Rất nhiều người hút thuốc lâu năm khi quyết tâm từ bỏ điếu thuốc đều kỳ vọng cơ thể sẽ lập tức nhẹ nhõm, hơi thở trong lành và các cơn ho biến mất. Thế nhưng, thực tế diễn ra trong những tuần đầu tiên lại thường đi ngược lại mong đợi: cổ họng ngứa ngáy nhiều hơn, những cơn ho rũ rượi ập đến và lượng đờm tống ra ngoài tăng đột biến. Sự việc này khiến không ít người hoang mang, thậm chí lầm tưởng rằng việc dừng hút thuốc đang làm cho phổi của họ trở nên tồi tệ hơn.
Thực chất, tình trạng gia tăng cơn ho trong vài tuần đầu sau cai thuốc là một phản xạ sinh lý hoàn toàn có lợi. Đây chính là dấu hiệu cho thấy hệ thống hô hấp đang bừng tỉnh sau chuỗi ngày dài bị tê liệt bởi các chất độc hại, bắt đầu bước vào quá trình tổng vệ sinh để quét sạch dịch tiết, phục hồi lớp biểu mô phế quản bị tổn thương.
Thụ thể ho "thức tỉnh" ngay sau khi ngừng thuốc
Trong suốt thời gian hút thuốc đều đặn, khói thuốc lá liên tục đưa vào đường thở hàng ngàn hợp chất hóa học gây ức chế và làm trơ lì các đầu dây thần kinh cảm giác. Hiện tượng này làm suy giảm nghiêm trọng độ nhạy của phản xạ ho tự nhiên ở người hút thuốc so với người khỏe mạnh không hút thuốc [1]. Do các thụ thể bị gây tê tạm thời, người đang hút thuốc thường ít cảm nhận được mức độ ứ đọng dịch nhầy hoặc chỉ ho húng hắng ngắt quãng dù phổi đang chứa đầy tạp chất.
Khi bạn dừng hút thuốc, tác nhân ức chế bị loại bỏ, các thụ thể ho trên bề mặt biểu mô hô hấp nhanh chóng hồi sinh và lấy lại độ nhạy bén ban đầu [1]. Một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2007 đã theo dõi độ nhạy phản xạ ho đối với capsaicin (chất kích thích ho) ở 11 người hút thuốc mạn tính ngừng hút trong ít nhất 2 tuần rồi tái hút sau đó [1].
Kết quả cho thấy, chỉ sau 2 tuần cai thuốc, độ nhạy của phản xạ ho đã tăng lên rõ rệt, với chỉ số log C(5) giảm từ mức trung bình 1,77 xuống còn 1,47 [1]. Điều đáng chú ý là khi các đối tượng này tái hút thuốc sau khoảng 2 đến 12 tuần kiêng cữ và được kiểm tra lại sau 14 đến 23 ngày hút thuốc trở lại, độ nhạy phản xạ ho lập tức giảm xuống, với giá trị log C(5) tăng ngược từ 1,42 lên 1,77, gần như trở về nguyên trạng ban đầu [1].
Phát hiện này chứng minh rằng tính nhạy cảm của các thụ thể ho là một hiện tượng động lực học, biến đổi rất nhanh nhạy theo sự hiện diện hay vắng mặt của khói thuốc [1]. Việc thụ thể nhạy bén trở lại khiến đường thở dễ bị kích thích bởi lượng dịch ứ đọng lâu ngày, từ đó kích hoạt các cơn ho tống xuất mạnh mẽ hơn.
Quá trình dọn dẹp dịch tiết và tái cấu trúc niêm mạc
Bên cạnh sự hồi sinh của các thụ thể nhận biết kích thích, lớp tế bào bao phủ mặt trong đường dẫn khí (biểu mô phế quản) cũng bước vào đợt cải tổ cấu trúc sâu rộng. Khi tiếp xúc với khói thuốc mạn tính, biểu mô đường thở bị biến đổi nặng nề: số lượng tế bào hình đài tiết nhầy tăng đột biến, lớp niêm mạc dày lên và xuất hiện tình trạng dị sản tế bào vảy nhằm chống chọi lại sự tàn phá từ nhiệt và khói độc [2], [3], [4].
Nghiên cứu trên 147 bệnh nhân hen suyễn năm 2009 cho thấy, những người đang hút thuốc có nhiều tế bào hình đài hơn, biểu mô tích tụ nhiều chất nhầy hơn, biểu mô dày hơn và tốc độ tăng sinh biểu mô cao hơn hẳn so với người đã bỏ thuốc và người chưa từng hút thuốc [2]. Ngược lại, những người đã cai thuốc có số lượng tế bào hình đài, mức độ tích nhầy, độ dày thành biểu mô và số lượng dưỡng bào (mast cells) giảm xuống, trở lại tương đương với nhóm người chưa từng hút thuốc [2]. Điều này chứng tỏ những biến đổi bệnh lý ở biểu mô đường thở hoàn toàn có thể đảo ngược khi từ bỏ thuốc lá [2].
Quá trình dọn dẹp này cũng được ghi nhận rõ nét ở những người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Một nghiên cứu năm 2007 chỉ ra rằng việc cai thuốc giúp đảo ngược một phần tình trạng tích trữ mucin, dị sản tế bào vảy và tăng sinh biểu mô [3]. Lượng chất nhầy mucin dự trữ ở biểu mô bề mặt (đặc biệt là MUC5AC) giảm dần theo thời gian cai thuốc, phản ánh sự sụt giảm số lượng tế bào tiết nhầy hoặc sự gia tăng quá trình bài tiết chất nhầy ra bên ngoài để làm sạch đường thở [3]. Khi lượng dịch nhầy khổng lồ này được đẩy mạnh vào lòng phế quản, cơ thể bắt buộc phải sử dụng các cơn ho bật mạnh để tống khứ chúng ra ngoài.
Sự hồi phục về mặt giải phẫu học này diễn ra bền bỉ theo thời gian. Một công trình nghiên cứu từ năm 1981 trên mẫu sinh thiết phế quản của 19 người (bao gồm 5 người không hút, 8 người đang hút và 6 người đã bỏ thuốc từ 2 đến 16 năm) đã áp dụng kỹ thuật định lượng hình thái để đánh giá mức độ bất thường của mô học biểu mô thông qua tình trạng tăng sản tế bào nhầy và dị sản tế bào vảy [4]. Dữ liệu chỉ ra rằng cấu trúc biểu mô phế quản ở những người cai thuốc trên 2 năm đã dần phục hồi và tiến gần về trạng thái bình thường so với những người tiếp tục hút thuốc [4].
Những chuyển biến sinh học ở cấp độ gen và phân tử
Không chỉ biểu hiện ở cấu trúc mô, sự hồi phục của đường thở diễn ra vô cùng nhanh chóng ngay ở mức độ biểu hiện gen chỉ trong vài tuần ngắn ngủi sau khi bỏ thuốc lá. Một nghiên cứu năm 2019 sử dụng kỹ thuật lập hồ sơ biểu hiện toàn bộ hệ gen ở biểu mô mũi của người cai thuốc tại các mốc thời gian: trước cai, tuần thứ 4, tuần thứ 8, tuần thứ 16 và tuần thứ 24 [5].
Các nhà nghiên cứu phát hiện có tới 119 gen liên quan chặt chẽ đến quá trình cai thuốc lá, trong đó phần lớn các thay đổi tích cực diễn ra ngay trong vòng 8 tuần đầu và một nhóm gen đã biến chuyển rõ nét chỉ sau 4 tuần [5]. Cụ thể, các gen giảm biểu hiện sau 4 tuần và 8 tuần cai thuốc chủ yếu tham gia vào chức năng chuyển hóa các hợp chất lạ độc hại (xenobiotic) và ức chế quá trình tự chết của tế bào [5]. Đây vốn là các gen từng bị kích hoạt mạnh mẽ do khói thuốc, và việc chúng giảm hoạt động chứng minh niêm mạc đường hô hấp đang rũ bỏ trạng thái phản ứng nhiễm độc để quay về trạng thái cân bằng sinh học [5].
Cùng với đó, các phân tử bảo vệ hô hấp cũng có dấu hiệu khôi phục. Nghiên cứu năm 2018 trên đoàn hệ người Trung Quốc và mô hình tế bào thực nghiệm cho thấy khói thuốc lá làm sụt giảm trực tiếp mức biểu hiện mRNA của CC16 – một protein đóng vai trò điều hòa viêm quan trọng của tế bào biểu mô phế quản [6]. Tuy nhiên, khi loại bỏ khói thuốc, biểu hiện mRNA của CC16 trong tế bào biểu mô phế quản bắt đầu tăng trở lại [6]. Nồng độ CC16 trong sinh thiết biểu mô cũng được xác định có tương quan với chỉ số FEV1/FVC, một thước đo thể hiện tình trạng tắc nghẽn luồng khí thở [6]. Sự trỗi dậy của các yếu tố bảo vệ này hỗ trợ quá trình sửa chữa niêm mạc, thúc đẩy việc bài xuất các chất độc ứ đọng.
Lợi ích lâu dài và những giới hạn của bằng chứng phục hồi
Dù cơn ho ngắn hạn có thể gây phiền toái, nhưng lợi ích của việc bỏ thuốc đối với chức năng hô hấp là vô cùng rõ rệt. Dữ liệu từ nghiên cứu đoàn hệ SAPALDIA 2 công bố năm 2005 theo dõi sự suy giảm chức năng phổi cho thấy việc ngừng hút thuốc giúp giảm tốc độ suy giảm thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1), với hiệu quả hồi phục có thể quan sát thấy sau 1 năm cai thuốc [7]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận khả năng phục hồi chức năng phổi sau cai thuốc ở phụ nữ nói chung diễn ra tốt hơn so với nam giới [7]. Mặc dù ở nghiên cứu này số lượng người cai thuốc là nam giới còn tương đối nhỏ và nam giới có triệu chứng tắc nghẽn thường chịu tác động nặng nề hơn từ thuốc lá, cả hai giới đều có sự cải thiện rõ rệt nếu kiên trì từ bỏ điếu thuốc [7].
Tuy nhiên, người cai thuốc cũng cần hiểu rõ giới hạn của quá trình hồi phục. Không phải mọi tổn thương hay phản ứng viêm đều biến mất ngay lập tức khi bạn dập tắt điếu thuốc cuối cùng. Một nghiên cứu năm 1995 trên các bệnh nhân viêm phế quản mạn tính đã tiến hành sinh thiết phế quản ở 9 người đang hút thuốc, 7 người đã bỏ thuốc trung bình 13 năm nhưng vẫn còn triệu chứng ho khạc đờm, và 7 người khỏe mạnh không hút thuốc [8].
Kết quả phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy, cả nhóm đang hút và nhóm đã bỏ thuốc đều có sự gia tăng số lượng đại thực bào, tế bào dương tính với IL-2R, tế bào dương tính với VLA-1, cũng như các mạch máu dương tính với ICAM-1 và E-selectin dưới biểu mô so với người bình thường [8]. Dù các tế bào bạch cầu trung tính, EG-2, CD3, CD4, CD8, TNF-alpha và IL-1 beta không có sự khác biệt giữa ba nhóm, quá trình viêm niêm mạc đường thở vẫn có thể tiếp diễn âm ỉ ở những người đã ngừng thuốc nhiều năm nếu trước đó họ đã phát triển thành viêm phế quản mạn tính [8]. Điều này lý giải vì sao có những người ho kéo dài lâu hơn dự kiến.
Những hiểu lầm thường gặp khi cơn ho xuất hiện
Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là cho rằng "hút thuốc phổi vẫn êm, bỏ thuốc phổi lại sinh bệnh". Sự thật là khi còn hút thuốc, các chất độc liên tục làm tê liệt các thụ thể ho và làm suy yếu hoạt động của hệ thống lông chuyển phế quản, khiến đờm đặc, muội than và dị vật bị giữ lại sâu trong đường thở mà không thể tống ra ngoài [1]. Cơn ho rộ lên sau khi bỏ thuốc chứng tỏ cơ chế tự vệ này đã hồi tỉnh, là phản xạ tích cực chứ không phải bệnh mới phát sinh.
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý tìm đến các loại thuốc ức chế cơn ho tác động lên hệ thần kinh trung ương nhằm dập tắt triệu chứng. Việc cố tình chặn đứng phản xạ ho trong giai đoạn này vô tình giữ lại lượng đờm nhầy, dịch tiết và các mảnh vụn tế bào đang cần được đào thải, làm tăng nguy cơ ứ đọng dịch và viêm nhiễm thứ phát trong đường dẫn khí.
Nhiều người cũng nản lòng và quyết định hút thuốc trở lại vì nghĩ rằng khói thuốc giúp họ "dễ thở hơn" và hết ho. Thao tác này thực chất chỉ là tiếp tục đầu độc và làm tê liệt thụ thể ho một lần nữa như dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra [1]. Đó là sự êm dịu giả tạo đánh đổi bằng tổn thương cấu trúc mô vĩnh viễn và sự suy giảm chức năng phổi khó cứu vãn [2], [7].
Ai nên thận trọng khi đối mặt với cơn ho sau cai thuốc?
Dù ho tăng lên là phản xạ làm sạch thông thường, một số nhóm đối tượng đặc thù cần hết sức lưu tâm theo dõi triệu chứng:
- Người có tiền sử mắc các bệnh hô hấp mạn tính như hen suyễn hoặc phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Những người này vốn có tình trạng viêm niêm mạc, gia tăng tế bào đài tiết nhầy và dị sản tế bào từ trước [2], [3]. Tình trạng ho tăng có thể đi kèm khó thở hoặc khò khè cần được bác sĩ điều chỉnh phác đồ dùng thuốc kiểm soát đường thở phù hợp.
- Người hút thuốc lâu năm có biểu hiện viêm phế quản mạn tính kéo dài: Do phản ứng viêm mô dưới biểu mô vẫn có thể tồn tại nhiều năm sau khi cai thuốc [8], nhóm đối tượng này không nên chủ quan nếu cơn ho không có dấu hiệu thuyên giảm sau nhiều tháng.
- Người xuất hiện các "dấu hiệu cờ đỏ": Nếu cơn ho đi kèm sốt cao, khạc đờm có lẫn máu tươi, sụt cân không rõ nguyên nhân, đau tức ngực dữ dội hoặc khó thở tăng dần, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám chuyên khoa, loại trừ các bệnh lý ác tính hoặc nhiễm trùng cơ hội.
Lời khuyên giúp đường hô hấp phục hồi êm dịu
Để giai đoạn "dọn dẹp" của phổi diễn ra nhẹ nhàng, bạn có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ tự nhiên sau:
- Uống nhiều nước ấm: Bổ sung đủ từ 2 đến 2,5 lít nước mỗi ngày giúp làm loãng dịch đờm đặc quánh, tạo điều kiện cho các tế bào biểu mô phế quản và phản xạ ho tống xuất chất tiết ra ngoài một cách dễ dàng mà không làm rát cổ họng.
- Xông hơi hoặc hít thở hơi nước ấm: Việc tắm nước ấm hoặc hít hơi nước từ một bát nước nóng có thể làm dịu niêm mạc đang nhạy cảm, giảm cảm giác ngứa họng và hỗ trợ đường thở thông thoáng hơn.
- Sử dụng mật ong hoặc thảo dược dịu họng: Một thìa mật ong ấm vào buổi sáng hoặc các loại trà gừng, trà hoa cúc có thể giúp xoa dịu niêm mạc họng bị kích ứng bởi các cơn ho liên tục mà không làm triệt tiêu phản xạ ho tự nhiên.
- Vận động thể lực vừa sức: Đi bộ nhẹ nhàng, tập thở sâu giúp tăng thông khí phổi, hỗ trợ các phế nang giãn nở và đẩy các dịch tiết tồn đọng ở các nhánh phế quản sâu di chuyển lên phía trên để được ho khạc ra ngoài.
- Tránh xa môi trường ô nhiễm: Hạn chế tối đa việc tiếp xúc với khói thuốc thụ động, bụi mịn, hóa chất tẩy rửa mạnh hoặc không khí lạnh khô để tránh kích thích quá mức các thụ thể ho đang trong giai đoạn cực kỳ nhạy cảm [1].
Cơn ho sau khi bỏ thuốc lá là minh chứng sống động cho thấy cơ thể bạn đang nỗ lực tự chữa lành và khôi phục lại trạng thái trong sạch ban đầu. Hãy kiên nhẫn vượt qua vài tuần khó chịu đầu tiên, lắng nghe cơ thể và chủ động thăm khám y khoa nếu có dấu hiệu bất thường để hành trình từ bỏ thuốc lá đạt kết quả bền vững nhất.