Nhiều người tìm đến tảo xoắn Spirulina như giải pháp tự nhiên cải thiện tình trạng tóc gãy rụng, xơ yếu. Trào lưu quảng cáo thường gán ghép loại vi tảo này chứa lượng dồi dào khoáng chất vi lượng, đặc biệt là sắt và kẽm – hai yếu tố thiết yếu nuôi dưỡng nang tóc phát triển khỏe mạnh.

Thực tế, tảo xoắn Spirulina cung cấp sắt dạng không heme với khả năng hấp thu tương đối tốt nhờ không chứa chất kháng dinh dưỡng, nhưng lượng kẽm tự nhiên thường không cao hoặc biến động lớn tùy điều kiện nuôi cấy [1, 2, 6]. Việc uống tảo xoắn đơn thuần khó giải quyết dứt điểm rụng tóc nếu nguyên nhân không xuất phát từ thiếu hụt vi chất.

Tóc gãy rụng và vai trò của sắt, kẽm

Nang tóc là cơ quan có tốc độ phân chia tế bào nhanh, đòi hỏi lượng oxy và dưỡng chất liên tục. Sắt đóng vai trò trung tâm cấu tạo hemoglobin, vận chuyển oxy đi khắp cơ thể và nuôi dưỡng chân tóc [1]. Tình trạng thiếu máu do thiếu sắt làm suy giảm dòng máu đến da đầu, khiến sợi tóc mảnh dần và dễ gãy rụng [2].

Kẽm tham gia cấu trúc protein, phân chia tế bào và điều hòa tuyến bã nhờn quanh chân tóc. Khi cơ thể thiếu kẽm hoặc sắt, chu kỳ phát triển của tóc bị gián đoạn, đẩy nhiều nang tóc vào giai đoạn thoái hóa sớm. Tảo xoắn Spirulina thường được giới thiệu chứa đa dạng vi chất, protein chất lượng cao cùng các sắc tố chống oxy hóa có thể hỗ trợ cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng [2, 4, 8].

Cơ chế hấp thu khoáng chất từ vi tảo Spirulina

Hấp thu khoáng chất từ thực vật thường gặp rào cản lớn do các hợp chất ức chế. Điểm độc đáo của Spirulina là không chứa phytate hay oxalate – hai chất thường tạo phức chelat gây cản trở hấp thu sắt ở ruột non [5, 6]. Nhờ đặc tính này, lượng sắt trong vi tảo giải phóng dễ dàng hơn khi đi qua đường tiêu hóa [5, 6].

Tuy nhiên, dạng hóa học quyết định hiệu quả hấp thu thực tế. Sắt trong sinh khối Spirulina tồn tại chủ yếu ở dạng Fe3+ (sắt vô cơ ferrihydrite), không phải sắt heme như trong thịt động vật [1, 6]. Dạng Fe3+ cần được khử thành Fe2+ tại niêm mạc ruột trước khi hấp thu, khiến tính khả dụng sinh học thực tế chịu ảnh hưởng bởi môi trường tiêu hóa [1, 6]. Đối với kẽm, vi tảo tích lũy nguyên tố này phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường dinh dưỡng khi nuôi trồng [1, 2].

Nghiên cứu thực nghiệm về sinh khả dụng của sắt

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm và trên động vật cho thấy khả năng cung cấp sắt đáng chú ý từ Spirulina. Nghiên cứu năm 2001 đo lường sự hình thành ferritin trên mô hình tế bào Caco-2 khi tiếp xúc với dịch tiêu hóa từ tảo Spirulina giàu sắt so với dịch tiêu hóa từ thịt, men và lúa mì [3]. Kết quả cho thấy độ khả dụng sinh học của sắt từ Spirulina tương đương với dịch tiêu hóa từ thịt, dù bản chất hóa học khác nhau [3].

Một nghiên cứu năm 1992 đánh giá sinh khả dụng sắt của Spirulina platensis trên mô hình tái tạo hemoglobin ở động vật, so sánh với trứng nguyên quả, lúa mì nguyên cám và sắt sunfat (ferrous sulphate) chuẩn [4]. Hiệu quả tái tạo hemoglobin của Spirulina và trứng tương đương nhau, cao hơn đáng kể so với lúa mì [4]. Tuy nhiên, mức độ hấp thu sắt tuyệt đối từ tảo xoắn vẫn thấp hơn sắt sunfat và trứng [4].

Thử nghiệm năm 1993 trên chuột đực Wistar bị gây thiếu máu thiếu sắt (ăn khẩu phần 9 ppm sắt kết hợp trích máu trong 21 ngày, sau đó hồi phục với chế độ ăn 35 ppm sắt trong 21 ngày) mang lại kết quả rõ nét [5]. Chuột ăn bổ sung sắt sunfat có mức tăng hemoglobin cao hơn nhóm dùng tảo xoắn và trứng (p < 0,01) [5]. Dù vậy, nhóm dùng Spirulina và trứng đạt mức tích lũy sắt trong mô cao hơn đáng kể so với lúa mì nguyên cám, chứng minh độ khả dụng sinh học của sắt trong tảo xoắn ở mức chấp nhận được [5].

Nghiên cứu năm 2023 thử nghiệm bổ sung Spirulina tỷ lệ 4% trọng lượng vào sattu (bột ngũ cốc) và chikki (kẹo lạc) trên chuột suy dinh dưỡng protein và thiếu máu thiếu sắt [2]. Bổ sung Spirulina giúp tăng 45% hàm lượng sắt trong sattu và 29,6% trong chikki [2]. Sau can thiệp, chuột phục hồi nồng độ hemoglobin, protein huyết thanh, albumin, sắt huyết thanh, nồng độ hepcidin, đồng thời giảm stress oxy hóa ở gan, thận và khôi phục hệ vi sinh đường ruột [2].

Hàm lượng kẽm trong tảo xoắn: Kỳ vọng và thực tế

Trong khi hàm lượng sắt tự nhiên của Spirulina tương đối dồi dào, câu chuyện về kẽm lại hoàn toàn khác. Báo cáo đánh giá chất lượng sản phẩm Spirulina lưu hành tại thị trường Slovenia năm 2022 cho thấy chỉ có 8,70% sản phẩm có công bố hàm lượng kẽm trên nhãn, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ công bố sắt (32,6%) [6]. Đáng chú ý, các mẫu kiểm nghiệm thực tế cho thấy hàm lượng kẽm ở nhiều sản phẩm thấp hơn mức nhà sản xuất công bố [6].

Nghiên cứu năm 2022 về đặc tính tích tụ kim loại chỉ ra nồng độ sắt trong sinh khối Spirulina dao động rất lớn, từ 352 đến 2342 microgam/gam trọng lượng khô, tương đồng với các dữ liệu từ 300 đến 2160 microgam/gam [3]. Sự chênh lệch này chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi độ mặn, độ pH, cường độ ánh sáng và nồng độ chất dinh dưỡng trong môi trường nuôi [3]. Do đó, trừ khi vi tảo được nuôi cấy có chủ đích trong môi trường làm giàu kẽm, sinh khối Spirulina thông thường không phải nguồn cung cấp kẽm vượt trội cho nhu cầu phục hồi tóc [1, 2].

Lợi ích có hạn và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem Spirulina như giải pháp thần kỳ chặn đứng rụng tóc. Rụng tóc bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp: nội tiết tố androgen, căng thẳng, bệnh tự miễn, rối loạn tuyến giáp hoặc thiếu hụt dinh dưỡng đơn thuần. Tảo xoắn chỉ đóng vai trò hỗ trợ khi tóc yếu bắt nguồn từ thiếu vi chất hoặc thiếu hụt protein [4, 8].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng hàm lượng ghi trên nhãn phản ánh chính xác lượng chất hấp thu vào cơ thể. Khảo sát sản phẩm thực tế phát hiện 86,7% sản phẩm bổ sung tảo xoắn có độ sai lệch khoáng chất vượt mức cho phép (-20% đến +45%), bao gồm cả sắt và kẽm [6]. Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần thêm thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định chính xác liều lượng, hiệu quả sinh học và mức độ an toàn lâu dài [6, 8].

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Tảo xoắn Spirulina nhìn chung an toàn với đa số người dùng, nhưng không phải ai cũng phù hợp:

  • Người mắc bệnh thừa sắt (hemochromatosis): Tảo xoắn có khả năng tích lũy sắt cao; dùng liều 3,0 g tảo Spirulina giàu sắt mỗi ngày có thể đáp ứng tới 64% nhu cầu sắt tham chiếu (11 mg/ngày) theo EFSA [3]. Nạp thêm sắt từ tảo có thể gây quá tải kim loại nguy hiểm cho nhóm này [3].
  • Người có bệnh lý tự miễn: Spirulina chứa các hoạt chất kích thích miễn dịch như phycocyanin và polysaccharide, có thể làm bùng phát triệu chứng bệnh [7].
  • Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang dùng thuốc đặc trị: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung chứa hàm lượng khoáng chất cô đặc [4, 8].

Áp dụng thực tế để tối ưu hóa hấp thu

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của tảo xoắn hỗ trợ sức khỏe nói chung và nang tóc nói riêng, người tiêu dùng nên lưu ý:

  • Thời điểm và liều dùng: Bổ sung 3,0 g tảo xoắn mỗi ngày trong bữa ăn để hỗ trợ nhu cầu khoáng chất thường nhật [3].
  • Kết hợp tăng hấp thu: Do sắt trong tảo ở dạng Fe3+, nên dùng chung với thực phẩm giàu vitamin C (nước cam, ổi, ớt chuông) nhằm hỗ trợ quá trình khử sắt sang Fe2+, tăng hiệu quả hấp thu qua thành ruột [1, 6].
  • Tránh chất cản trở: Dù bản thân tảo không có phytate hay oxalate, người dùng không nên uống tảo cùng lúc với trà đậm, cà phê đặc vì polyphenol trong các thức uống này vẫn chelat hóa làm giảm hấp thu sắt [5, 6].
  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên nhãn hàng có kiểm định độc lập, ghi rõ nguồn gốc nuôi cấy photobioreactor khép kín để hạn chế nhiễm tạp chất và đảm bảo độ ổn định khoáng chất [2, 6].

Tảo xoắn Spirulina là nguồn bổ sung protein và sắt không heme hữu ích nhờ đặc tính không chứa phytate ức chế [5, 6]. Tuy nhiên, lượng kẽm trong tảo không ổn định và không thể thay thế phác đồ điều trị rụng tóc y khoa [6]. Khi gặp tình trạng rụng tóc kéo dài, người bệnh cần thăm khám bác sĩ da liễu để chẩn đoán chính xác nguyên nhân thay vì tự ý phụ thuộc hoàn toàn vào vi tảo.