Nhiều gia đình có người lớn tuổi bắt đầu xuất hiện tình trạng nhớ trước quên sau thường tìm đến các loại thảo dược bổ não truyền thống. Thạch tùng răng cưa, một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền châu Á, thời gian gần đây được quảng bá mạnh mẽ như một giải pháp cứu cánh cho chứng sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer [1], [2]. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự phục hồi được trí nhớ hay chỉ là kỳ vọng quá mức?
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện nay là hoạt chất từ thạch tùng răng cưa mang lại một số tín hiệu tích cực trong việc hỗ trợ làm chậm đà sa sút nhận thức tạm thời [3], [4]. Mặc dù vậy, bằng chứng lâm sàng vẫn còn nhiều hạn chế, các thử nghiệm đối chứng quy mô lớn chưa cho thấy khả năng điều trị tận gốc căn bệnh [3], [5]. Do đó, người bệnh không thể xem đây là thuốc chữa khỏi hoàn toàn chứng mất trí nhớ [3].
Thạch tùng răng cưa tác động đến não bộ như thế nào?
Thạch tùng răng cưa, tên khoa học là Huperzia serrata, chứa hoạt chất sinh học quan trọng nhất là Huperzine A [3], [1]. Hoạt chất này thuộc nhóm ancaloit sesquiterpen tự nhiên, hoạt động như một chất ức chế chọn lọc và thuận nghịch enzym acetylcholinesterase (AChE) [3], [6], [2]. Trong hệ thần kinh, enzym này đảm nhiệm vai trò phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine – vốn giữ vai trò trọng yếu trong việc ghi nhớ và học tập.
Khi enzym phân hủy bị ức chế, lượng acetylcholine tại các khe tiếp hợp thần kinh sẽ được duy trì ở mức cao hơn, giúp tăng cường khả năng dẫn truyền tín hiệu [1], [2]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ thạch tùng răng cưa còn được ghi nhận có đặc tính đối kháng thụ thể axit glutamic và mang lại tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh trước các quá trình thoái hóa [3], [7].
Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chỉ ra rằng chiết xuất từ loài cây này thu hái tại Nhật Bản chứa khoảng 0,5% Huperzine A và chỉ ức chế chọn lọc enzym acetylcholinesterase mà không tác động lên enzym butyrylcholinesterase [1]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 còn phát hiện các hợp chất như axit caffeic và axit ferulic khi kết hợp cùng Huperzine A có thể hỗ trợ nâng cao hiệu quả bảo vệ thần kinh mà không làm tăng phản ứng ức chế enzym quá mức [2].
Các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân Alzheimer nói gì?
Để kiểm chứng hiệu quả thực tế, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa Huperzine A vào các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh Alzheimer từ mức độ nhẹ đến trung bình [5], [4]. Một đánh giá tổng hợp năm 2009 trên y văn ghi nhận rằng trong các nghiên cứu kéo dài từ 8 đến 12 tuần, người bệnh sử dụng Huperzine A có sự cải thiện điểm số bài đánh giá trạng thái tâm thần tối thiểu (MMSE) từ 1 đến 5 điểm [3].
Một nghiên cứu mù đôi công bố năm 2019 tiến hành trên 50 bệnh nhân Alzheimer và 50 người khỏe mạnh tại Pakistan nhằm kiểm tra sự thay đổi sau 8 tuần dùng Huperzine A [6]. Các bệnh nhân được đánh giá khả năng nhận thức và chuyển đổi nhiệm vụ qua các bài kiểm tra chuyên biệt tại thời điểm chẩn đoán ban đầu và sau 8 tuần điều trị [6]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân đã có sự cải thiện đáng kể về khả năng nhận thức và xử lý chuyển đổi nhiệm vụ so với điểm số ban đầu của chính họ [6].
Năm 2018, một nghiên cứu nhãn mở khác đánh giá việc sử dụng thực phẩm bổ sung kết hợp chiết xuất thạch tùng răng cưa cùng curcumin trên nhóm người sa sút trí tuệ và người suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) [7]. Kết quả ghi nhận phần lớn bệnh nhân Alzheimer, sa sút trí tuệ thể Lewy và người suy giảm nhận thức nhẹ có cải thiện nhận thức trên thang đo ADAS-cog bản tiếng Nhật [7]. Sự cải thiện này đạt mức có ý nghĩa thống kê ở tuần thứ 6–12 (với p = 0,007) và tiếp tục duy trì ở tuần thứ 22–28 (với p = 0,004) so với điểm nền ban đầu [7].
Nghiên cứu quy mô pha II và sự thật về giới hạn hiệu quả
Mặc dù có nhiều kết quả sơ bộ hứa hẹn, bức tranh khoa học trở nên thận trọng hơn khi xét đến thử nghiệm lâm sàng pha II thực hiện năm 2011 [5]. Đây là một nghiên cứu đa trung tâm có đối chứng giả dược trên 210 bệnh nhân Alzheimer mức độ nhẹ đến vừa, ngẫu nhiên chia làm 3 nhóm: dùng giả dược (70 người), dùng Huperzine A liều 200 microgam 2 lần mỗi ngày (70 người), hoặc dùng 400 microgam 2 lần mỗi ngày (70 người) trong ít nhất 16 tuần, trong đó có 177 bệnh nhân hoàn thành giai đoạn can thiệp [5].
Kết quả phân tích chính cho thấy liều 200 microgam 2 lần mỗi ngày không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trên thang đánh giá nhận thức ADAS-Cog ở tuần thứ 16 so với nhóm dùng giả dược [5]. Nghiên cứu đưa ra bằng chứng mức độ III rằng liều 200 microgam 2 lần mỗi ngày không chứng minh được tác dụng nhận thức rõ ràng [5].
Ở nhóm dùng liều cao hơn là 400 microgam 2 lần mỗi ngày, các phân tích phụ ghi nhận điểm ADAS-Cog cải thiện 2,27 điểm ở tuần thứ 11 so với mức giảm 0,29 điểm ở nhóm giả dược (p = 0,001) [5]. Tuy nhiên, đến tuần thứ 16, mức cải thiện này chỉ đạt 1,92 điểm so với 0,34 điểm ở nhóm giả dược và không còn đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng (p = 0,07) [5]. Đáng chú ý hơn, các chỉ số về ấn tượng lâm sàng tổng thể, thang đo hành vi tâm thần (NPI) và khả năng hoạt động sinh hoạt hàng ngày (ADL) đều không có sự cải thiện có ý nghĩa ở cả hai mức liều thử nghiệm [5].
Bằng chứng tiền lâm sàng trên mô hình động vật
Trước khi tiến hành trên người, tác dụng của dược liệu này đã được khảo sát qua các mô hình thực nghiệm động vật [1], [8]. Một nghiên cứu năm 2015 trên chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine cho thấy chiết xuất thạch tùng răng cưa liều 30 mg/kg/ngày đường uống trong 7 ngày giúp cải thiện chức năng nhận thức trong các thử nghiệm chữ Y và né tránh thụ động [1].
Một nghiên cứu khác năm 2013 thực hiện trên chuột bị tổn thương nhân đáy Meynert – một mô hình động vật mô phỏng bệnh Alzheimer có suy giảm kết nối dẫn truyền cholinergic vỏ não - hồi hải mã [8]. Sau khi tiêm Huperzine A liều 0,5 mg/kg qua đường màng bụng, cấu trúc điện não đồ (EEG) của chuột được khôi phục, giảm bớt sự gián đoạn sóng theta, từ đó hỗ trợ cải thiện sự chú ý, trí nhớ làm việc và khả năng định hướng không gian [8]. Dù vậy, các chuyên gia nhấn mạnh kết quả trên động vật chỉ mang giá trị định hướng cơ chế, không thể tự ý ngoại suy thành hiệu quả tương đương tuyệt đối trên người bệnh [3], [8].
Những hiểu lầm thường gặp về thạch tùng răng cưa
Một trong những sai lầm phổ biến nhất là tin rằng thạch tùng răng cưa có thể "chữa khỏi" hoàn toàn bệnh Alzheimer. Bệnh Alzheimer là bệnh lý thoái hóa thần kinh tiến triển liên quan đến sự tích tụ các mảng beta-amyloid, protein tau biến đổi cũng như các phản ứng viêm thần kinh và stress oxy hóa, hiện y học thế giới vẫn chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn [3], [4], [2]. Các liệu pháp hiện có, bao gồm cả Huperzine A, chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát và làm giảm tốc độ suy giảm nhận thức tạm thời [3], [4].
Sai lầm thứ hai là quan niệm cứ dùng thảo dược thô tự nhiên sẽ hoàn toàn vô hại và có thể dùng tùy tiện. Việc tự ý thu hái thạch tùng răng cưa tươi để sắc uống tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường do hàm lượng hoạt chất không đồng nhất và có nguy cơ gây độc tính cholinergic [1], [2]. Việc sử dụng các sản phẩm hỗ trợ trôi nổi, không rõ nồng độ chuẩn hóa có thể dẫn đến việc dùng sai liều lượng hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị sa sút trí tuệ đang dùng [5], [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Do Huperzine A là chất ức chế enzym acetylcholinesterase mạnh, nó có thể làm gia tăng hoạt động của hệ thần kinh phó giao cảm [3], [2]. Do đó, những người đang mắc các bệnh lý tim mạch, người có tiền sử nhịp tim chậm, người mắc bệnh loét dạ dày - tá tràng hoặc các bệnh lý hen suyễn, phổi tắc nghẽn mạn tính cần hết sức thận trọng và tham khảo kỹ ý kiến bác sĩ.
Đặc biệt, những bệnh nhân Alzheimer đang được điều trị bằng các thuốc ức chế cholinesterase thông thường theo đơn (chẳng hạn như donepezil) tuyệt đối không tự ý bổ sung thêm chế phẩm chứa thạch tùng răng cưa [1], [5]. Việc kết hợp chồng chéo này có thể làm tăng tích lũy tác dụng phụ nguy hiểm của nhóm cholinergic [2]. Hiện tại, các thử nghiệm lâm sàng chỉ tập trung trên nhóm bệnh nhân sa sút trí tuệ hoặc người suy giảm nhận thức nhẹ; chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay trẻ em [7], [5], [6].
Áp dụng thực tế sao cho an toàn và hợp lý?
Đối với người cao tuổi hoặc người có dấu hiệu hay quên, bước đầu tiên và quan trọng nhất luôn là đến bệnh viện chuyên khoa thần kinh để được thăm khám, chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh. Không nên tự ý chẩn đoán rồi tìm mua các chế phẩm thạch tùng răng cưa về sử dụng thay thế đơn thuốc y khoa [5].
Nếu có nguyện vọng sử dụng các thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất thạch tùng răng cưa để hỗ trợ trí não, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn liều lượng phù hợp, tránh tương tác thuốc [5], [4]. Song song đó, việc duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và duy trì các hoạt động rèn luyện trí não mỗi ngày vẫn là nền tảng cốt lõi được khoa học công nhận để bảo vệ tế bào thần kinh.
Tóm lại, thạch tùng răng cưa và hoạt chất Huperzine A là một hướng nghiên cứu giàu triển vọng cho việc hỗ trợ chức năng nhận thức [3], [4]. Dù vậy, các bằng chứng hiện tại vẫn bị giới hạn bởi thiết kế nghiên cứu còn nhỏ và kết quả chưa thực sự đồng nhất ở các mốc thời gian [3], [5]. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa thảo dược để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.
