Cơn sốt lan kim tuyến và nguy cơ nhầm lẫn với thạch tầm
Lan kim tuyến từ lâu được xem là vị thuốc quý trong y học cổ truyền phương Đông, dẫn đến tình trạng khai thác quá mức ngoài tự nhiên [1]. Nhu cầu thị trường tăng vọt kéo theo hiện tượng trà trộn, làm giả dược liệu để trục lợi kinh tế [2]. Một trong những đối tượng thường bị nhầm lẫn hoặc dùng để làm giả lan kim tuyến chính là thạch tầm [1, 3].
Thạch tầm (tên khoa học là Ludisia discolor) và lan kim tuyến (như Anoectochilus formosanus, Anoectochilus roxburghii) đều thuộc nhóm lan gấm (Jewel orchids) [1]. Cả hai loài đều là lan đất mọc dưới tán rừng rậm rạp râm mát, có thân rễ bò lan và phiến lá sẫm màu với các đường gân nổi bật [1]. Điểm tương đồng về mặt thị giác này khiến người thu hái và người tiêu dùng thông thường rất khó phân biệt [3, 8].
Khác biệt cốt lõi: Kinsenoside và Goodyeroside A
Sự khác biệt bản chất giữa thạch tầm và lan kim tuyến nằm ở thành phần hóa sinh nội tại chứ không nằm ở vẻ ngoài [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích đa thành phần hoạt tính sinh học trên mười loài thuộc chi Anoectochilus, bốn loài thuộc chi Goodyera và loài thạch tầm Ludisia discolor [3]. Kết quả định lượng bằng phương pháp HPLC-ELSD và phenol-sulfuric acid cho thấy hàm lượng lactone glycoside, polysaccharide và flavonoid biến thiên rất lớn giữa các mẫu thử nghiệm, gồm cả cây hoang dã lẫn cây nuôi cấy mô [3].
Điểm mấu chốt được ghi nhận là hợp chất kinsenoside là lactone glycoside chiếm ưu thế chính trong các loài lan kim tuyến như Anoectochilus formosanus, Anoectochilus roxburghii, A. xingrenensis, A. nandanensis, A. brevilabris và A. burmannicus [3]. Ngược lại, ở thạch tầm (Ludisia discolor), hoạt chất chính lại là goodyeroside A (một đồng phân lập thể của kinsenoside) chứ không phải kinsenoside [3]. Ngoài thạch tầm, goodyeroside A cũng là thành phần chiếm ưu thế ở bốn loài Goodyera và một số loài Anoectochilus khác như A. lylei, A. longilobus, A. elatus, A. zhejiangensis [3].
Thạch tầm có thay thế được lan kim tuyến không?
Câu trả lời từ các nhà nghiên cứu là không [3]. Dựa trên sự khác biệt về thành phần hóa sinh, nhóm tác giả nghiên cứu năm 2020 kết luận rõ ràng rằng thạch tầm (Ludisia discolor), các loài Goodyera cũng như các loài A. lylei, A. longilobus, A. elatus và A. zhejiangensis không thể được sử dụng để thay thế cho dược liệu Anoectochilus roxburghii [3].
Hơn nữa, các nhà khoa học đã xác định goodyeroside A có thể dùng làm chất chỉ điểm (diagnostic marker) hợp lý để nhận diện, phân biệt Anoectochilus roxburghii với thạch tầm Ludisia discolor và các loài tương tự [3]. Việc nhầm lẫn hoặc cố tình tráo đổi thạch tầm lấy danh nghĩa lan kim tuyến sẽ làm sai lệch bản chất hóa thực vật của bài thuốc [1, 3].
Tác động của nạn làm giả đối với hiệu quả điều trị
Hiện tượng pha trộn hoặc giả mạo dược liệu trong thực tế diễn ra tương đối phức tạp [2]. Một nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng người bán thuốc thường trộn lẫn Anoectochilus roxburghii với thạch tầm (Ludisia discolor), Goodyera schlechtendaliana, hoặc dùng trực tiếp Anoectochilus formosanus để giả mạo nhằm kiếm lợi nhuận cao [2].
Nghiên cứu nhấn mạnh những sản phẩm làm giả có hình thái bên ngoài tương tự này làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu lực của đơn thuốc điều trị [2]. Để giải quyết vấn nạn này, phương pháp quang phổ cận hồng ngoại (NIRS) kết hợp mạng nơ-ron tích chập 1 chiều cải tiến (Improved 1D-Inception-CNN) đã được nghiên cứu nhằm nhận diện nhanh chóng, chính xác Anoectochilus roxburghii và các loại hàng giả, hàng nhái từ thạch tầm hay loài khác [2].
Giải phẫu và đặc tính sinh học của lá
Dưới góc độ thực vật học, lá của thạch tầm và lan kim tuyến có những cấu trúc thích nghi riêng biệt [1]. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra lá giâm (ex vitro) của Anoectochilus sp. và Ludisia discolor qua kính hiển vi huỳnh quang và trường sáng cho thấy các bộ phận đều thể hiện đặc tính một lá mầm điển hình, ngoại trừ cấu trúc lá [1]. Lá của cả hai loài có tính chất hai mặt phân biệt (dorsiventrality) rõ rệt với lớp mô giậu (palisade) và mô xốp (spongy mesophyll) [1].
Các tế bào ở lớp mô xốp phát ra huỳnh quang màu đỏ tươi khi tiếp xúc với các bước sóng ánh sáng cực tím, xanh lam và xanh lục, biểu thị sự hiện diện của anthocyanin phục vụ cơ chế quang bảo vệ [1]. Đáng chú ý, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đã phát hiện định lượng được sắc tố cyanidin trong lá của thạch tầm Ludisia discolor [1]. Những quan sát này chứng minh thạch tầm và lan kim tuyến thích nghi cao để sinh trưởng dưới tán rừng râm mát, tiếp xúc tối thiểu với ánh sáng [1].
Hiểu lầm thường gặp và lưu ý an toàn
Một hiểu lầm rất phổ biến là mọi loại cây thuộc nhóm lan gấm có gân lá ánh kim đều có công dụng dược lý giống nhau. Thực tế, thành phần hoạt chất giữa thạch tầm và lan kim tuyến (A. formosanus, A. roxburghii) là hoàn toàn khác biệt ở nhóm lactone glycoside chính [3]. Việc tự ý hái lan rừng hoặc mua dược liệu trôi nổi chưa kiểm định nguồn gốc tiềm ẩn rủi ro mua phải thạch tầm hoặc hàng phối trộn [1, 3].
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm dùng thạch tầm điều trị cụ thể trên người; các dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở phân tích định lượng hóa học và đặc tính thực vật học [1, 8]. Do đó, phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh lý mạn tính không được tự ý thu hái hay sử dụng các loại cây này làm thuốc uống khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa.
Khuyến nghị nhận diện và sử dụng trong thực tế
Khi chọn mua dược liệu lan kim tuyến, người tiêu dùng không nên chỉ nhìn vào hình thái lá khô bên ngoài vì mắt thường rất khó phân biệt thạch tầm đã chế biến với lan kim tuyến chuẩn [3, 8]. Chỉ nên mua dược liệu từ các đơn vị uy tín, có hóa đơn kiểm nghiệm thành phần hoặc chứng nhận nguồn gốc xuất xứ rõ ràng [1, 3].
Đối với việc dùng làm cảnh, thạch tầm (Ludisia discolor) là lựa chọn phù hợp do dễ nhân giống và đặc tính chịu bóng râm tốt [1]. Người tiêu dùng cần phân định rõ ràng giữa mục đích trồng cây cảnh trang trí và việc sử dụng làm dược liệu trị bệnh, tránh nhầm lẫn tai hại dẫn đến tiền mất tật mang.
