghiệm 24 giờ ^[1]. Hoạt động co bóp tử cung được ghi nhận liên tục và biểu thị theo đơn vị Montevideo (M.V.U.) ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã tiêm tĩnh mạch cocaine ở dải liều từ 1,25 đến 20 mg/kg hoặc dùng dung dịch muối sinh lý để đối chứng ^[1].

Kết quả cho thấy ở liều 1,25 hoặc 2,5 mg/kg, động vật không xuất hiện triệu chứng ngộ độc toàn thân, nhưng mức liều 2,5 mg/kg đã gây tăng rõ rệt chỉ số M.V.U. ở cả nhóm chuột mang thai lẫn không mang thai ^[1]. Đáng chú ý, ở nhóm chuột mang thai, mức biến thiên M.V.U. tối đa tăng tới 250% so với giá trị ban đầu, tức cao gấp đôi so với mức tăng ở chuột không mang thai ^[1]. Đi kèm với đó, huyết áp động mạch trung bình tăng khoảng 15% và nhịp tim giảm 10% ^[1].

Thử nghiệm trên chứng minh rằng một chất kích thích thực sự có thể làm tăng co bóp tử cung ngay cả ở mức liều chưa biểu hiện ngộ độc, và tình trạng mang thai làm tăng độ nhạy cảm của tử cung với tác nhân đó ^[1]. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ được ghi nhận trên hóa chất kích thích thần kinh mạnh như cocaine trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[1]. Với rau mác, hoàn toàn không có ghi nhận nào về khả năng gây biến đổi áp lực buồng tử cung hay tăng chỉ số co bóp tương tự.

Độc tính sinh sản của các hoạt chất thực vật: Bài học từ saponin và sesquiterpenoid

Trong thế giới thực vật, một số loại thảo dược thực sự chứa các hợp chất có thể gây độc cho hệ sinh sản nếu sử dụng ở hàm lượng chiết xuất cô đặc. Nghiên cứu độc học đối với các chất này đòi hỏi quy trình phân lập và đánh giá mô bệnh học rất chi tiết trên động vật thí nghiệm.

Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát độc tính sinh sản của saponin phân lập từ vỏ cây Hợp hoan (Cortex Albiziae) trên chuột nhắt trắng Kunming cái ^[2]. Chuột được chia thành 4 nhóm, trong đó 3 nhóm được cho uống saponin pha trong nước muối sinh lý với các mức liều 135, 270 và 540 mg/kg/ngày, còn nhóm đối chứng chỉ dùng nước muối ^[2]. Thử nghiệm độc tính thai kỳ được tiến hành ở liều 540 mg/kg/ngày ^[2].

Kết quả cho thấy tỷ lệ mang thai ở nhóm chuột dùng 540 mg/kg/ngày saponin giảm tới 70% ^[2]. Hoạt chất này gây độc cho cơ thể mẹ tại buồng trứng và tử cung, dù không ghi nhận độc tính trực tiếp lên phôi hay gây dị tật thai nhi ^[2]. Tỷ lệ làm tổ của phôi ở các giai đoạn đầu, giữa và cuối thai kỳ đều giảm, đồng thời xuất hiện tình trạng thai chết lưu và chuột mẹ tử vong ^[2]. Biến đổi mô bệnh học khẳng định saponin từ Cortex Albiziae gây tổn thương trực tiếp lên buồng trứng và tử cung của chuột cái ^[2].

Bên cạnh saponin, một số hợp chất nhóm sesquiterpenoid trong dược liệu cũng từng được phát hiện có độc tính với phôi thai. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột cống cho thấy tinh dầu chiết xuất từ củ Nga truật (Curcuma zedoaria) gây độc phụ thuộc nồng độ trên phôi chuột ở ngày thai thứ 9,5 khi nuôi cấy phôi ngoài cơ thể ^[3].

Khi chuột cống mang thai được cho uống tinh dầu Curcuma zedoaria ở liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg từ ngày thai thứ 7 trở đi, đến ngày thứ 17 đã ghi nhận hiện tượng giảm cân, bất thường huyết học và sinh hóa ở cả chuột mẹ lẫn phôi ^[3]. Tác động gây độc phôi này liên quan đến hiện tượng vôi hóa nhau thai do các hợp chất sesquiterpenoid ức chế sự hình thành mạch máu qua trung gian yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) ^[3].

Những phát hiện trên phản ánh rằng độc tính sinh sản của thảo dược nếu có thường bắt nguồn từ các nhóm hoạt chất đặc thù với liều lượng thực nghiệm rất cao. Quan trọng nhất, các nghiên cứu này được thực hiện trên chuột với các phân đoạn chiết xuất từ Cortex Albiziae hoặc Curcuma zedoaria, hoàn toàn không liên quan và không thể quy chụp cho củ hay lá rau mác ^[2], ^[3].

Các hoạt chất đã được y văn xác lập nguy cơ gây sảy thai và dị tật

Để đánh giá một chất có gây sảy thai hay không, y học dựa trên các bằng chứng lâm sàng và dịch tễ học rõ ràng, như các trường hợp được tổng kết trong hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh vảy nến mảng của Hội Da liễu Brazil công bố năm 2019 ^[4].

Hướng dẫn này chỉ ra rằng một số thuốc điều trị có nguy cơ nghiêm trọng đối với thai kỳ ^[4]. Chẳng hạn, methotrexate đã được xác định rõ là chất gây quái thai và gây sảy thai ^[4]. Hoạt chất này có thể tồn lưu trong gan tới 4 tháng sau khi tiếp xúc ^[4]. Một nghiên cứu tiến cứu trên 9 trường hợp tiếp xúc với methotrexate trước khi mang thai ghi nhận có 4 trường hợp sảy thai tự nhiên khi việc dùng thuốc diễn ra trong vòng 6 tháng trước thai kỳ ^[4]. Các báo cáo y khoa cũng ghi nhận tình trạng sảy thai tự nhiên sau khi dùng thuốc trong 3 tháng đầu thai kỳ, cũng như dị tật đa cơ quan (sọ mặt, xương, tim phổi, tiêu hóa) ở tuần thai thứ 18 khi người mẹ dùng thuốc vào tuần đầu mang thai ^[4].

Tương tự, acitretin - một dẫn xuất tổng hợp của vitamin A - đã chứng minh gây dị tật thai nhi trong các nghiên cứu trên động vật và bị chống chỉ định tuyệt đối cho phụ nữ mang thai ^[4]. Đối với các dẫn xuất than đá (coal tar), dù một nghiên cứu hồi cứu trên 23 phụ nữ mang thai không thấy tăng nguy cơ dị tật so với cộng đồng, nhưng các nghiên cứu trên động vật dùng liều cao cho thấy tăng tử vong chu sinh, tăng nguy cơ hở hàm ếch và bất thường phổi ở con non ^[4]. Vì vậy, coal tar và dithranol không được khuyến cáo sử dụng trong thai kỳ ^[4]. Hướng dẫn cũng lưu ý việc bôi salicylic acid nồng độ từ 9% đến 25% trên diện tích da rộng hoặc băng bịt có thể dẫn đến hấp thu toàn thân và gây ngộ độc cấp ^[4].

Đối chiếu với các tiêu chuẩn độc học y khoa khắt khe trên, rau mác chỉ là một loại rau ăn thông thường, không chứa các dược chất kháng phân bào mạnh như methotrexate hay các retinoid gây quái thai ^[4]. Vì thế, việc gán ghép cho rau mác nguy cơ làm sảy thai như một số dược chất chuyên biệt là điều hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Khoảng trống bằng chứng: Vì sao không nên lo sợ vô căn cứ?

Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai về tác động của rau mác. Toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm về tăng áp lực tử cung hay độc tính sinh sản đề cập ở trên đều thực hiện trên các chất khác như cocaine, saponin chiết xuất hoặc tinh dầu dược liệu khác trên chuột, hoặc các thuốc điều trị đặc hiệu trên người ^[1], ^[2], ^[3], ^[4].

Việc suy diễn từ độc tính của một số loại cây cỏ hay hóa chất sang rau mác là một sai lầm phổ biến về mặt nhận thức. Một loại thực phẩm muốn gây co thắt tử cung đến mức sảy thai cần phải chứa lượng lớn các chất kích thích cơ trơn hoặc làm biến đổi nội tiết thai kỳ rõ rệt, điều mà rau mác chưa từng bị ghi nhận.

Do đó, thai phụ không nên quá lo lắng nếu đã từng ăn các món chế biến từ rau mác. Nỗi sợ hãi vô căn cứ và căng thẳng tâm lý đôi khi lại gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe mẹ bầu nhiều hơn bản thân món ăn đó.

Ai nên thận trọng khi sử dụng rau mác?

Mặc dù rau mác không có bằng chứng gây sảy thai hay kích thích co bóp tử cung, một số nhóm người vẫn cần thận trọng khi tiêu thụ loại thực phẩm này trong bữa ăn hàng ngày.

Trước hết, những người có cơ địa dễ dị ứng hoặc từng có tiền sử ngứa ngáy, khó chịu đường tiêu hóa sau khi ăn các loại rau thủy sinh nên cẩn trọng. Do rau mác thường mọc ở đầm lầy, ruộng nước, bề mặt thân và rễ có thể bám dính nhiều bùn đất, vi khuẩn, nấm mốc hoặc ấu trùng ký sinh trùng.

Phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có hệ tiêu hóa nhạy cảm không nên ăn rau mác sống hoặc tái. Việc ăn thực phẩm chưa chín kỹ từ môi trường ngập nước có thể dẫn đến nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột hoặc ngộ độc thực phẩm, gây tiêu chảy và mất nước.

Những người mắc các bệnh mạn tính về đường tiêu hóa, viêm đại tràng hoặc đang trong đợt rối loạn phân cũng nên dùng lượng vừa phải để theo dõi phản ứng của cơ thể. Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường, thai phụ nên dừng ăn và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.

Gợi ý chế biến và sử dụng rau mác an toàn trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của rau mác mà vẫn đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe, khâu sơ chế và nấu nướng đóng vai trò quyết định. Mọi người nên chọn mua củ hoặc ngọn rau mác tươi, không bị dập nát, thối rữa hay có mùi lạ.

Trước khi chế biến, cần rửa sạch từng nhánh rau và gọt sạch vỏ ngoài của phần củ dưới vòi nước chảy để loại bỏ hoàn toàn bùn đất và tạp chất bám ngoài. Ngâm rửa kỹ giúp giảm thiểu tối đa sự hiện diện của vi sinh vật và các chất bẩn từ môi trường bùn lầy.

Rau mác cần được nấu chín kỹ, chẳng hạn như nấu canh thịt nạc, canh sườn hoặc xào chín. Nhiệt độ nấu nướng thích hợp sẽ tiêu diệt hầu hết các loại vi khuẩn, ký sinh trùng có hại, giúp món ăn an toàn và dễ tiêu hóa hơn cho bà bầu.

Mỗi người chỉ nên ăn với lượng vừa phải như một món rau đổi vị trong thực đơn đa dạng, không nên ăn quá nhiều hay ăn liên tục nhiều ngày một loại thực phẩm duy nhất. Phụ nữ mang thai có thể trạng đặc biệt hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh nền nên chủ động hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn phù hợp nhất.