Nhiều người ăn chay tìm đến tảo xoắn Spirulina như một giải pháp cứu cánh bổ sung vi chất. Nhãn mác các sản phẩm thực phẩm bổ sung từ vi khuẩn lam này thường ghi nhận hàm lượng vitamin B12 rất cao [1]. Điều này tạo nên niềm tin phổ biến rằng chỉ cần uống tảo mỗi ngày là đủ bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ thiếu hụt vi chất.
Thực tế khoa học hoàn toàn trái ngược với lời quảng cáo thương mại. Hàm lượng lớn B12 đo được trong tảo xoắn Spirulina phần lớn là pseudovitamin B12, một dạng đồng đẳng không có hoạt tính sinh học trên cơ thể người [1]. Đáng lo ngại hơn, các dạng đồng đẳng này còn có thể cản trở sự chuyển hóa và sử dụng vitamin B12 thật [2].
Bản chất của "B12 giả" trong vi khuẩn lam
Vitamin B12 là dưỡng chất thiết yếu duy trì chức năng thần kinh và tham gia tổng hợp DNA [3]. Về mặt sinh học tự nhiên, chỉ có vi khuẩn và vi khuẩn cổ mới có khả năng tổng hợp ra vi chất này, còn thực vật nói chung không chứa các enzyme phụ thuộc cobalamin [6, 8]. Tảo xoắn Spirulina thực chất thuộc nhóm vi khuẩn lam (cyanobacteria) chứ không phải thực vật bậc cao [1].
Khi phát triển trong môi trường tự nhiên hoặc nuôi cấy, Spirulina tổng hợp nên các hợp chất corrinoid. Tuy nhiên, thay vì tạo ra cobalamin hoạt tính mà cơ thể người cần, vi khuẩn lam lại chủ yếu sinh ra pseudovitamin B12 [1, 2]. Cấu trúc phân tử của pseudovitamin B12 có sự sai lệch ở phối tử dưới, khiến các thụ thể sinh học trong cơ thể người không thể nhận diện hay sử dụng hiệu quả như B12 thật [1, 6].
Dù protein yếu tố nội tại của dạ dày có ái lực gắn kết với B12 thật cao gấp 500 lần so với pseudovitamin B12, các chất đồng đẳng không phải cobalamin từ tảo vẫn tiềm ẩn rủi ro cản trở quá trình chuyển hóa vi chất tự nhiên [2].
Sai lệch từ phương pháp đo lường truyền thống
Lý do khiến nhãn mác của nhiều sản phẩm tảo xoắn hiển thị hàm lượng B12 rất ấn tượng xuất phát từ phương pháp xét nghiệm vi sinh cổ điển [1]. Trong nhiều thập kỷ, các phòng thí nghiệm dùng vi khuẩn thử nghiệm như Lactobacillus leichmannii để xác định nồng độ vi chất [4]. Vi khuẩn này phát triển được nhờ cả B12 hoạt tính lẫn các dạng đồng đẳng thay thế vô dụng đối với con người [4].
Các nghiên cứu phân tích đối chứng cho thấy sự chênh lệch khổng lồ giữa các phương pháp đo:
Một nghiên cứu năm 1999 tiến hành đo nồng độ B12 trong viên nén tảo xoắn Spirulina bằng cả phương pháp vi sinh với Lactobacillus leichmannii ATCC 7830 và phương pháp hóa phát quang yếu tố nội tại [4]. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy giá trị đo bằng vi sinh cao gấp 6 đến 9 lần so với phương pháp hóa phát quang [4]. Phần lớn lượng B12 ghi nhận từ phương pháp vi sinh bắt nguồn từ các chất thay thế hoặc các chất đồng đẳng không có hoạt tính [4].
Tình trạng tương tự cũng xuất hiện ở các loại vi khuẩn lam ăn được khác. Nghiên cứu năm 2006 trên tế bào khô của vi khuẩn lam Aphanizomenon flos-aquae đo được 616,3 ± 30,3 mcg B12 trên 100g bằng phương pháp vi sinh [5]. Tuy nhiên, phương pháp hóa phát quang với yếu tố nội tại chỉ ghi nhận giá trị tương đương khoảng 5,3% con số đó [5]. Việc phân tích hợp chất corrinoid tinh chế bằng sắc ký lớp mỏng silica gel 60, HPLC pha đảo C18, quang phổ UV-Vis và cộng hưởng từ hạt nhân 1H NMR xác nhận chất này chính là pseudovitamin B12 [5].
Ngay cả trong các ma trận thực phẩm lên men bằng vi khuẩn Propionibacterium freudenreichii, phương pháp thử nghiệm vi sinh (MBA) cũng cho kết quả cao hơn 20% đến 40% so với phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp (UHPLC) khi có bổ sung cobalt, phản ánh sự tồn tại của các chất đồng đẳng không có hoạt tính đối với con người [6].
Các bằng chứng khoa học chuyên sâu về tảo xoắn Spirulina
Các phân tích hóa học hiện đại đã bóc tách chính xác tỷ lệ các chất chứa trong tảo xoắn thương phẩm:
Nghiên cứu công bố năm 1999 đã tinh chế và phân tích hai dạng đồng đẳng gắn với yếu tố nội tại từ viên nén Spirulina bằng sắc ký TLC, HPLC pha đảo, phổ 1H NMR và UV-Vis [4]. Kết quả chứng minh dạng đồng đẳng chính chiếm tới 83% là pseudovitamin B12, trong khi dạng B12 hoạt tính chỉ chiếm một lượng thứ yếu là 17% [4].
Nghiên cứu năm 2001 trên chủng Spirulina platensis NIES-39 nuôi cấy trong hệ thống hở có hoặc không bổ sung CoSO4 (12 mcg/L) và vitamin B12 (10 mcg/L) cho thấy cobalt làm gia tăng đáng kể lượng hợp chất corrinoid [7]. Phân tích HPLC pha đảo C18 khẳng định hợp chất corrinoid tăng sinh khi thêm cobalt hoàn toàn trùng khớp với pseudovitamin B12 chuẩn [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tảo chỉ giảm được lượng chất đồng đẳng vô dụng khi nuôi trong môi trường thiếu hụt cobalt [7].
Đến năm 2020, một nghiên cứu sử dụng phương pháp khối phổ tin cậy LC-MS/MS để tìm kiếm dạng đồng đẳng pseudo-B12 đã sử dụng chính dịch chiết tảo xoắn Spirulina làm mẫu đối chứng chuẩn cho pseudo CN-B12 [2]. Trong khi loài thực vật thủy sinh Mankai (Wolffia globosa) chứa đủ 4 dạng B12 hoạt tính (OH-B12, Ado-B12, Me-B12, CN-B12) và không có pseudo-B12, thì Spirulina lại là nguồn mẫu điển hình chứa lượng lớn pseudo-B12 [2].
Tổng hợp dữ liệu năm 2014 khẳng định rõ ràng: các loại vi khuẩn lam ăn được như Spirulina, Aphanizomenon và Nostoc hoàn toàn không phù hợp để dùng làm nguồn bổ sung vitamin B12 cho người ăn chay [1].
Nguy cơ tiềm ẩn và những hiểu lầm phổ biến
Hiểu lầm tai hại nhất là việc đánh đồng mọi sản phẩm có nguồn gốc từ tảo đều giàu B12 hữu dụng. Nhiều người ăn chay trường chỉ uống Spirulina mà bỏ qua các nguồn bổ sung vi chất đã được kiểm chứng y khoa [1, 7].
Các chất đồng đẳng không có hoạt tính sinh học từ vi khuẩn lam có thể gây nhiễu kết quả xét nghiệm huyết thanh [8]. Điều này khiến chỉ số B12 trong máu hiển thị bình thường trên giấy xét nghiệm, nhưng tế bào cơ thể thực chất lại đang rơi vào tình trạng thiếu hụt trầm trọng [8]. Hơn nữa, việc nạp nhiều pseudovitamin B12 còn tiềm ẩn rủi ro tác động khó lường lên các con đường phụ thuộc B12 và gây ức chế chuyển hóa [7, 8].
Dù vậy, các nghiên cứu cũng ghi nhận sự khác biệt giữa các loài vi sinh vật. Khác với vi khuẩn lam Spirulina, vi tảo nhân thực Chlorella dạng viên nén được xác nhận có chứa vitamin B12 có hoạt tính sinh học thực sự [1]. Tuy nhiên, hàm lượng B12 giữa các thương hiệu Chlorella dao động rất lớn, từ 0 đến vài trăm microgam trên 100g trọng lượng khô, đòi hỏi người dùng phải kiểm tra kỹ nhãn dinh dưỡng [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Người ăn chay thuần (vegan) và ăn chay kỳ tuyệt đối không được dựa vào tảo xoắn Spirulina để bù đắp vi chất [1]. Nhóm này có nguy cơ tổn thương thần kinh tiến triển âm thầm nếu tế bào bị bỏ đói B12 kéo dài [6, 7].
Phụ nữ mang thai và cho con bú theo chế độ thuần thực vật cần đặc biệt cảnh giác. Thiếu B12 chuẩn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tổng hợp DNA và sự phát triển trí não của thai nhi [3]. Việc dùng Spirulina với hy vọng nạp B12 có thể dẫn đến hậu quả lâm sàng nghiêm trọng [8].
Người có vấn đề về hấp thu đường tiêu hóa hoặc đang điều trị các bệnh lý huyết học cũng không nên tự ý dùng tảo xoắn nhằm nâng chỉ số máu [8]. Luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định xét nghiệm chuyên sâu và kê đơn bổ sung đúng chuẩn.
Giải pháp bổ sung vi chất thực tế và khoa học
Nếu mục đích sử dụng là phòng ngừa thiếu hụt B12, người ăn chay nên chuyển hướng sang các nguồn thực phẩm đã được chứng minh hiệu quả:
Sử dụng rong biển Nori khô (purple laver): Khảo sát cho thấy Nori khô dạng tấm là nguồn B12 gốc thực vật tự nhiên phù hợp nhất hiện nay [1]. Tiêu thụ khoảng 4g Nori khô (chứa 77,6 mcg B12/100g) đáp ứng đủ nhu cầu khuyến nghị (RDA) 2,4 mcg/ngày [1]. Nori có thể dùng trong bữa sáng hoặc cuộn sushi dễ dàng trong bữa ăn hằng ngày [1].
Lựa chọn thực phẩm tăng cường vi chất: Người tiêu dùng có thể chọn men dinh dưỡng, sữa thực vật hoặc các sản phẩm thịt thực vật có bổ sung B12 [8]. Các phương pháp bổ sung qua đường xịt mũi hoặc ngậm dưới lưỡi cũng đã ghi nhận kết quả tích cực trong điều trị thiếu hụt B12 [8].
Về phần tảo xoắn Spirulina, người dùng chỉ nên xem đây là nguồn cung cấp đạm thực vật, chất chống oxy hóa hoặc khoáng chất phụ trợ. Tuyệt đối không tính hàm lượng ghi trên nhãn tảo xoắn vào tổng lượng vitamin B12 dung nạp mỗi ngày [1].
Tảo xoắn Spirulina không phải là thần dược cung cấp vitamin B12 như những lời đồn thổi trên thị trường thực phẩm chức năng [1]. Việc hiểu đúng bản chất "B12 giả" giúp người tiêu dùng tránh được các hệ lụy sức khỏe lâu dài [1, 8]. Hãy duy trì một chế độ ăn uống tỉnh táo, dựa trên cơ sở khoa học đã được kiểm chứng và chủ động bổ sung nguồn vi chất đích thực [1, 7].
