Tác dụng kháng viêm của muống biển: bằng chứng thực nghiệm nói gì?

Dọc theo các bãi cát ven biển Việt Nam, cây muống biển (tên khoa học: Ipomoea pes-caprae) mọc bò lan rất phổ biến. Từ lâu đời, người dân vùng biển thường hái lá muống biển giã nát để đắp vào các vết sứa cắn, mụn nhọt, hoặc xoa bóp giảm đau nhức xương khớp. Nhiều người thắc mắc liệu loài cây hoang dại này có thực sự mang đặc tính kháng viêm như kinh nghiệm dân gian hay không.

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm hiện đại đã phần nào làm sáng tỏ thắc mắc này. Dưới lăng kính phòng thí nghiệm, chiết xuất từ muống biển cho thấy khả năng ức chế đáng kể phản ứng viêm sưng và cảm giác đau trên nhiều mô hình động vật ^{[1] [2] [3]}.

Hoạt chất thực vật và cơ chế chống viêm

Muống biển là loài thực vật chịu mặn phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[4]. Phân tích hóa thực vật sơ bộ cho thấy phần trên mặt đất của loài cây này chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao như steroid, flavonoid, terpenoid và alkaloid ^[3]. Ngoài ra, các nhà khoa học còn tách chiết được nhiều hợp chất phenolic cùng các isoprenoid như beta-damascenone và E-phytol ^{[1] [5]}.

Phản ứng viêm sưng trong cơ thể xuất hiện khi các tác nhân trung gian hóa học như histamine, bradykinin hoặc serotonin được kích hoạt, dẫn đến hiện tượng giãn mạch và thoát dịch vào mô lân cận ^{[1] [2]}. Chiết xuất muống biển tác động thông qua việc can thiệp vào con đường kinin, ức chế sự co thắt của tế bào nội mô và tế bào cơ trơn mạch máu, từ đó hỗ trợ ngăn chặn quá trình tích tụ dịch gây phù ^{[1] [2] [5]}. Các nhóm polyphenol và flavonoid trong cây còn có khả năng thu dọn gốc tự do, góp phần điều hòa phản ứng miễn dịch và phản ứng viêm ^{[6] [7]}.

Các nghiên cứu trên mô hình động vật

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã khảo sát hiệu quả của chiết xuất muống biển đối với phản ứng viêm và đau:

• Nghiên cứu bào chế gel bôi ngoài da (công bố năm 2022): Nhóm nghiên cứu đã phát triển dạng gel bôi ngoài da chứa chiết xuất giàu phenolic từ lá muống biển ^[1]. Phân tích định lượng cho thấy dịch chiết chứa 18 hợp chất phenolic, nổi bật là axit chlorogenic (0,92 microg/g), axit neochlorogenic (6,07 microg/g) và axit isochlorogenic (0,80 microg/g) ^[1]. Thử nghiệm trên chuột cho thấy dạng gel này an toàn khi bôi ngoài da, không gây kích ứng ^[1]. Mặc dù gel không thể hiện hoạt tính trong mô hình phù tai cấp tính do dầu croton, chế phẩm lại ức chế hiệu quả hiện tượng phù chân do carrageenan và phù tai mạn tính do bôi dầu croton nhiều lần ^[1]. Gel muống biển còn đẩy nhanh quá trình lành vết thương trên chuột qua kiểm tra mô bệnh học, đồng thời khi phối hợp với huyết thanh kháng nọc đã giảm phù hiệu quả ở chuột bị nhiễm độc nọc rắn Bothrops erythromelas ^[1].

• Nghiên cứu dạng bôi bán rắn giảm độc do sứa cắn (công bố năm 2017): Để kiểm chứng kinh nghiệm dùng muống biển trị sứa đốt, một nghiên cứu đã bào chế kem bôi chứa chiết xuất thủy-cồn từ thân và lá muống biển ở các nồng độ 0,5%, 1,0% và 2% (w/w) ^[2]. Khi thử nghiệm trên chuột được tiêm nọc sứa Physalia physalis, cả kem bôi và hợp chất chính được phân lập là axit 3,5-Di-O-caffeoylquinic (ISA) đều làm giảm đáng kể tình trạng tăng nhạy cảm cơ học với đau ^[2]. Thử nghiệm chống viêm tại chỗ ghi nhận khả năng ức chế sưng phù chân chuột do trypsin, histamine, bradykinin và carrageenan kích hoạt, đồng thời giảm phù tai do capsaicin ^[2]. Dạng bôi cũng ức chế cảm giác đau tự phát do trypsin và capsaicin gây ra ^[2].

• Khảo sát tác dụng giảm đau từ chiết xuất methanol (công bố năm 2000): Nghiên cứu trên chuột bằng chiết xuất methanol từ phần trên mặt đất của cây muống biển ghi nhận hoạt tính giảm đau rõ rệt ^[3]. Chiết xuất thể hiện giá trị liều ức chế ID50 đạt 33,8 mg/kg qua đường tiêm phúc mạc trong thử nghiệm quặn đau do axit ^[3]. Trong thử nghiệm formalin, chiết xuất ức chế cả hai pha đau thần kinh và đau do viêm với liều ID50 lần lượt là 37,7 và 12,5 mg/kg qua đường tiêm phúc mạc ^[3].

• Phân tích cơ chế chống viêm khớp dạng thấp (công bố năm 2023): Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ và dược lý mạng mục tiêu để đánh giá muống biển ^[7]. Kết quả xác định 23 hợp chất trong dịch chiết nước của cây và phát hiện 12 thành phần hấp thu được vào huyết tương chuột ^[7]. Dữ liệu cho thấy điều hòa phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch là một trong những cơ chế tác động trọng yếu của muống biển ^[7].

Lợi ích thực nghiệm và giới hạn của bằng chứng

Những thử nghiệm trên cho thấy tiềm năng to lớn của muống biển trong việc phát triển các liệu pháp bôi ngoài da nhằm làm dịu vết sưng tấy do côn trùng cắn, tiếp xúc sinh vật biển hoặc vết thương hở nhẹ ^{[1] [2]}. Các chiết xuất này vừa hỗ trợ giảm phù nề, vừa giảm đau tại chỗ nhờ can thiệp vào các chất trung gian hóa học gây viêm ^{[1] [2]}.

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận thận trọng về mặt giới hạn khoa học. Tất cả các dữ liệu tích cực kể trên đều mới dừng lại ở mô hình thực nghiệm trên chuột hoặc tế bào trong ống nghiệm ^{[1] [2] [3] [6]}. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên cơ thể người được xác nhận đầy đủ để khẳng định liều lượng điều trị an toàn tuyệt đối. Động vật hấp thu và chuyển hóa thuốc khác với con người, do đó không thể coi chiết xuất muống biển là thuốc chữa dứt điểm viêm hay giảm đau thay thế y học hiện đại.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên ven biển hoàn toàn lành tính, có thể tùy tiện hái để sắc nước uống chữa viêm khớp hay đau nhức. Đây là quan niệm nguy hiểm. Chiết xuất thô từ cây cối hoang dại chứa hỗn hợp nhiều chất, nếu tự ý dùng đường uống không kiểm soát có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa hoặc ảnh hưởng chức năng gan, thận.

Một hiểu lầm khác là dùng lá muống biển sống đắp trực tiếp lên mọi vết thương hở sâu hoặc vết rắn cắn thay cho việc tới bệnh viện. Cần lưu ý, trong nghiên cứu nọc rắn, gel muống biển chỉ có tác dụng hỗ trợ giảm sưng khi kết hợp với huyết thanh kháng nọc đặc hiệu, chứ bản thân thảo dược không thể thay thế huyết thanh kháng độc ^[1]. Đắp lá tươi chưa qua tiệt trùng lên vết rách da sâu còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng uốn ván hoặc hoại tử mô.

Nhóm đối tượng nên thận trọng

Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc sử dụng chiết xuất muống biển trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm ^{[1] [2] [3]}. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng từ muống biển.

Người có cơ địa da nhạy cảm hoặc có tiền sử dị ứng thực vật cần cẩn trọng nguy cơ viêm da tiếp xúc. Bệnh nhân mắc các bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp hoặc có bệnh lý nền về gan, thận đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược chưa được cấp phép y tế, nhằm tránh tương tác bất lợi ^[7].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Muống biển là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho ngành dược phẩm tương lai trong việc phát triển các chế phẩm gel bôi giảm đau, chống viêm cục bộ ^{[1] [2]}. Khi khoa học chưa chuẩn hóa liều lượng dùng trong dân gian, việc khai thác thảo dược này cần tuân thủ nguyên tắc an toàn:

• Khi gặp chấn thương, vết sưng tấy mạn tính hoặc đau nhức xương khớp, người bệnh cần thăm khám tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân, thay vì tự ý tìm muống biển để điều trị tại nhà.
• Nếu không may bị sứa biển chích khi đi tắm biển, ưu tiên hàng đầu là xử lý sơ cứu theo hướng dẫn y tế ven biển. Tránh giã đắp các loại lá cây hoang dại bẩn lên vết thương hở để phòng tránh nhiễm trùng thứ phát.
• Người dân không được tự ý hái lá muống biển để nấu, sắc uống với liều lượng tự phát nhằm mục đích giảm đau hay kháng viêm toàn thân khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc.

Muống biển cho thấy khả năng kháng viêm và giảm đau rõ rệt trên các mô hình động vật nhờ sự phối hợp của các hợp chất phenolic, isoprenoid và steroid tự nhiên ^{[1] [2] [5] [3]}. Dẫu vậy, thảo dược này hiện mới dừng ở mức tiềm năng nghiên cứu tiền lâm sàng và chưa thể thay thế cho các phác đồ y khoa chuẩn mực. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ kinh nghiệm điều trị dân gian nào.