Nhiều người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ thăng ma với hy vọng giảm bốc hỏa, cải thiện giấc ngủ và điều hòa cơ thể ở giai đoạn mãn kinh. Tuy nhiên, không ít người nhầm tưởng rằng mọi vị thuốc mang tên "thăng ma" đều có công dụng giống nhau.

Thực tế, thăng ma châu Á (như Cimicifuga dahurica) và thăng ma Bắc Mỹ (Black Cohosh - Cimicifuga racemosa) là các loài khác nhau với lịch sử sử dụng và bằng chứng khoa học hoàn toàn riêng biệt. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng hiện đại về hội chứng mãn kinh đều tập trung vào loài Bắc Mỹ, trong khi thăng ma châu Á truyền thống chủ yếu được ghi nhận với các tác dụng thanh nhiệt, giải độc hoặc nghiên cứu trên động vật.

Hai loài thực vật mang cùng tên gọi

Chi Thăng ma (Cimicifuga) bao gồm nhiều loài khác nhau phân bố ở cả phương Đông và phương Tây [1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, thân rễ của các loài như Cimicifuga dahurica, Cimicifuga foetida và Cimicifuga heracleifolia đã được sử dụng từ lâu đời [1], [2]. Các tài liệu Dược điển Trung Quốc ghi nhận nhóm thăng ma châu Á này như những vị thuốc giúp chống viêm, hạ sốt và giảm đau [2].

Ngược lại, Black Cohosh (Cimicifuga racemosa) là loài thực vật bản địa của Bắc Mỹ [2]. Trong lịch sử, người Mỹ bản địa từng dùng loài cây này để chữa tiêu chảy, đau họng hay thấp khớp [2]. Tuy nhiên, trong y học hiện đại, Black Cohosh trở nên nổi tiếng trên toàn cầu như một thành phần chính trong các thực phẩm bổ sung hỗ trợ rối loạn tiền mãn kinh và mãn kinh [2].

Sự nhầm lẫn giữa hai nhóm loài này trên thị trường thương mại khá phổ biến [3]. Việc đánh đồng thân rễ thăng ma châu Á với Black Cohosh có thể dẫn đến việc sử dụng sai mục đích hoặc đặt kỳ vọng không đúng về hiệu quả điều trị.

Cơ chế tác động: Không phải liệu pháp estrogen

Từ lâu, Black Cohosh được cho là có hoạt tính giống như hormone nữ để làm dịu các cơn bốc hỏa, nhưng các bằng chứng khoa học cập nhật đã bác bỏ quan điểm này [1], [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2003 gồm 15 nghiên cứu trên động vật và 15 nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy Cimicifuga racemosa không biểu hiện tác dụng estrogen [4]. Thay vào đó, dữ liệu chỉ ra thảo dược này tác động lên hệ thần kinh trung ương thay vì mang bản chất kích thích tố [4].

Về mặt hóa học thực vật, các loài thuộc chi Thăng ma chứa hơn 200 hợp chất, chủ yếu thuộc nhóm triterpenoid kiểu cycloartane [1]. Các hoạt chất này được ghi nhận với nhiều tiềm năng sinh học như chống hủy xương, chống viêm hay điều hòa mạch máu trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1].

Dù có chung nhóm hoạt chất triterpenoid, mỗi loài lại sở hữu tỷ lệ thành phần khác nhau [1], [2]. Do đó, cơ chế tác động và đích sinh học giữa thăng ma châu Á và thăng ma Bắc Mỹ không thể mặc định là tương đương trên cơ thể người.

Dữ liệu lâm sàng phong phú của Black Cohosh

Phần lớn các nghiên cứu lâm sàng công bố trong nhiều thập kỷ qua đều tập trung vào loài Black Cohosh (Cimicifuga racemosa) [1], [5]. Các chế phẩm chuẩn hóa của loài thảo dược Bắc Mỹ này đã được đưa vào nhiều thử nghiệm trên phụ nữ nhằm đánh giá khả năng cải thiện triệu chứng mãn kinh [1], [5].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2018 tại Ukraine đã đánh giá tác động của chiết xuất Black Cohosh BNO 1055 trên 78 phụ nữ tiền mãn kinh bị tăng huyết áp và có hội chứng mãn kinh [6]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm can thiệp (40 người) dùng BNO 1055 kèm thuốc hạ áp chuẩn, và nhóm so sánh (38 người) chỉ dùng thuốc hạ áp chuẩn; ngoài ra có nhóm đối chứng gồm 30 phụ nữ tăng huyết áp không có biểu hiện mãn kinh [6]. Kết quả sau 8 tuần điều trị cho thấy huyết áp tâm thu và tâm trương cả ngày lẫn đêm giảm rõ rệt hơn ở nhóm dùng thăng ma, đồng thời chất lượng cuộc sống được cải thiện tốt nhất ở nhóm dùng phối hợp thảo dược này [6].

Dù vậy, dữ liệu lâm sàng về Black Cohosh không phải lúc nào cũng đồng nhất [5]. Một báo cáo năm 2013 điểm lại 2 nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược tại Mỹ trên các chế phẩm chưa qua cấp phép [5]. Thử nghiệm 5 nhánh kéo dài 12 tháng trên 351 phụ nữ dùng liều 160 mg mỗi ngày không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với giả dược đối với triệu chứng vận mạch [5]. Tương tự, thử nghiệm 4 nhánh trong 12 tháng trên 89 phụ nữ dùng liều 128 mg mỗi ngày cũng không ghi nhận cải thiện đáng kể về tần suất bốc hỏa so với nhóm dùng giả dược [5]. Chỉ một nghiên cứu mở không đối chứng trên 61 phụ nữ ghi nhận chỉ số mãn kinh Kupperman cải thiện sau 3 tháng [5]. Điều này cho thấy chất lượng và nguồn gốc chế phẩm quyết định rất lớn đến hiệu quả lâm sàng.

Bằng chứng hiện có về thăng ma châu Á

Trái ngược với dữ liệu thực nghiệm phong phú ở người của loài Bắc Mỹ, thăng ma châu Á như Cimicifuga dahurica hầu như vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng độc lập về hội chứng mãn kinh. Hầu hết các dữ liệu so sánh hiện tại chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng hoặc nghiên cứu trên động vật [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã so sánh dược lý và chuyển hóa giữa thăng ma châu Á (Cimicifuga heracleifolia) và Black Cohosh (Cimicifuga racemosa) trên mô hình chuột cái bị cắt bỏ buồng trứng [3]. Kết quả phân tích hóa sinh huyết thanh và chụp cắt lớp vi tính vi mô (Micro-CT) cho thấy cả hai loài đều thể hiện tác dụng chống loãng xương, chống tăng lipid máu và cải thiện rối loạn chuyển hóa do suy giảm nội tiết [3]. Nghiên cứu này kết luận C. heracleifolia có tiềm năng tương tự Black Cohosh trong việc giảm triệu chứng mãn kinh trên động vật [3].

Tuy nhiên, với Cimicifuga dahurica, vai trò truyền thống được ghi nhận nhiều nhất vẫn là thanh nhiệt, giảm sốt và giảm đau trong các bài thuốc cổ truyền [2]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp chứng minh thân rễ C. dahurica có khả năng giảm bốc hỏa hay điều trị rối loạn mãn kinh ở người.

Giới hạn bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem mọi loại thăng ma đều có thể thay thế cho nhau trong việc điều trị bốc hỏa ở phụ nữ lớn tuổi. Việc đánh đồng thân rễ Cimicifuga dahurica với Black Cohosh là thiếu căn cứ khoa học, bởi loài thăng ma châu Á này chưa trải qua các quy trình đánh giá lâm sàng khắt khe cho chỉ định tiền mãn kinh.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn không có tương tác hoặc rủi ro. Mặc dù nhiều đánh giá an toàn cho thấy chiết xuất chuẩn hóa của Cimicifuga racemosa dung nạp tốt và không có tác dụng phụ vượt quá các cảnh báo thông thường [5], nghiên cứu năm 2005 chỉ ra rằng dịch chiết bổ sung từ Black Cohosh có khả năng ức chế enzym chuyển hóa thuốc CYP3A4 [2]. Enzym CYP3A4 chiếm khoảng 30% tổng lượng men cytochrome P450 ở gan và ruột non, chịu trách nhiệm oxy hóa hơn 50% các loại thuốc điều trị lâm sàng [2]. Do đó, việc tự ý dùng Black Cohosh có thể làm tăng nồng độ của nhiều loại thuốc uống phối hợp [2].

Bên cạnh đó, việc lựa chọn bộ phận dùng của cây thăng ma cũng đòi hỏi sự cẩn trọng lớn [7]. Người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm các loại dược liệu thô trôi nổi khi chưa được bào chế đạt chuẩn.

Thận trọng với độc tính gan và bộ phận dùng

Độc tính gan là một vấn đề đã được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm khi sử dụng không đúng bộ phận của cây thăng ma châu Á [7]. Một nghiên cứu năm 2022 đã làm rõ sự khác biệt quan trọng giữa thân rễ và rễ con của loài Cimicifuga dahurica trên động vật [7].

Nghiên cứu chỉ ra rằng thân rễ của C. dahurica an toàn khi dùng dài ngày ở mức liều 15,795 g/kg trọng lượng chuột mỗi ngày (tương đương khoảng 177 g dược liệu thô mỗi ngày cho người trưởng thành nặng 70 kg) mà không gây tác dụng phụ rõ rệt [7]. Ngược lại, việc dùng rễ con (fibrous roots) của C. dahurica ở liều cao dài ngày gây nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng [7].

Cụ thể trên động vật thí nghiệm, khi tăng liều rễ con, lượng bạch cầu trong máu tăng vọt, các chỉ số sinh hóa men gan và mật như ALP, ALT, AST, bilirubin và cholesterol đều tăng rõ rệt, kèm theo sự gia tăng biểu hiện của p-NF-kappaB [7]. Đây là bằng chứng khoa học khẳng định tính bắt buộc của phương pháp chế biến truyền thống: phải loại bỏ hoàn toàn phần rễ con trước khi dùng thân rễ thăng ma làm thuốc [7]. Những người có bệnh lý gan nền cần hết sức cẩn trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm thăng ma thô chưa qua kiểm định.

Áp dụng thực tế và lưu ý lựa chọn

Khi tìm kiếm giải pháp hỗ trợ các triệu chứng tiền mãn kinh, người dùng cần đọc kỹ nhãn thành phần để xác định chính xác danh pháp khoa học. Nếu mục đích là cải thiện cơn bốc hỏa, giấc ngủ hay tâm trạng, các sản phẩm chứa chiết xuất chuẩn hóa của Black Cohosh (Cimicifuga racemosa) là nhóm có nhiều nghiên cứu lâm sàng nhất để tham khảo [1], [6].

Đối với thăng ma châu Á (Cimicifuga dahurica), người dùng chỉ nên sử dụng dưới dạng các bài thuốc cổ truyền do thầy thuốc y học cổ truyền kê đơn đúng chỉ định, đúng bộ phận thân rễ đã được loại bỏ rễ con [2], [7]. Tuyệt đối không tự ý thay thế thăng ma châu Á cho Black Cohosh với mong muốn trị rối loạn mãn kinh.

Trước khi bắt đầu bất kỳ chế phẩm nào chứa các loài thăng ma, người đang điều trị các bệnh mạn tính, đặc biệt là bệnh tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym CYP3A4, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa [2], [6].

Nhìn chung, dù cùng mang tên thăng ma, thăng ma châu Á (C. dahurica) và Black Cohosh (C. racemosa) không tương đương về dữ liệu lâm sàng và công dụng thực tế. Người dùng cần hiểu rõ sự khác biệt để lựa chọn đúng sản phẩm, bảo đảm an toàn và tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng.