Nhiều người tìm mua tang phiêu tiêu thường băn khoăn liệu tổ bọ ngựa lấy từ thân cây dâu tằm có thực sự tốt hơn tổ bám trên các loại cây khác. Trong quan niệm dân gian, tang phiêu tiêu gắn liền với cây dâu và được đánh giá cao nhất.
Theo góc nhìn khoa học hiện đại, giá trị dược lý của tổ bọ ngựa nằm ở thành phần hóa học tự thân của ổ trứng kết hợp các dẫn xuất sinh học [1]. Hiện chưa có bằng chứng thực nghiệm trực tiếp so sánh hàm lượng giữa tổ bọ ngựa trên cây dâu và cây tạp. Tuy nhiên, việc ưu tiên tổ trên cây dâu bắt nguồn từ mối liên kết sinh thái và hoạt chất của loài bọ ngựa làm tổ [2].
Tổ bọ ngựa hình thành và hoạt động thế nào?
Tang phiêu tiêu (Mantidis Ootheca) thực chất là bao trứng do bọ ngựa cái tiết ra để bảo vệ trứng qua mùa đông [2]. Chất dịch bọt này nhanh chóng đông cứng lại, tạo thành lớp vỏ xốp nhẹ, bền chắc bảo vệ các trứng nhỏ bên trong.
Dược liệu này được y học cổ truyền sử dụng từ lâu đời tại các nước Á Đông như Hàn Quốc và Trung Quốc [2]. Các thầy thuốc xưa thường kê đơn tang phiêu tiêu để can thiệp chứng tiểu đêm, đái dầm ở trẻ nhỏ, di tinh hoặc các biểu hiện suy giảm chức năng thận [2].
Nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng tổ bọ ngựa chứa các dẫn xuất đặc biệt như N-acetyldopamine giúp tạo nên cấu trúc cứng của màng bọc [1]. Khi dùng làm thuốc, các hoạt chất hòa tan trong nước và cồn mang lại nhiều tác động sinh học cho cơ thể [3, 4].
Hoạt chất đặc trưng được phân lập từ tang phiêu tiêu
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập thành công 16 hợp chất từ dịch chiết cồn 70% của tổ loài bọ ngựa Tenodera angustipennis [1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học đã phát hiện 3 dẫn xuất N-acetyldopamine mới gồm (+)-tenoderin A, (-)-tenoderin A và tenoderin B, cùng với 13 hợp chất đã biết khác [1].
Hai đồng phân quang học (+)-tenoderin A và (-)-tenoderin A được tách riêng bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao pha bất đối (chiral-phase preparative HPLC) [1]. Cấu trúc hóa học của chúng được xác định chính xác thông qua phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) và phổ khối lượng phân giải cao [1].
Về mặt tác dụng, toàn bộ các hợp chất mới này đều thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt thông qua thử nghiệm dọn gốc tự do với giá trị IC50 dao động từ 19,45 đến 81,98 micromol/L [1]. Các chất này cũng cho thấy khả năng dọn gốc oxy hóa phản ứng (ROS) bên trong tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) [1].
Vì sao dân gian chuộng tổ bọ ngựa trên cây dâu?
Tên gọi "Tang phiêu tiêu" vốn dĩ ghép từ chữ "Tang" (cây dâu tằm) và "Phiêu tiêu" (tổ bọ ngựa). Tập tính tự nhiên của bọ ngựa là cư trú tại những nơi có nguồn thức ăn dồi dào; vườn dâu tằm thường thu hút nhiều loại sâu bọ nên bọ ngựa rất thích làm tổ.
Mặc dù chưa có thử nghiệm phân tích sâu về việc cây dâu tằm truyền hoạt chất sang tổ bọ ngựa, hiện tượng cây chủ ảnh hưởng đến chất lượng dược liệu ký sinh cùng tên đã được chứng minh rất rõ. Ví dụ điển hình là tang ký sinh (Taxillus chinensis) sống trên cây dâu tằm (Morus alba) có sự vượt trội rõ rệt về thành phần hoạt tính so với cây tạp [3].
Cụ thể, nghiên cứu năm 2021 phân tích dược liệu ký sinh ghi nhận mẫu bám trên cây dâu tằm phân lập được 73 hợp chất, trong đó flavonoid là nhóm thành phần chủ đạo [3]. Phân tích PLS-DA cho thấy mẫu từ cây dâu và mẫu từ các cây chủ khác tách biệt thành hai nhóm rõ rệt [3]. Ba hoạt chất khác biệt chính gồm quercetin 3-O-beta-D-glucuronide, quercitrin và hyperoside ở cây dâu đều có hàm lượng tương đối cao hơn hẳn so với mẫu mọc trên các cây chủ khác [3].
Dù bọ ngựa chỉ làm tổ cơ học chứ không ký sinh hút nhựa như tang ký sinh, kinh nghiệm lâm sàng lâu đời vẫn ưu tiên loại bám trên thân dâu tằm để bảo đảm tính an toàn và hạn chế tạp chất lạ từ cây có gai, cây có nhựa độc.
Độ an toàn khi sử dụng tang phiêu tiêu
Vấn đề độc tính của tổ bọ ngựa đã được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm cận lâm sàng. Một nghiên cứu độc tính liều lặp lại năm 2019 tiến hành trên chuột đực dòng C57BL/6 trong 14 ngày đã chứng minh tính an toàn cao của dược liệu này [2].
Thử nghiệm sử dụng dịch chiết nước của tang phiêu tiêu qua đường uống với các mức liều 0, 50, 150 và 450 mg/kg thể trọng mỗi ngày [2]. Sau 2 tuần theo dõi, không có con chuột nào bị tử vong, không ghi nhận dấu hiệu bất thường về mặt lâm sàng hay suy giảm trọng lượng cơ thể [2].
Kiểm tra giải phẫu bệnh, huyết học và hóa sinh huyết thanh đều không thấy biến đổi bệnh lý nào ngay cả ở mức liều cao nhất 450 mg/kg/ngày [2]. Điều này cho thấy dịch chiết nước từ tổ bọ ngựa dung nạp tốt và là nền tảng an toàn cho các ứng dụng dược lý [2].
Hiểu lầm thường gặp về tổ bọ ngựa
Nhiều người lầm tưởng tổ bọ ngựa trên cây nào cũng dùng được như nhau. Trên thực tế, bọ ngựa có thể làm tổ trên các cây có độc tính tự nhiên. Nếu lấy nhầm tổ bám trên cây độc, dịch nhựa bám vào bề mặt tổ có thể gây dị ứng hoặc ngộ độc khi bào chế không đúng cách.
Một sai lầm phổ biến khác là dùng tổ bọ ngựa còn sống mà không qua xử lý nhiệt. Vỏ tổ bọ ngựa chứa trứng sống và vi sinh vật tự nhiên; nếu không sao vàng hoặc hấp chín sẽ không bảo quản được lâu và dễ hư hỏng.
Cuối cùng, không ít người tin rằng tang phiêu tiêu có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị suy thận mạn. Dù y học cổ truyền dùng hỗ trợ các chứng tiểu tiện [2], người bệnh không tự ý bỏ các phác đồ điều trị Tây y mà cần thăm khám y khoa bài bản.
Những ai cần thận trọng khi dùng?
Người có cơ địa âm hư hỏa vượng (người hay bốc hỏa, nóng trong, miệng khô khát, tiểu vàng, tiểu gắt buốt) không nên dùng tang phiêu tiêu tùy tiện. Tính năng thu sáp, cố tinh của vị thuốc có thể làm tình trạng tích nhiệt thêm nặng nề.
Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh cần tham khảo kỹ ý kiến thầy thuốc y học cổ truyền trước khi dùng. Các thành phần chống oxy hóa mạnh và dẫn xuất N-acetyldopamine [1] chưa được thử nghiệm toàn diện về độ an toàn trên phụ nữ có thai.
Người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần báo trước với bác sĩ để tránh các tương tác chuyển hóa không mong muốn giữa thảo dược và tân dược.
Cách ứng dụng và chế biến trong đời sống
Tổ bọ ngựa khi thu hái tự nhiên thường là loại của các loài như Hierodula patellifera, Tenodera angustipennis hoặc Statilia maculata [2]. Sau khi thu hái, tổ cần được đem hấp nước sôi khoảng 15-20 phút để diệt trứng bên trong, sau đó đem sấy khô hoặc phơi thật giòn.
Khi sử dụng, tang phiêu tiêu thường được sao qua chảo gang cho vàng xém cạnh để tăng mùi thơm và giúp các hoạt chất dễ giải phóng khi sắc hãm. Liều dùng thông thường trong các bài thuốc cổ truyền dao động khoảng 6-12g mỗi ngày tùy thể trạng.
Dược liệu này hay được phối hợp cùng thục địa, hoài sơn, kỷ tử trong các thang thuốc sắc nhằm bồi bổ sức khỏe cho người lớn tuổi hoặc người hay bị đi tiểu đêm nhiều lần.
Tang phiêu tiêu là vị thuốc độc đáo giàu hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và an toàn ở liều nghiên cứu thông thường. Việc chọn tổ bám trên thân cây dâu giúp hạn chế rủi ro lẫn tạp chất độc hại và giữ trọn giá trị truyền thống vốn có.
