Trám rừng hạ đường huyết được không: Bằng chứng nói gì?

Dân gian hay đồn trám rừng trị tiểu đường rất tốt. Nhiều người tìm mua vỏ, lá, quả về sắc uống mong ổn định đường huyết mà không cần dùng thuốc tây. Thực hư tác dụng này đến đâu theo khoa học?

Câu trả lời ngắn gọn: Các chiết xuất từ cây thuộc chi trám (Canarium) mới chỉ ghi nhận khả năng hạ đường huyết trên chuột thí nghiệm. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như độ an toàn.

Hoạt tính hạ đường huyết của trám rừng qua góc nhìn sinh học

Cây trám thuộc chi Canarium. Các bộ phận của cây chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao. Trong đó, chất chống oxy hóa được ghi nhận dồi dào ở cả lá và quả ^[1].

Trong y học cổ truyền một số nơi, vỏ thân và các bộ phận của cây trám được dùng nấu nước uống nhằm kiểm soát bệnh tiểu đường ^[2]. Các nhà khoa học giả định rằng các hoạt chất trong chiết xuất có thể can thiệp vào quá trình chuyển hóa glucose. Từ đó, chúng làm giảm chỉ số đường huyết sau ăn hoặc khi đói trên mô hình bệnh thực nghiệm [1, 2].

Nghiên cứu trên lá trám Canarium odontophyllum

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã kiểm tra tác động của dịch chiết nước từ lá trám Canarium odontophyllum trên chuột bị gây tiểu đường bằng hóa chất streptozotocin (STZ) ^[1]. STZ gây tổn thương tế bào beta đảo tụy, dẫn đến bệnh cảnh tương tự tiểu đường tuýp 1 với sự thiếu hụt insulin và liên quan cơ chế miễn dịch ^[1].

Nghiên cứu sử dụng 19 chuột đực giống Sprague-Dawley, chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm: nhóm chuột bình thường, nhóm chuột tiểu đường đối chứng và nhóm chuột tiểu đường uống chiết xuất ^[1]. Nhóm can thiệp được cho uống dịch chiết nước lá trám bằng ống thông dạ dày với liều 300 mg/kg mỗi ngày, duy trì liên tục trong 28 ngày ^[1]. Sau can thiệp, chuột được phân tích chỉ số đường huyết và lá lách được lấy để đếm tế bào miễn dịch qua phương pháp dòng chảy tế bào ^[1].

Kết quả ghi nhận mức đường huyết lúc đói ở nhóm chuột tiểu đường uống chiết xuất lá trám thấp hơn đáng kể so với nhóm chuột tiểu đường không được điều trị (p < 0.05) ^[1]. Tuy nhiên, cân nặng của nhóm chuột tiểu đường dùng chiết xuất vẫn giảm đáng kể so với chuột bình thường ^[1]. Về miễn dịch, tỷ lệ tế bào lympho T CD3+ CD4+ ở lách tăng đáng kể ở nhóm tiểu đường và nhóm tiểu đường dùng trám so với nhóm bình thường, trong khi tế bào CD3+ CD8+ không đổi giữa các nhóm ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận dịch chiết nước từ lá trám có khả năng làm giảm nồng độ đường huyết ở chuột tiểu đường ^[1].

Nghiên cứu trên vỏ thân trám Canarium schweinfurthii

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm vào năm 2006 tại châu Phi đã đánh giá tác động hạ đường huyết của chiết xuất vỏ thân cây trám Canarium schweinfurthii ^[2]. Nghiên cứu này dùng chiết xuất methanol kết hợp methylene chloride từ vỏ thân cây để thử nghiệm trên chuột đực bị gây tiểu đường bằng STZ tiêm dưới da liều 60 mg/mL ^[2].

Sau 2 ngày gây bệnh, chuột được cho uống dịch chiết vỏ thân trám hàng ngày qua đường xông dạ dày ở hai mức liều: 150 mg/kg và 300 mg/kg trong vòng 14 ngày ^[2]. Để so sánh, một nhóm chuột được tiêm insulin dưới da liều 3 đơn vị mỗi ngày ^[2].

Kết quả cho thấy ở liều 300 mg/kg, chiết xuất vỏ thân trám làm giảm đường huyết tới 69,9% so với chuột tiểu đường không điều trị (mức giảm ở nhóm tiêm insulin là 76,8%) ^[2]. Chuột dùng chiết xuất vỏ trám liều này phục hồi thể trạng, tăng 4,9% thể trọng so với mức sụt giảm 14,1% ở nhóm chuột bệnh đối chứng ^[2]. Đồng thời, chiết xuất giúp giảm 58,5% lượng thức ăn nạp vào và giảm 64,0% lượng nước uống vào, đảo ngược các triệu chứng ăn nhiều và uống nhiều do tiểu đường gây ra ^[2].

Lợi ích ghi nhận và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Dữ liệu thực nghiệm cho thấy chiết xuất từ lá hoặc vỏ thân các loài trám rừng có tiềm năng giảm đường huyết lúc đói và hạn chế triệu chứng ăn nhiều, uống nhiều trên động vật [1, 2]. Các kết quả này mở ra hướng đi cho việc tìm kiếm hoạt chất hỗ trợ chuyển hóa mới từ thực vật.

Dù vậy, khoảng trống khoa học hiện tại còn rất lớn. Điểm yếu cốt lõi là toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại ở loài chuột được tiêm hóa chất hủy tế bào tụy [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mắc tiểu đường tuýp 1 hay tuýp 2.

Cơ thể người có cơ chế hấp thu, chuyển hóa thuốc và đào thải phức tạp hơn loài gặm nhấm rất nhiều. Thêm vào đó, việc dùng chiết xuất tinh khiết với dung môi đặc biệt (như methanol/methylene chloride) trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc sắc lá hoặc vỏ cây tươi để uống ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp về trám rừng trị tiểu đường

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi trám rừng như một vị thuốc có thể "chữa dứt điểm" bệnh tiểu đường. Nhiều người bệnh tự ý bỏ phác đồ insulin hoặc thuốc hạ đường huyết uống để chuyển sang sắc nước lá, rễ hay vỏ trám rừng. Đây là hành động nguy hiểm, có thể đẩy người bệnh vào tình trạng tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton hoặc hôn mê.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của nghiên cứu động vật lên người dùng thực tế. Việc một loài chuột giảm đường huyết sau 14 hoặc 28 ngày uống chiết xuất không đồng nghĩa rằng người uống nước sắc trám rừng cũng nhận được kết quả tương tự [1, 2].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn không có độc tính. Các chiết xuất vỏ cây hay lá cây rừng nếu chưa qua kiểm nghiệm liều lượng chuẩn hóa có thể chứa các chất gây hại cho gan, thận nếu tích tụ kéo dài.

Những ai cần thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người mắc bệnh tiểu đường tuýp 1 tuyệt đối không được tự ý bỏ tiêm insulin để dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ trám rừng. Thiếu insulin ngoại vi ở người tuýp 1 sẽ dẫn tới biến chứng đe dọa trực tiếp tính mạng trong thời gian ngắn.

Người mắc tiểu đường tuýp 2 đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cẩn trọng. Việc tự ý phối hợp các loại nước sắc thảo dược chưa rõ hoạt chất có thể gây tương tác thuốc khó lường hoặc làm tăng gánh nặng lọc thải của cơ thể.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa từng có bất kỳ dữ liệu an toàn nào liên quan đến chiết xuất trám rừng. Nhóm này không nên sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu muốn sử dụng quả trám rừng trong đời sống hàng ngày, người dân nên tiếp cận dưới góc độ một loại thực phẩm chế biến món ăn thông thường (như kho, muối chua, om) thay vì một phương thuốc chữa bệnh. Khi chế biến quả trám tươi, nên dùng với lượng vừa phải, không nấu cùng lượng muối hay đường quá cao nhằm tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến huyết áp và đường huyết.

Hiện tại không có số liệu chuẩn hóa về liều lượng sắc nước lá hay vỏ thân trám an toàn cho người bệnh tiểu đường. Do đó, người bệnh không nên tự ý thu hái hay mua các loại vỏ cây, rễ cây trôi nổi về đun uống thay nước. Nếu có ý định sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh phải luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá nguy cơ tương tác và theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ.

Trám rừng là một loại cây rừng giàu tiềm năng dược liệu với các hoạt tính chống oxy hóa và hạ đường huyết được ghi nhận ban đầu trên động vật [1, 2]. Tuy nhiên, vì hoàn toàn thiếu vắng thử nghiệm lâm sàng trên người, trám rừng không thể thay thế cho thuốc điều trị chuẩn. Để kiểm soát đường huyết an toàn, người bệnh cần duy trì dùng thuốc đúng chỉ định, ăn uống cân bằng và tập luyện thể lực đều đặn.