Mẹo dân gian và thắc mắc thường gặp
Trong dân gian, các loại cây cỏ quanh vườn thường được tận dụng để xử lý các triệu chứng rối loạn tiêu hóa cấp tính như đau bụng hay đi ngoài. Thài lài lông (tên khoa học là Commelina benghalensis) là một trong những loài thảo mộc quen thuộc, dễ kiếm, thường mọc hoang ở các vùng nhiệt đới và được truyền tai dùng làm bài thuốc trị tiêu chảy [1].
Nhiều người tin rằng thảo mộc thiên nhiên vừa an toàn lại có khả năng kháng khuẩn đường ruột mạnh mẽ. Điều này dẫn đến thói quen tự sắc uống nước lá thài lài lông mỗi khi bị tiêu chảy mà không thăm khám bác sĩ.
Dù vậy, liệu tác dụng kháng khuẩn đường ruột của loài thảo mộc này đã được khoa học xác thực hay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm truyền miệng?
Thài lài lông có trị dứt điểm tiêu chảy?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa có cơ sở khoa học để khẳng định thài lài lông chữa khỏi tiêu chảy trên người. Dù được sử dụng trong y học dân gian ở nhiều quốc gia, các dữ liệu thực nghiệm đến nay chỉ giới hạn ở mức khảo sát sơ bộ hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm [1, 4].
Tiêu chảy cấp tính do nhiều căn nguyên khác nhau gây ra, bao gồm virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng [2]. Thài lài lông chưa hề trải qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng để đánh giá khả năng rút ngắn thời gian bệnh hoặc làm sạch mầm bệnh trong cơ thể [2].
Việc tự ý dùng loài cây này để thay thế các phác đồ y khoa chuẩn có thể dẫn đến nguy cơ mất nước nguy hiểm hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng.
Cơ chế tác động và thành phần hóa học giải thích dễ hiểu
Để hiểu vì sao thài lài lông được dân gian tin dùng, các nhà nghiên cứu đã phân tích cấu trúc vi thể và thành phần hóa học của cây.
Nghiên cứu hình thái và hóa thực vật công bố năm 2021 cho thấy lá và thân của Commelina benghalensis có cấu tạo vi phẫu đặc trưng với các lông che chở phi tuyến dày đặc [1]. Mật độ lông này xuất hiện nhiều hơn ở các lá mới mọc so với lá non và lá trưởng thành [1].
Quan trọng hơn, phân tích hóa mô trên lát cắt mô cây đã phát hiện sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học quan trọng bao gồm phenol, alkaloid, protein và polysaccharide [1]. Các hợp chất phenol và alkaloid thực vật tự nhiên thường được biết đến với tiềm năng chống oxy hóa hoặc ức chế vi sinh vật ở mức độ nhất định.
Tuy nhiên, việc mô cây chứa các chất này chỉ là tiền đề ban đầu, không đồng nghĩa với việc uống nước sắc của cây sẽ tạo ra nồng độ hoạt chất đủ mạnh để tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh trong lòng ruột người bệnh.
Nghiên cứu nói gì về hoạt tính kháng khuẩn?
Bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về khả năng kháng khuẩn của thài lài lông hiện còn rất hạn chế.
Năm 2007, một nghiên cứu sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của các chiết xuất thực vật dùng trong y học dân gian đã được tiến hành [3]. Các nhà nghiên cứu dùng cả dung môi nước và dung môi hữu cơ methanol để chiết xuất các mẫu cây, trong đó có Commelina benghalensis, cùng với một số cây khác như Ocimum sanctum, Jatropha gossypifolia, Boerhavia diffusa, Solidago virgaurea và Azadirachta indica [3]. Hoạt tính kháng khuẩn được thử nghiệm bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch và phương pháp khuếch tán rãnh thạch trên 6 chủng vi khuẩn gồm Pseudomonas testosteroni, Staphylococcus epidermidis, Klebsiella pneumoniae, Bacillus subtilis, Proteus morganii và Micrococcus flavus [3].
Kết quả thử nghiệm cho thấy Ps. testosteroni và K. pneumoniae là hai chủng vi khuẩn kháng thuốc mạnh nhất trong các chủng thử nghiệm [3]. Đáng chú ý, trong nhóm cây được khảo sát, chỉ có cây Azadirachta indica thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh mẽ trên các chủng thử nghiệm và được kết luận là ứng viên tiềm năng để nghiên cứu tiếp [3]. Trong khi đó, thài lài lông (Commelina benghalensis) không thể hiện được tác dụng kháng khuẩn nổi trội nào trong báo cáo thực nghiệm này [3].
Đồng thời, nghiên cứu cũng không kiểm tra hoạt tính của thài lài lông trên các tác nhân gây tiêu chảy phân lập thường gặp khác như Aeromonas hay Plesiomonas shigelloides [4]. Do đó, tuyên bố cho rằng thài lài lông có tính kháng khuẩn mạnh mẽ trên vi khuẩn đường ruột là thiếu bằng chứng thuyết phục.
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới điều trị thực tế
Một nguyên tắc cốt lõi trong y học là kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) hoàn toàn khác biệt với hiệu quả thực tế trên cơ thể sống (in vivo) [2].
Một tổng quan nghiên cứu y khoa về liệu pháp kháng khuẩn trong tiêu chảy nhiễm trùng đã nhấn mạnh: việc chứng minh một tác nhân gây bệnh nhạy cảm với chất kháng khuẩn trong ống nghiệm không hề đảm bảo sự thành công khi điều trị lâm sàng [2]. Nhiều chất thể hiện tác dụng ức chế vi khuẩn rất mạnh trong đĩa thạch nhưng khi đưa vào cơ thể lại có rất ít hoặc không có hiệu quả chữa bệnh [2].
Để xác định một chất hay thảo dược có trị được tiêu chảy hay không, bắt buộc phải có các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng để đo lường mức độ cải thiện triệu chứng và khả năng đào thải mầm bệnh [2]. Hiện nay, thài lài lông hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn và hiệu lực trong điều trị tiêu chảy trên người.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thài lài lông
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng kinh nghiệm lưu truyền dân gian với bằng chứng y học hiện đại. Thài lài lông vốn là cây cỏ dại nhiệt đới có sức sống mãnh liệt, phân bố rộng ở bìa rừng, ven đường, đồng ruộng hay bãi rác [1]. Dù từng được dân gian châu Phi dùng chữa các bệnh như hiếm muộn, lậu, viêm kết mạc hay vàng da, các công dụng này đều chưa có kiểm chứng chuẩn mực [1].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng thảo mộc thì vô hại. Việc hái cây mọc hoang dại ở bờ bụi, bãi rác hay môi trường ô nhiễm có thể mang lại rủi ro nhiễm độc. Một nghiên cứu năm 2019 về đa dạng thực vật tại các vùng tiếp nhận nước thải công nghiệp chế biến nông sản - thực phẩm ghi nhận Commelina benghalensis là một trong những loài chiếm ưu thế tại các khu vực xả thải trong mùa khô [5]. Cây sinh trưởng ở môi trường đất và nguồn nước ô nhiễm có thể tích lũy các chất độc hại, vi sinh vật gây hại, khiến việc sử dụng qua đường uống càng nguy hiểm cho hệ tiêu hóa.
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng tiêu chảy nhiễm khuẩn luôn cần tự điều trị bằng lá cây. Trong các bệnh nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn, chỉ một số trường hợp cụ thể mới cần đến liệu pháp kháng khuẩn phù hợp để rút ngắn thời gian và mức độ nghiêm trọng [2]. Việc tự ý uống nước lá cây không rõ liều lượng có thể làm chậm trễ can thiệp y tế đúng lúc.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang bị tiêu chảy cấp, đi ngoài phân lỏng nhiều lần tuyệt đối không nên xem thài lài lông như một phương thuốc thay thế.
Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn hay hiệu quả của thài lài lông trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính. Mọi dữ liệu hiện có về loài cây này chỉ dừng lại ở nghiên cứu thực vật học, giải trình tự bộ gen lục lạp hoặc thử nghiệm sinh hóa cơ bản [4, 7].
Những người bị tiêu chảy có dấu hiệu mất nước, sốt cao, đi ngoài phân có máu hoặc tiêu chảy kéo dài trên 24-48 giờ cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Người bệnh đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh nền cũng cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại cây cỏ nào nhằm tránh tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa hay tiêu chảy thông thường, ưu tiên hàng đầu luôn là bù nước và điện giải đúng cách bằng oresol hoặc nước sạch, kết hợp nghỉ ngơi và ăn các món thanh đạm, dễ tiêu hóa.
Khoa học hiện nay chỉ ghi nhận thài lài lông như một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học cần được nghiên cứu tiếp [1], hoặc là loài thực vật có giá trị dinh dưỡng phân giải trong dạ cỏ của động vật nhai lại khi bổ sung thức ăn thô [6]. Cây cũng có giá trị ẩm thực nhất định ở một số vùng địa phương [7].
Không nên tự ý thu hái thài lài lông mọc hoang ngoài tự nhiên để sắc uống điều trị tiêu chảy khi chưa có chỉ định từ bác sĩ hay chuyên gia y tế. Khi các triệu chứng tiêu chảy không thuyên giảm hoặc xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng nặng, việc thăm khám tại bệnh viện là biện pháp an toàn và khoa học nhất để bảo vệ sức khỏe.
