Thành ngạnh có hạ đường huyết thật không? Thực tế nghiên cứu

Nhiều người truyền tai nhau dùng cây thành ngạnh hãm nước uống hằng ngày để ổn định đường huyết và phòng ngừa biến chứng tiểu đường. Đây là loại cây mọc hoang dã khá phổ biến tại các vùng đồi núi Việt Nam và Đông Nam Á. Tuy nhiên, liệu loại thảo mộc này có thực sự giúp hạ đường huyết như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người hoặc thực nghiệm động vật cụ thể về khả năng hạ đường huyết của thành ngạnh. Dù một số hoạt chất chiết xuất từ cây cho thấy tiềm năng ức chế enzym tiêu hóa đường, việc khẳng định cây thành ngạnh chữa khỏi hay kiểm soát hoàn toàn bệnh tiểu đường là chưa có cơ sở khoa học.

Enzym alpha-glucosidase và cơ chế phân giải tinh bột

Để hiểu rõ cách các hoạt chất tự nhiên tác động lên đường huyết, cần nhìn vào quá trình tiêu hóa carbohydrate. Khi chúng ta ăn cơm, bánh mì hoặc các loại tinh bột khác, enzym trong đường tiêu hóa sẽ cắt nhỏ các chuỗi đường phức tạp thành đường đơn glucose để hấp thu vào máu ^[1].

Trong đó, alpha-glucosidase là enzym quan trọng nằm ở riềm bàn chải của niêm mạc ruột non ^[1]. Enzym này đảm nhận vai trò thủy phân liên kết alpha-1,4-glycosidic để giải phóng glucose tự do đi vào vòng tuần hoàn ^[1].

Nếu một chất có khả năng ức chế hoạt động của enzym alpha-glucosidase, quá trình phân giải tinh bột sẽ chậm lại ^[1]. Nhờ vậy, lượng glucose hấp thu vào máu sau bữa ăn diễn ra từ từ, tránh hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột ^[1]. Đây cũng chính là cơ chế hoạt động của nhóm thuốc trị tiểu đường quen thuộc như acarbose ^[1].

Nghiên cứu phân lập hoạt chất từ thành ngạnh nói gì?

Cây thành ngạnh thuộc chi Cratoxylum, phân bố rộng rãi tại Đông Nam Á ^[2]. Trong một nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Cratoxylum formosum ssp. pruniflorum, các nhà khoa học đã tìm hiểu thành phần hóa học và hoạt tính sinh học từ lá, rễ và thân cây ^[2].

Kết quả phân tích sắc ký đã phân lập được 25 hợp chất, bao gồm 18 xanthone, 5 flavonoid, 1 benzophenone và 1 hợp chất phenolic ^[2]. Thử nghiệm cho thấy nhóm chất xanthone thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase rất mạnh mẽ, trong khi nhóm flavonoid đóng vai trò chống oxy hóa chính ^[2].

Nghiên cứu này cũng tối ưu hóa điều kiện chiết xuất với nồng độ methanol trong ethyl acetate đạt 88,1%, thời gian 6,02 giờ ở nhiệt độ 60 độ C ^[2]. Ở điều kiện tối ưu này, dịch chiết đạt tỷ lệ ức chế alpha-glucosidase lên tới 72,2% và hàm lượng phenolic tổng là 163,9 mg GAE/g cao chiết ^[2].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2018 trên loài thành ngạnh Cratoxylum cochinchinense, các nhà khoa học đã phân lập được 12 hợp chất xanthone ^[3]. Tất cả các hợp chất này đều đồng thời ức chế hai enzym quan trọng liên quan đến chuyển hóa là PTP1B (chỉ số IC50 từ 2,4 đến 52,5 microM) và alpha-glucosidase (IC50 từ 1,7 đến 72,7 microM) ^[3].

Đáng chú ý, hai hoạt chất là cratoxanthone A và gamma-mangostin thể hiện hoạt tính ức chế mạnh nhất đối với alpha-glucosidase với IC50 lần lượt là 4,8 microM và 1,7 microM ^[3]. Phân tích động học cho thấy các xanthone từ thành ngạnh đóng vai trò là chất ức chế hỗn hợp đối với enzym alpha-glucosidase ^[3].

Thiếu hụt bằng chứng trên động vật và người

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa thực vật mang lại kết quả rất hứa hẹn, người bệnh cần lưu ý về giới hạn của những nghiên cứu này. Toàn bộ thử nghiệm nêu trên của chiết xuất thành ngạnh mới chỉ được tiến hành trong phòng thí nghiệm trên mô hình enzym nhân tạo (in vitro) [1, 2].

Hiện tại, chưa có nghiên cứu kiểm tra hiệu quả hạ đường huyết của dịch chiết cây thành ngạnh trên động vật sống hay trên người bệnh tiểu đường. Trong nghiên cứu sinh học, một chất ức chế enzym rất mạnh trong ống nghiệm hoàn toàn có thể bị phân hủy tại dạ dày, kém hấp thu qua ruột non hoặc chuyển hóa mất tác dụng khi vào cơ thể sống.

Để so sánh, thuốc điều trị tiêu chuẩn như acarbose đã được chứng minh hiệu quả ức chế alpha-glucosidase rõ ràng trên thực nghiệm với IC50 khoảng 30,57 microg/mL ^[1], kèm theo vô số dữ liệu lâm sàng trên người bệnh. Do đó, việc đánh đồng hoạt tính trong đĩa nghiệm của dịch chiết thành ngạnh với tác dụng điều trị thực tế trên cơ thể người là một sai lầm lớn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ đường huyết

Nhiều người bệnh tiểu đường thường có tâm lý chuộng các loại cây cỏ tự nhiên vì tin rằng "thảo dược lành tính, không có tác dụng phụ". Không ít trường hợp đã tự ý bỏ thuốc tây do bác sĩ chỉ định để chuyển hẳn sang uống nước sắc lá thành ngạnh hoặc các loại lá cây truyền miệng khác.

Đây là hành vi tiềm ẩn rủi ro rất cao. Khi bỏ thuốc điều trị, đường huyết không được kiểm soát sẽ tăng cao mất kiểm soát, dễ dẫn đến các biến chứng cấp tính như nhiễm toan ceton, hôn mê do tăng áp lực thẩm thấu, hoặc biến chứng mạn tính trên mắt, thận, tim mạch và thần kinh.

Ngoài ra, việc dùng dịch chiết đậm đặc cũng cần được xem xét cẩn trọng về mặt độc tính. Dù một số nghiên cứu ghi nhận chiết xuất từ các loài Cratoxylum ít gây độc cho tế bào bạch cầu đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) ở người bình thường ^[4], nhưng chiết xuất ethanol của một số phân loài vẫn ghi nhận hiện tượng gây chết tế bào ^[4]. Do đó, thảo dược không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người mắc đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết (dạng uống hoặc tiêm insulin) cần đặc biệt thận trọng. Nếu dùng chung các loại nước lá có tính ức chế enzym tiêu hóa cùng lúc với thuốc đặc trị mà không theo dõi, có thể gây xáo trộn đường huyết khó lường.

Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc từ thành ngạnh. Hiện nay chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khẳng định độ an toàn của dược liệu này trên thai nhi và trẻ bú mẹ.

Người có tiền sử bệnh lý gan, thận mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi uống các loại trà thảo mộc kéo dài. Thận và gan là cơ quan chính lọc và chuyển hóa các hợp chất phức tạp từ dịch chiết thực vật, việc dùng lượng lớn không kiểm soát có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.

Gợi ý tiếp cận và sử dụng thực tế

Nếu yêu thích hương vị tự nhiên của cây thành ngạnh, bạn chỉ nên xem đây là một loại trà thảo mộc giải khát thông thường, không dùng để thay thế thuốc chữa bệnh.

Về cách dùng, chỉ nên dùng lá khô hãm với nước sôi như trà loãng với lượng vừa phải. Tránh việc đun sắc quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn nước lọc cả ngày. Khi sử dụng, cần lắng nghe phản ứng của cơ thể và ngừng ngay nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường về tiêu hóa.

Người bệnh tiểu đường khi sử dụng bất kỳ thảo mộc bổ trợ nào cũng cần duy trì đo đường huyết định kỳ bằng máy cá nhân. Nếu có ý định dùng thêm lá thành ngạnh, hãy trao đổi thẳng thắn với bác sĩ điều trị để được tư vấn tương tác và điều chỉnh chế độ phù hợp.

Cây thành ngạnh chứa các hợp chất xanthone có hoạt tính ức chế enzym alpha-glucosidase rất đáng chú ý trong môi trường phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, đây mới chỉ là những phát hiện ban đầu và chưa đủ căn cứ chứng minh tác dụng hạ đường huyết trên cơ thể người. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, tuân thủ phác đồ điều trị y khoa và duy trì lối sống lành mạnh thay vì phó thác sức khỏe cho những lời đồn thổi chưa được kiểm chứng.