Nhiều người vẫn tin sừng tê giác là thần dược trị bách bệnh, từ hạ sốt đến ung thư. Lời đồn thổi đẩy giá trị sừng động vật hoang dã lên cao trên thị trường chợ đen. Tuy nhiên, phân tích sinh hóa cho thấy thành phần cấu tạo không khác biệt đáng kể so với móng tay người.
Khoa học khẳng định sừng tê giác không chứa hoạt chất trị bệnh đặc thù nào. Cấu trúc vật chất chính chỉ gồm keratin, dạng protein sợi cấu tạo nên tóc, móng tay và lông gia cầm.
Thực chất sừng tê giác chứa chất gì?
Keratin là protein cấu trúc chính của biểu bì sừng hóa trên cơ thể động vật và người [1]. Các mô như móng tay người, sừng động vật hay móng guốc đều sinh ra từ tế bào biểu bì sừng hóa [2, 7]. Khi tế bào biểu bì chết đi theo chương trình, chúng tạo thành cấu trúc bảo vệ cứng chắc [1].
Về mặt hóa học, protein sợi này cấu tạo từ các chuỗi acid amin liên kết nhau [2]. Điểm đặc trưng của keratin là hàm lượng cysteine cao [2, 5]. Cysteine tạo cầu nối disunfua liên kết chéo, tạo độ bền cơ học cao [3]. Ngoài keratin và acid amin thông thường, không phát hiện hoạt chất y học đặc hiệu nào trong sừng tê giác.
So sánh sừng động vật và móng tay người
Sừng tê giác, móng ngựa và sừng các loài bò tót có hồ sơ hóa học tương tự nhau [4]. Cấu trúc quang phổ khối của keratin nhóm tê giác, họ trâu bò và ngựa gần như trùng khớp, chỉ khác họ tê tê [4].
Móng tay người, lông tóc hay sừng dê, sừng trâu đều chia sẻ nguồn gốc protein sợi alpha-keratin [5]. Sừng cừu chứa alpha-keratin giàu cysteine lên tới 22% [5]. Nghiên cứu màng sinh học cũng chỉ ra keratin từ cấu trúc sừng có cysteine chiếm tới 13% trọng lượng [6]. Móng tay người cũng hình thành từ cùng cơ chế sừng hóa tế bào biểu bì [1]. Dưới góc độ sinh học phân tử, việc uống bột sừng động vật tương đương việc uống bột móng tay nghiền.
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần sừng?
Năm 2018, một nghiên cứu dùng phổ khối DART-TOFMS phân tích 156 mẫu keratin từ 5 loài tê giác, 8 chi họ bớp, ngựa và tê tê [4]. Kết quả cho thấy dạng hóa học của sừng tê giác, sừng họ bò và móng ngựa rất giống nhau [4]. Phân tích nhận diện 95% mẫu dựa trên biến số ion nhỏ, chứng minh bản chất nền tảng chỉ là các biến thể keratin thông thường [4]. Nghiên cứu nhằm phân biệt mẫu buôn lậu, không tìm thấy hợp chất dược lý [4].
Năm 2012, nghiên cứu về sừng linh dương saiga cho thấy cấu phần chính là keratin, canxi photphat và vitamin A [5]. Phân tích móng và sừng động vật cho thấy chúng chứa protein sợi khó tiêu hóa, chỉ dùng làm thức ăn chăn nuôi hoặc chất tạo bọt chữa cháy sau khi phân giải [5]. Chất thải giàu keratin từ móng, lông, sừng phải nhờ enzyme vi sinh vật mới chuyển hóa thành acid amin [2, 6].
Năm 2013, thử nghiệm trên sừng trâu, bò, cừu chứng minh tính chất cơ học phụ thuộc mức độ sừng hóa và hàm lượng nước [7]. Khác biệt giữa các loại sừng chỉ nằm ở cấu trúc vi mô, định hướng sợi và nguyên tố kim loại vi lượng [7]. Không có dữ liệu nào chỉ ra sừng thú chứa hoạt chất sinh học chữa bệnh [7].
Năm 2015, nghiên cứu keratin sừng trâu biến tính cho thấy khi xử lý oxy hóa làm đứt gãy cầu disunfua, vật liệu chỉ có tiềm năng làm màng tương thích sinh học [3]. Keratin tự nhiên từ sừng người hay động vật là protein trơ, khó hòa tan trong điều kiện tiêu hóa thông thường [2, 8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nghiên cứu y sinh ghi nhận keratin trích xuất từ tóc người và sừng động vật dùng làm màng cầm máu hoặc khung dẫn thần kinh trên động vật [5, 8]. Hydrogel keratin tóc người giúp phục hồi sợi trục thần kinh chuột [6]. Keratin sừng trâu biến tính bằng oxy hóa không gây kích hoạt tiểu cầu, thích hợp làm vật liệu cấy ghép [3].
Tuy nhiên, đây là ứng dụng vật liệu sinh học sau chế biến hóa học phức tạp trong phòng thí nghiệm [5, 8]. Các tác dụng này không chứng minh việc uống bột sừng trực tiếp có tác dụng chữa bệnh [2, 5]. Hiện không có bằng chứng lâm sàng nào xác nhận sừng tê giác trị được ung thư, đột quỵ hay sốt cao ở người.
Hiểu lầm thường gặp về sừng tê giác
Sai lầm phổ biến nhất là coi sừng tê giác như vị thuốc thanh nhiệt, tiêu độc, trị ung thư giai đoạn cuối. Bản chất sừng chỉ là khối tế bào sừng chết kết tụ [1]. Bột sừng tê giác uống vào dạ dày không khác gì ăn chất thải sừng của lò mổ gia súc [2, 6].
Nhiều người nghĩ sừng tê giác có cấu trúc xương hoặc lõi tủy đặc biệt. Thực tế, mầm sừng là sản phẩm tích tụ lớp biểu bì, tương tự tổn thương sừng hóa keratin xuất hiện trên màng nhĩ người già [4, 7]. Chúng không chứa dược chất đặc thù nào ngoài chuỗi acid amin thông thường [1, 6].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người mắc bệnh nan y như ung thư, tim mạch tuyệt đối không dùng sừng tê giác thay thế thuốc điều trị. Việc bỏ phác đồ y khoa để uống bột sừng dẫn tới chậm trễ cấp cứu, nguy hiểm tính mạng.
Sừng tê giác trên thị trường lậu thường bị tẩm hóa chất bảo quản, phụ gia chống thối độc hại. Uống bột mài không rõ nguồn gốc gây nguy cơ ngộ độc kim loại, suy gan và suy thận cấp. Người có bệnh nền, phụ nữ có thai và trẻ em cần tránh xa sản phẩm này. Bệnh nhân cần thăm khám tại cơ sở y tế chuyên khoa khi có triệu chứng bất thường.
Áp dụng thực tế và lời khuyên y tế
Để tăng cường sức khỏe, bổ sung acid amin từ thực phẩm hàng ngày như thịt, cá, trứng, sữa thay vì tìm kiếm dược liệu cấm đắt đỏ. Dưỡng chất giúp tóc và móng tay khỏe mạnh gồm vitamin, khoáng chất và protein thông thường [1].
Không tin lời đồn thổi trên thị trường chợ đen về công dụng của động vật hoang dã. Khi bị sốt hoặc ốm đau, sử dụng các thuốc hạ sốt hạ nhiệt đã qua kiểm duyệt y tế theo chỉ định của bác sĩ. Bảo vệ tê giác cũng là cách bảo vệ túi tiền và sự an toàn của bản thân.
Khoa học chứng minh sừng tê giác cấu tạo chủ yếu từ keratin và acid amin, tương đồng móng ngựa, móng trâu và móng tay người [1, 2]. Chất này trơ, khó tiêu hóa và không có dược tính trị bệnh [2, 8]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, dựa trên cơ sở y học thực chứng thay vì niềm tin mù quáng vào các sản phẩm đắt đỏ vô giá trị.
