Nhiều người theo chế độ thực dưỡng Kushi thường xem trà bancha và kukicha như thức uống thanh lọc cơ thể hằng ngày. Những lời đồn thổi trên mạng xã hội thậm chí còn ca ngợi hai loại trà từ lá già và cành trà này như bài thuốc trị bách bệnh, chống ung thư kỳ diệu.
Thực tế khoa học không thần thánh hóa như vậy. Trà bancha hay kukicha là đồ uống lành mạnh, chứa chất chống oxy hóa tự nhiên và hoạt chất sinh học hữu ích, nhưng hàm lượng catechin thấp hơn trà xanh búp non và hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Bối cảnh và nguồn gốc trà bancha trong thực dưỡng
Phương pháp thực dưỡng Kushi bắt nguồn từ Nhật Bản, ưu tiên các loại thực phẩm tự nhiên, ít qua chế biến công nghiệp và cân bằng âm dương. Trong hệ thống này, các loại trà làm từ bộ phận già của cây chè (Camellia sinensis) như bancha (lá trà thu hoạch muộn hoặc lá già) và kukicha (cành, cuộng trà) được đặc biệt ưa chuộng.
Nhiều người chọn bancha và kukicha vì hương vị mộc mạc, vị chát dịu, dễ uống hơn các loại trà búp non. Đồng thời, những người nhạy cảm với chất kích thích thường tìm đến hai loại trà này để tránh cảm giác bồn chồn, mất ngủ hay cồn cào ruột gan.
Tuy nhiên, sự thiếu hụt thông tin chính xác đã khiến nhiều quan niệm sai lầm nảy sinh. Không ít người tin rằng việc cây trà tích tụ dưỡng chất qua nhiều năm trên cành già sẽ mang lại dược tính chữa ung thư, tiểu đường hay thay thế thuốc chữa bệnh.
Cơ chế tác động của catechin và methylxanthine
Để hiểu đúng giá trị của trà bancha, cần nhìn vào thành phần sinh học của cây chè Camellia sinensis. Trong lá trà xanh chưa lên men, nhóm hoạt chất chống oxy hóa chủ lực là các catechin, gồm epicatechin (EC), epigallocatechin (EGC), epicatechin gallate (ECG) và epigallocatechin gallate (EGCG) [1].
Cơ chế chống oxy hóa của catechin dựa trên số lượng nhóm hydroxyl và cấu trúc hóa học đặc trưng, giúp trung hòa các gốc oxy hóa và nitơ hoạt tính gây hại cho tế bào [1]. Nhờ đó, catechin bảo vệ cấu trúc màng lipid và DNA khỏi sự tấn công của stress oxy hóa trong cơ thể [2], [1].
Bên cạnh catechin, phân đoạn methylxanthine trong lá bancha cũng thể hiện hoạt tính sinh học đáng chú ý [3]. Hợp chất này có khả năng tham gia vào quá trình giảm thiểu tổn thương mô do stress oxy hóa gây ra bởi các tác nhân độc hại [3].
Tuy vậy, các bộ phận già như cành và lá cuối vụ thường tích lũy ít chất chống oxy hóa hơn so với búp non và lá non. Mức độ hoạt tính sinh học của trà phụ thuộc chặt chẽ vào quy trình chế biến, độ non của lá và phương pháp lên men [2], [1].
Nghiên cứu nói gì về catechin và trà bancha lên men
Năm 2017, một nghiên cứu thực nghiệm đã so sánh hàm lượng catechin và hoạt tính chống oxy hóa của các loại trà lên men truyền thống của Nhật Bản với trà xanh thông thường [2]. Nghiên cứu kiểm tra bốn loại trà lên men: Ishizuchi-kurocha, Goishi-cha, Awa-bancha và Batabata-cha [2].
Kết quả định lượng cho thấy nồng độ catechin trong các loại trà lên men truyền thống này chỉ đạt tối đa 29% so với trà xanh thông thường (ở trà Ishizuchi-kurocha), và thấp nhất chỉ còn 0,5% (ở trà Batabata-cha) [2]. Trà Awa-bancha được sản xuất chỉ qua một giai đoạn lên men yếm khí bằng vi khuẩn axit lactic [2].
Khi đo lường bằng ba phương pháp định lượng khác nhau, trà xanh thông thường luôn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất [2]. Thứ hạng hoạt tính chống oxy hóa được xác định lần lượt là: trà xanh > Ishizuchi-kurocha > Goishi-cha > Awa-bancha > Batabata-cha [2]. Dù hàm lượng catechin trong Awa-bancha thấp hơn nhiều so với trà xanh, chiết xuất từ nhóm trà này vẫn thể hiện hoạt tính khử ion kim loại, dọn dẹp gốc tự do và ức chế quá trình peroxy hóa lipid ở mức độ nhất định [2].
Giới hạn của nghiên cứu này là các phép đo hoạt tính chống oxy hóa được thực hiện in vitro (trong ống nghiệm). Sinh vật sống có cấu trúc phức tạp và không đồng nhất, do đó hoạt tính sinh học trong cơ thể người cần được đánh giá đa chiều hơn [2].
Năm 2019, một nghiên cứu khác phân tích sâu về đặc tính vi sinh của trà Awa-bancha và Ishizuchi-kurocha [4]. Các nhà khoa học đã phân lập các chủng vi khuẩn thuộc nhóm Lactobacillus plantarum từ hai loại trà lên men này [4]. Kết quả phân loại cho thấy chủng phân lập từ Awa-bancha có quan hệ gần gũi với L. pentosus và có đặc tính khác biệt so với chủng từ Ishizuchi-kurocha [4]. Đáng chú ý, các chủng vi khuẩn từ Awa-bancha hầu như không bám dính vào tế bào Caco-2 nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [4].
Nghiên cứu về methylxanthine từ lá bancha bảo vệ nội tạng
Năm 2020, một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã kiểm tra tác động bảo vệ của phân đoạn methylxanthine chiết xuất từ lá trà bancha chống lại độc tính trên tim và thận do thuốc hóa trị doxorubicin gây ra [3]. Doxorubicin là kháng sinh nhóm anthracycline hiệu quả trong điều trị nhiều loại ung thư nhưng gây tác dụng phụ nguy hiểm lên tim và thận thông qua cơ chế stress oxy hóa [3].
Thử nghiệm tiến hành trên chuột cống đực giống Wistar, chia làm 6 nhóm [3]. Methylxanthine từ lá bancha được dùng ở hai mức liều: liều cao (5 mg/kg thể trọng) và liều thấp (1 mg/kg thể trọng), kết hợp với doxorubicin liều tích lũy 20 mg/kg thể trọng [3]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích creatinin huyết thanh, axit uric, urê, các men CK, CK-MB, AST, LDH và chất điện giải [3].
Kết quả cho thấy việc dùng đồng thời methylxanthine từ lá bancha và doxorubicin giúp giảm các chỉ số sinh hóa huyết thanh phụ thuộc theo liều lượng, phản ánh sự suy giảm mức độ tổn thương mô tim và mô thận [3]. Phân tích mô bệnh học ghi nhận chuột được tiền xử lý với liều methylxanthine 5 mg/kg có cấu trúc cơ tim gần như bình thường và giảm đáng kể biến đổi hình thái thận so với nhóm chỉ dùng kháng sinh [3]. Cơ chế chính được giải thích là nhờ giảm stress oxy hóa do thuốc gây ra [3].
Giới hạn lớn của nghiên cứu này là thử nghiệm dùng phân đoạn methylxanthine tinh chế trên mô hình chuột cống đực, chưa thể quy đổi tương đương sang việc người uống nước hãm từ lá trà bancha thô [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Nhìn từ các dữ liệu đã công bố, trà xanh và các dẫn xuất từ lá chè mang lại nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào [1]. Catechin trong trà xanh, đặc biệt là EGCG, đã được chứng minh có tiềm năng kháng viêm và hỗ trợ ngăn ngừa các bệnh lý ung thư như ung thư phổi, vú, thực quản, dạ dày, gan và tuyến tiền liệt [1].
Tuy nhiên, bằng chứng khoa học khẳng định rõ ràng rằng trà xanh cũng như các hoạt chất catechin không thể thay thế cho các phương pháp hóa trị liệu chuẩn quy [1]. Vai trò thực sự của các hợp chất này dừng lại ở mức hỗ trợ các phương pháp điều trị ung thư tiêu chuẩn [1].
Đối với trà bancha hay kukicha, việc sử dụng lá già hoặc cành trà đem lại hàm lượng chất chống oxy hóa khiêm tốn hơn so với trà xanh búp non [2]. Dù vậy, chúng vẫn duy trì được khả năng ức chế peroxy hóa lipid và dọn gốc tự do nhất định [2]. Bancha không phải là "thần dược", nhưng là một lựa chọn giải khát nhẹ nhàng, hỗ trợ giảm bớt tác động tiêu cực của các gốc oxy hóa tự do trong cơ thể khi kết hợp cùng lối sống lành mạnh [2], [3].
Những hiểu lầm thường gặp về trà bancha và kukicha
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng thực dưỡng là uống trà bancha hay kukicha đậm đặc có thể tiêu diệt khối u, chữa khỏi ung thư hoặc bài trừ mọi loại độc tố. Các tài liệu y học nhấn mạnh các hợp chất từ trà chỉ có tính chất hỗ trợ và không được phép dùng thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [1].
Hiểu lầm thứ hai là cành trà già chứa hàm lượng chất chống oxy hóa cao vượt trội so với trà xanh non. Thực tế nghiên cứu cho thấy trà xanh tươi chưa lên men mới là nguồn catechin dồi dào nhất, còn các dòng trà bancha lên men có hàm lượng catechin thấp hơn đáng kể, chỉ tương đương một phần nhỏ so với trà xanh [2], [1].
Hiểu lầm thứ ba là trà già hoàn toàn không có caffeine hay methylxanthine. Trên thực tế, phân đoạn methylxanthine vẫn tồn tại tự nhiên trong lá bancha và là thành phần hoạt tính sinh học chính được ghi nhận trong nghiên cứu bảo vệ nội tạng [3]. Do đó, người dùng không nên lầm tưởng đây là thức uống hoàn toàn tách biệt khỏi các hoạt chất đặc thưng của cây chè.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người bệnh đang tiếp nhận các phác đồ điều trị y tế đặc hiệu, bao gồm bệnh nhân ung thư đang dùng thuốc hóa trị, không nên tự ý dùng các loại chiết xuất trà liều cao mà không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị [1]. Dù nghiên cứu cho thấy methylxanthine hỗ trợ giảm độc tính của doxorubicin trên động vật, việc tự phối hợp có thể làm thay đổi dược động học của thuốc [3].
Những người có bệnh lý nền về tim mạch, suy thận nặng hoặc rối loạn điện giải cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi bổ sung lượng lớn nước trà hằng ngày [3]. Việc nạp quá nhiều dịch lỏng chứa khoáng chất và hoạt chất methylxanthine có thể gây thêm gánh nặng cho hệ bài tiết đang suy yếu.
Người có tiền sử mẫn cảm, dễ rối loạn tiêu hóa khi dùng các sản phẩm lên men cũng cần thận trọng với trà Awa-bancha, bởi mỗi vùng lên men có hệ vi sinh vật và vi khuẩn axit lactic đặc thù [2], [4].
Gợi ý áp dụng an toàn và hiệu quả trong đời sống
Để tận dụng giá trị của trà bancha hoặc kukicha trong chế độ ăn uống thường nhật, người dùng nên xem đây là thức uống giải khát thanh đạm thay thế nước lọc hoặc các loại nước ngọt công nghiệp.
Thời điểm sử dụng thích hợp là vào ban ngày, giữa các bữa ăn hoặc sau bữa ăn nhẹ. Vị êm dịu của cành và lá già giúp tạo cảm giác dễ chịu cho dạ dày hơn so với việc uống trà búp non đậm đặc lúc đói bụng.
Cách pha trà bancha hoặc kukicha rất đơn giản. Có thể đun nhẹ cành hoặc lá trà già trong nước sôi từ 5 đến 10 phút để các hợp chất hòa tan từ từ vào nước, tạo ra sắc nước vàng nâu và hương vị mộc. Không nên đun nấu quá đặc hoặc uống trà đã để qua đêm.
Trà bancha có thể kết hợp hài hòa trong bữa ăn cân bằng giàu rau củ quả tươi, ngũ cốc nguyên cám. Việc duy trì uống đủ nước và sinh hoạt điều độ vẫn là nền tảng cốt lõi của sức khỏe, không nên phụ thuộc vào bất kỳ loại trà riêng lẻ nào.
Tóm lại, trà bancha và kukicha trong thực đơn Kushi là những đồ uống thảo mộc tốt cho sức khỏe với khả năng chống oxy hóa tự nhiên và hoạt tính methylxanthine có lợi [2], [3]. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng về khả năng chữa bệnh, đồng thời luôn tham vấn ý kiến bác sĩ khi đang điều trị bệnh lý.
