Nhiều người cao tuổi thường chọn cách bổ sung vitamin D liều cao ngắt quãng—uống dồn theo tuần, theo tháng hoặc theo năm—vì tiện lợi và đỡ quên hơn việc uống mỗi ngày. Thói quen này xuất phát từ mong muốn xương khớp vững chắc, giảm nguy cơ trượt ngã khi tuổi tác ngày càng tăng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện đại lại chỉ ra một sự thật trái ngược hoàn toàn: việc nạp vitamin D ngắt quãng với liều rất cao (liều bolus) không những không bảo vệ được xương khớp mà còn làm tăng tần suất té ngã và gãy xương ở người già [1], [2]. Việc dồn liều sốc thay vì uống liều nhỏ hàng ngày tiềm ẩn rủi ro sức khỏe đáng báo động [3], [1].

Cơ chế tác động ngược khi dùng liều cao dồn cục

Vitamin D đóng vai trò nòng cốt trong quá trình phát triển, tăng trưởng và khoáng hóa của hệ xương ở mọi độ tuổi [4]. Khi cơ thể thiếu vitamin D, khả năng hấp thu canxi tại ruột suy giảm, kích thích tuyến cận giáp tiết nhiều hormone PTH [4]. PTH tăng cao sẽ kích hoạt các tế bào hủy xương, thúc đẩy quá trình tiêu xương và làm trầm trọng thêm tình trạng loãng xương ở người lớn tuổi [4].

Để duy trì cơ bắp và khả năng thăng bằng, người già cần một nồng độ vitamin D ổn định trong máu [5]. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa vitamin D và hệ cơ xương khớp không phải là "càng nhiều càng tốt", mà vận hành theo biểu đồ hình chữ U [3].

Khi người cao tuổi nạp một lượng vitamin D khổng lồ trong một lần uống, nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh tăng vọt vượt ngưỡng 40–45 ng/mL (tương đương 100–112,5 nmol/L) [4], [2]. Mức tăng đột biến này không giúp cơ bắp dẻo dai hơn mà ngược lại, gây ra các tác dụng phụ bất lợi lên hệ vận động, làm giảm mật độ khoáng xương (BMD) và trực tiếp dẫn đến hiện tượng gia tăng té ngã [3], [2].

Các thử nghiệm lâm sàng nói gì về liều ngắt quãng?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên thế giới đã kiểm tra hiệu quả của phác đồ bổ sung ngắt quãng và ghi nhận những kết quả đáng ngại:

Một báo cáo của Nhóm công tác thuộc Hiệp hội Nghiên cứu Xương và Khoáng chất Hàn Quốc tổng hợp các nghiên cứu cho thấy phần lớn thử nghiệm lâm sàng về liều cao ngắt quãng không mang lại lợi ích giảm gãy xương [6]. Điển hình, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên dùng mũi tiêm bắp vitamin D2 liều 300.000 IU mỗi năm, duy trì trong 3 năm trên nhóm người từ 75 tuổi trở lên tại Anh [6]. Kết quả cho thấy nguy cơ gãy xương hông ở nhóm dùng thuốc tăng lên rõ rệt với tỷ số rủi ro HR là 1,49 [6]. Đáng chú ý ở phân nhóm phụ nữ, nguy cơ gãy xương ngoài đốt sống tăng với HR là 1,21 và gãy xương hông, xương đùi hoặc cổ tay có HR lên tới 1,59 [6].

Một thử nghiệm lâm sàng khác cung cấp 500.000 IU vitamin D3 đường uống mỗi năm một lần, kéo dài từ 3 đến 5 năm ở phụ nữ lớn tuổi sống tại cộng đồng cũng làm tăng tỷ lệ gãy xương [6]. Tỷ lệ gãy xương ở nhóm dùng vitamin D cao hơn nhóm đối chứng với tỷ số nguy cơ RR là 1,26 [6]. Đáng nói, tỷ lệ gãy xương tăng cao nhất xảy ra trong 3 tháng đầu tiên ngay sau khi uống liều sốc (RR là 1,53) so với 9 tháng sau đó [6].

Một phân tích tổng hợp khác cũng xác nhận rằng các liều ngắt quãng dùng mỗi năm (300.000 IU hoặc 500.000 IU) hoặc dùng hàng tháng (24.000 IU hoặc 60.000 IU)—tương đương mức quy đổi 800 IU, 1.400 IU và 2.000 IU mỗi ngày—đã dẫn đến sự gia tăng đáng kể các ca té ngã và chấn thương gãy xương khi nồng độ vitamin D huyết thanh vượt quá 40–45 ng/mL [4], [2].

Dù có ngoại lệ hiếm hoi như một thử nghiệm dùng 100.000 IU vitamin D3 mỗi 4 tháng một lần trong 5 năm cho thấy giảm nguy cơ gãy xương đầu tiên [6], nhìn chung phần lớn các nghiên cứu hiện đại đều chứng minh liều sốc ngắt quãng đã trở nên lỗi thời và mang lại nhiều nguy hại hơn là lợi ích [1].

Trường hợp không thấy hại nhưng cũng không mang lại lợi ích

Bên cạnh nguy cơ gây hại, một số nghiên cứu khác ghi nhận việc bổ sung liều ngắt quãng đơn giản là không có tác dụng phòng ngừa chấn thương:

Thử nghiệm lâm sàng ViDA (Vitamin D Assessment) thực hiện trên 5.110 người tham gia với độ tuổi trung bình 65,9 tuổi, sử dụng liều 100.000 IU mỗi tháng [4]. Kết quả cho thấy liều dùng này hoàn toàn không giúp ngăn ngừa hiện tượng té ngã hay các ca gãy xương ngoài đốt sống [4]. Một nghiên cứu khác kiểm tra liều tương tự cũng ghi nhận tỷ lệ bị té ngã ở nhóm dùng vitamin D là 24,70%, gần như tương đương với 24,85% ở nhóm dùng giả dược [4].

Tương tự, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên dạng cụm tiến hành tại Anh trên 3.717 người cao tuổi (trung bình 85 tuổi, 76% là nữ) sống tại 223 cơ sở dưỡng lão [7]. Các đối tượng được cung cấp 2,5 mg ergocalciferol (tương đương liều 1.100 IU mỗi ngày) sau mỗi 3 tháng một lần và theo dõi trung vị 10 tháng [7]. Kết quả chỉ ra có 44% cư dân nhóm vitamin D bị té ngã ít nhất một lần so với 43% ở nhóm đối chứng; tỷ lệ gãy xương hông (1,3% so với 1,0%) và gãy xương ngoài đốt sống (3,6% so với 2,6%) không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê [7]. Nghiên cứu kết luận không có bằng chứng nào cho thấy bổ sung vitamin D ngắt quãng giúp phòng ngừa té ngã trong viện dưỡng lão [7].

Hiểu lầm phổ biến: Cứ uống nhiều vitamin D là chắc xương?

Quan niệm sai lầm thường gặp nhất là tin rằng bổ sung vitamin D đơn độc với liều lượng càng lớn thì khung xương càng vững vàng. Tuy nhiên, các tài liệu y khoa khẳng định liệu pháp đơn trị liệu bằng vitamin D không giúp làm giảm nguy cơ gãy xương [3]. Việc nạp vitamin D liều lớn hàng tháng (60.000–100.000 IU) hoặc dùng liều cao vượt quá 4.000 IU mỗi ngày đều đã được chứng minh là có hại cho hệ vận động [3].

Một hiểu lầm khác là người khỏe mạnh bình thường cũng cần uống vitamin D để ngừa chấn thương. Bằng chứng chất lượng cao cho thấy việc bổ sung vitamin D ở người trung niên và người cao tuổi khỏe mạnh, không bị thiếu hụt vitamin D và không mắc loãng xương hoàn toàn không đem lại lợi ích bảo vệ xương [1]. Thậm chí, việc uống liều cao còn gây tác động xấu trực tiếp đến những người không thiếu chất này [3].

Đồng thời, không phải nguyên nhân té ngã nào ở người già cũng do xương và cơ bắp. Trong một nghiên cứu kéo dài 2 năm trên các bệnh nhân Parkinson và Parkinson do bệnh mạch máu (VP), việc bổ sung vitamin D giúp cải thiện sức mạnh cơ bắp ở cả hai nhóm do trước đó đều bị thiếu hụt vitamin D trầm trọng [5]. Tuy nhiên, vitamin D chỉ giúp giảm số lần té ngã ở bệnh nhân Parkinson do mạch máu, còn với bệnh nhân Parkinson thông thường thì không làm giảm được tình trạng này [5]. Nguyên nhân là do té ngã ở bệnh Parkinson xuất phát từ các bất thường của hệ ngoại tháp đặc thù chứ không phải do thiếu hụt vitamin D gây nên [5].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng, các nhóm sau cần hết sức lưu ý khi có ý định sử dụng vitamin D:

  • Người cao tuổi dễ bị tổn thương: Việc dùng các liều vitamin D ngắt quãng lớn (liều bolus) làm gia tăng nguy cơ ngã và chấn thương xương, do đó phương pháp này hoàn toàn không còn được khuyến cáo [1].
  • Người không bị thiếu hụt vitamin D và có nguy cơ gãy xương thấp: Tuyệt đối không tự ý bổ sung các liều cao hàng tháng từ 60.000–100.000 IU hoặc liều hàng ngày trên 4.000 IU vì dễ gây hại xương khớp [3].
  • Người có nồng độ vitamin D máu đã ở mức tối ưu: Cần tránh để nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh vượt quá 40–45 ng/mL (100–112 nmol/L) [2].
  • Người có bệnh lý tim mạch nền: Bổ sung canxi và vitamin D ở phụ nữ sau mãn kinh và nam giới lớn tuổi cần có sự theo dõi y tế chặt chẽ, bởi một số phân tích phân nhóm hậu kiểm đã ghi nhận nguy cơ gia tăng biến cố tim mạch dù tỷ lệ tử vong không đổi [8].

Hướng dẫn bổ sung an toàn và hiệu quả thực tế

Thay vì sử dụng các phác đồ liều cao cách tuần hoặc cách tháng, các bằng chứng y khoa hiện nay hướng tới việc bổ sung liều thấp đều đặn mỗi ngày, đặc biệt là khi kết hợp đồng thời với canxi:

  • Liều lượng tối ưu hàng ngày: Các nghiên cứu chất lượng cao trên hơn 36.000 người chứng minh rằng việc bổ sung 800 IU vitamin D mỗi ngày giúp giảm nguy cơ ngã và gãy xương hông ở người lớn tuổi bị thiếu hụt vitamin D và có nguy cơ ngã từ trước [1]. Một phân tích tổng hợp của Bischoff-Ferrari cũng cho thấy liều 700–800 IU/ngày làm giảm 26% nguy cơ gãy xương hông và 23% nguy cơ gãy xương ngoài đốt sống, trong khi mức liều 400 IU/ngày không ghi nhận lợi ích đáng kể [4].
  • Kết hợp cùng canxi: Vitamin D phát huy hiệu quả tốt nhất đối với hệ xương khớp khi được dùng phối hợp với canxi [8], [3]. Bổ sung liều hàng ngày tối thiểu 800 IU vitamin D cùng 1.000–1.200 mg canxi mỗi ngày đem lại hiệu quả hỗ trợ rõ rệt cho người già, nhất là người thiếu hụt vitamin D nghiêm trọng (nồng độ huyết thanh dưới 25–30 nmol/L hay 10–12 ng/mL) [3]. Để ngăn ngừa gãy xương đốt sống, lượng canxi nguyên tố khoảng 500 mg và vitamin D liều 2.000 IU mỗi ngày cũng được ghi nhận là an toàn và đủ đáp ứng [8].
  • Thời gian duy trì: Để đạt được hiệu quả bảo vệ hệ cơ xương và chống ngã, người bệnh cần tuân thủ điều trị đều đặn trong thời gian tối thiểu từ 3 đến 5 năm [3].
  • Giới hạn an toàn: Trong quá trình sử dụng, liều dùng hàng ngày hoặc liều dồn không nên vượt quá ngưỡng 3.000 IU để bảo đảm nồng độ trong máu không vượt qua ngưỡng an toàn 40–45 ng/mL [2]. Đối với người khỏe mạnh không thiếu hụt vitamin D ở tuổi 50 hay 70, mức bổ sung 2.000 IU mỗi ngày qua các thử nghiệm lớn như VITAL hay DO-HEALTH chủ yếu hỗ trợ hệ miễn dịch chứ không dùng với mục đích chống ngã [1].

Việc tự ý uống vitamin D liều cao cách tuần hay dồn liều theo tháng không phải là lối tắt an toàn để phòng ngừa té ngã cho người cao tuổi. Một chế độ vận động phù hợp, sắp xếp nhà cửa gọn gàng kết hợp với việc bổ sung vitamin D liều nhỏ đều đặn mỗi ngày cùng canxi theo đúng chỉ định y khoa mới là giải pháp bền vững để bảo vệ đôi chân người già.