Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn trứng cút sống hoặc uống dịch chiết trứng cút để trị dứt điểm viêm mũi dị ứng và hen suyễn. Không ít lời đồn thổi còn khẳng định loại thực phẩm nhỏ bé này có tác dụng vượt trội hơn cả các loại thuốc kháng dị ứng hiện đại.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay khẳng định trứng cút không thể thay thế thuốc chữa bệnh. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng trứng cút chữa dị ứng là một sai lầm tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.
Hiểu đúng về hoạt chất ovomucoid trong trứng cút
Tin đồn về khả năng chống dị ứng của trứng cút xuất phát từ các quan sát thực nghiệm ban đầu ở những người chăn nuôi chim cút ít mắc dị ứng hơn [1]. Đi sâu vào nghiên cứu cấu trúc sinh học, các nhà khoa học phát hiện lòng trắng trứng cút Nhật Bản chứa ovomucoid [1, 2]. Đây là một loại protein có hoạt tính ức chế men proteinase [2].
Chính hoạt tính ức chế enzyme này được cho là có thể ngăn cản một số phản ứng viêm tại niêm mạc đường hô hấp [1]. Dù vậy, ovomucoid đồng thời cũng chính là một thành phần kháng nguyên chịu trách nhiệm gây ra dị ứng trứng [2]. Bản thân hoạt tính kháng nguyên này phụ thuộc chặt chẽ vào cấu trúc không gian của các vùng protein cuộn gập nhờ liên kết disulfide [2]. Do đó, protein này vừa mang tiềm năng sinh học nhưng vừa là tác nhân có thể kích hoạt hệ miễn dịch phản ứng [2].
Nghiên cứu lâm sàng thực tế nói gì?
Thay vì ăn trứng thông thường, các nghiên cứu y khoa tập trung vào những chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược chéo trên 43 người khỏe mạnh đã thử nghiệm phản ứng sau kích thích dị nguyên chuẩn hóa [1]. Kết quả cho thấy một liều cấp tính hỗn hợp độc quyền từ trứng cút giúp cải thiện chỉ số lưu lượng hít vào tối đa qua mũi (PNIF) tốt hơn giả dược và làm tăng cảm giác dễ chịu trên thang điểm VAS mà không ghi nhận biến cố bất lợi nào [1].
Ở một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác thực hiện trên 40 bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa, các tình nguyện viên được chia làm hai nhóm: dùng xịt mũi mometasone đơn thuần hoặc dùng mometasone kết hợp viên uống chiết xuất trứng cút và kẽm trong 4 tuần [3]. Nhóm dùng kết hợp cho thấy mức độ giảm ngứa mũi, hắt hơi và tổng điểm triệu chứng mũi tốt hơn nhóm chỉ dùng thuốc xịt corticoid [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ kiểm soát bệnh tốt ở nhóm phối hợp cao hơn và bệnh nhân không cần dùng thêm thuốc cắt cơn [3]. Nghiên cứu này kết luận trứng cút chỉ đóng vai trò hỗ trợ phối hợp điều trị cùng thuốc xịt tại chỗ chứ không thay thế [3].
Mới đây nhất, một bài tổng quan hệ thống năm 2025 rà soát từ 294 nghiên cứu ban đầu và chọn ra 5 báo cáo lâm sàng đạt chuẩn [4]. Tổng số người tham gia trong các nghiên cứu dao động từ 40 đến 180 người, với trung vị là 77 người [4]. Kết quả tổng hợp chỉ ra dạng thực phẩm bổ sung từ trứng cút kết hợp với kẽm giúp cải thiện lưu lượng thở mũi PNIF, thời gian vận chuyển chất nhầy lông chuyển và giảm các triệu chứng chảy nước mũi, nghẹt mũi, ngứa mắt, ngứa mũi, hắt hơi [4]. Dữ liệu cho thấy bổ sung này có thể hỗ trợ giảm bớt sự phụ thuộc vào các loại thuốc điều trị triệu chứng tiêu chuẩn, dung nạp tốt, tác dụng phụ hiếm gặp và thoáng qua [4].
Cơ chế miễn dịch phức tạp qua thực nghiệm
Tác động của trứng cút lên hệ miễn dịch không đơn giản là dập tắt phản ứng viêm tức thì. Trong nghiên cứu trên chuột bị mẫn cảm với lạc dẫn đến bệnh giống viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan, việc cho uống dịch đồng nhất trứng cút làm tăng IgE đặc hiệu với trứng cút vào ngày thứ 35, nhưng đồng thời làm giảm đáng kể IgE và IgG1 đặc hiệu với dị nguyên lạc [5]. Sự gia tăng IgE đặc hiệu với trứng cút sau đó giảm dần, phản ánh quá trình cơ thể thiết lập cơ chế dung nạp miễn dịch qua đường tiêu hóa [5].
Nghiên cứu cũng dẫn chứng quan sát ở bệnh nhân hen dị ứng từng ghi nhận hiện tượng nồng độ IgE huyết thanh tăng đột ngột sau khoảng 1 tháng dùng liệu pháp trứng cút trước khi có sự điều hòa [5]. Điều này đối lập với một số nghiên cứu trước đó vốn không thấy sự thay đổi IgE huyết tương toàn phần khi dùng dạng hỗn hợp độc quyền [5]. Những kết quả trái chiều này cho thấy tác động miễn dịch của trứng cút còn phụ thuộc vào cơ địa mẫn cảm, dạng bào chế và đường tiếp xúc [5].
Những giới hạn của bằng chứng hiện tại
Mặc dù các báo cáo lâm sàng ghi nhận một số tác động tích cực, các bằng chứng hiện có vẫn bộc lộ nhiều điểm hạn chế. Tổng quan hệ thống cho thấy số lượng thử nghiệm lâm sàng đủ tiêu chuẩn còn rất ít, cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ (chỉ từ 40 đến 180 người) [4]. Báo cáo năm 2023 cũng nhấn mạnh cần có các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác nhận tính hiệu quả hỗ trợ [3].
Quan trọng nhất, các thử nghiệm lâm sàng dùng viên ngậm hoặc chế phẩm bổ sung chiết xuất chuẩn hóa kết hợp cùng kẽm chứ không dùng trứng cút ăn tươi sống hay chế biến tại nhà [3, 5]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc ăn trứng cút luộc, chiên hay uống sống có thể vượt qua tác dụng của các thuốc kháng histamin, corticoid xịt mũi hay thuốc giãn phế quản đang được chỉ định theo phác đồ điều trị hen và viêm mũi.
Hiểu lầm tai hại: Trứng cút là dị nguyên tiềm ẩn
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là coi trứng cút như một vị thuốc "chữa bách bệnh dị ứng" lành tính tuyệt đối. Thực tế, ovomucoid trong trứng cút chính là một dị nguyên mạnh [2]. Một nghiên cứu tiến cứu từ tháng 8/2024 đến tháng 2/2025 trên 57 bệnh nhân có biểu hiện nghi ngờ dị ứng trứng cho thấy tỷ lệ mẫn cảm với trứng là 37,5% ở trẻ em và 14% ở người lớn [6]. Trong số những người bị mẫn cảm, phản ứng với ovomucoid chiếm tới 66% ở trẻ em và 85% ở người lớn [6]. Đặc biệt, 57% người lớn trong nhóm mẫn cảm có tiền sử sốc phản vệ [6].
Các bệnh lý đi kèm thường gặp ở nhóm mẫn cảm với trứng bao gồm viêm mũi dị ứng chiếm 60%, dị ứng thực phẩm khác chiếm 40% và viêm da cơ địa chiếm 10% [6]. Do đó, người bị viêm mũi dị ứng rất dễ đồng mắc tình trạng mẫn cảm với thành phần trứng. Việc nghe theo lời đồn ăn nhiều trứng cút để "trị" viêm mũi dị ứng có thể trực tiếp đưa dị nguyên vào cơ thể, dẫn tới các phản ứng nguy hiểm tính mạng [3, 4].
Nhiều phân tích cũng cho thấy việc đo nồng độ IgE đặc hiệu với ovomucoid – một dị nguyên bền nhiệt – có giá trị dự đoán khả năng dung nạp các sản phẩm trứng nướng nhiệt độ cao nhưng không vượt trội hơn xét nghiệm lẩy da hay kháng thể lòng trắng trứng thông thường [7]. Dù ovomucoid xử lý nhiệt mạnh đã được thử nghiệm giải mẫn cảm trên chuột như một liệu pháp miễn dịch đường uống an toàn hơn [8], đây là quy trình điều trị chuyên khoa nghiêm ngặt, hoàn toàn khác với việc tự ý ăn uống theo lời đồn.
Những ai tuyệt đối cần thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên phải tránh xa các sản phẩm và mẹo chữa bệnh từ trứng cút là những người có tiền sử dị ứng với trứng gia cầm [4]. Dù ovomucoid của gà và vịt có ái lực kháng thể thấp hơn trứng cút Nhật Bản [2], phản ứng chéo vẫn có thể xảy ra và kích hoạt phản vệ [6].
Người đang mắc các đợt hen phế quản cấp tính, khó thở nặng tuyệt đối không tự ý dùng trứng cút để thay thế thuốc cắt cơn hay corticoid dạng hít. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn để dùng thực phẩm chức năng có thể đẩy người bệnh vào cơn suy hô hấp nguy kịch. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm nào chứa thành phần chim cút.
Áp dụng thực tế đúng cách
Nếu bạn không bị dị ứng trứng, trứng cút hoàn toàn là một nguồn thực phẩm dinh dưỡng tốt, giàu protein và khoáng chất để bổ sung vào bữa ăn hằng ngày. Bạn nên ăn trứng cút đã qua nấu chín kỹ để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn đường tiêu hóa và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.
Đối với người bị viêm mũi dị ứng dai dẳng, nếu muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ chiết xuất từ trứng cút và kẽm, hãy xem đó là liệu pháp tích hợp hỗ trợ giảm nhẹ triệu chứng dưới sự tư vấn y khoa [3, 5]. Luôn duy trì phác đồ thuốc xịt hoặc thuốc uống do bác sĩ kê đơn để kiểm soát viêm nhiễm ổn định [3].
Lời đồn "trứng cút chữa dị ứng tốt hơn thuốc" là hoàn toàn sai lệch và thiếu căn cứ khoa học vững chắc. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tận dụng giá trị dinh dưỡng của thực phẩm một cách an toàn và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của thầy thuốc chuyên khoa.