Thói quen trị giun bằng cây cỏ và thắc mắc thường gặp

Nhiễm giun sán là vấn đề tiêu hóa phổ biến tại các vùng nhiệt đới, gắn liền với thói quen sinh hoạt và ăn uống. Trong kho tàng y học cổ truyền, nhiều loài thảo mộc đã được ghi nhận có tác dụng tẩy giun sán tự nhiên mà không cần dùng đến thuốc tổng hợp.

Trong số các dược liệu đó, thiên danh tinh (danh pháp khoa học: Carpesium abrotanoides L.) là cái tên quen thuộc, đặc biệt phần quả thường được dùng làm thuốc trị giun [1]. Nhiều người băn khoăn liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học chứng minh đến đâu, hoạt chất nào đem lại tác dụng và người bệnh có nên dùng cây này để tự trị giun sán tại nhà hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học hiện đại xác nhận quả thiên danh tinh chứa hoạt chất sesquiterpene lactone đặc trưng gắn liền với truyền thống trừ giun [1]. Dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay chỉ mới dừng lại ở phân lập hóa thực vật, thử nghiệm hoạt tính trên tế bào ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để chứng minh khả năng diệt ký sinh trùng đường ruột an toàn.

Hoạt chất sesquiterpene lactone hoạt động ra sao?

Cơ chế sinh học của thiên danh tinh tập trung vào nhóm hợp chất sesquiterpene lactone. Đây là nhóm chuyển hóa thứ cấp có cấu trúc phân tử đa dạng, thường sở hữu các vòng lactone có hoạt tính sinh học mạnh.

Trong ống nghiệm, các chất này thể hiện khả năng can thiệp vào chu kỳ tế bào và kích thích sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [2]. Quá trình này gây ức chế phân chia, bắt giữ chu kỳ tế bào ở pha G2/M và kích hoạt con đường chết rụng tế bào (apoptosis) [2].

Ngoài ra, một số dẫn xuất sesquiterpene lactone còn có khả năng kích hoạt quá trình tự thực bảo vệ (protective autophagy) và gia tăng sinh tổng hợp lysosome trong tế bào [2]. Đối với ký sinh trùng và các sinh vật đơn bào, hoạt tính gây độc tế bào và khả năng ức chế các enzym thần kinh như acetylcholinesterase (AChE) được xem là chìa khóa lý thuyết để làm tê liệt hoặc tiêu diệt sinh vật gây hại [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thiên danh tinh?

Để làm rõ giá trị sinh học, nhiều nhóm nghiên cứu đã tập trung phân lập các cấu trúc sesquiterpene lactone từ các bộ phận của cây thiên danh tinh.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích chiết xuất dichloromethane từ quả cây Carpesium abrotanoides L. – bộ phận vốn đóng vai trò là phương thuốc trị giun sán chủ chốt trong y học cổ truyền [1]. Nhóm tác giả đã thu được hai sesquiterpene lactone mới là carpeabrolactone A và B (hợp chất 1 và 2), cùng 4 hợp chất sesquiterpenoid đã biết (3–6) [1]. Thử nghiệm in vitro cho thấy hợp chất 3 có hoạt tính kháng virus cúm A (H3N2) với IC50 đạt 37,04 µM, tuy nhiên khi đánh giá khả năng ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) trong ống nghiệm, không có hợp chất nào thể hiện hoạt tính rõ rệt [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2022 đã phân lập được 14 hợp chất sesquiterpene lactone từ toàn cây thiên danh tinh [2]. Thử nghiệm sàng lọc độc tính tế bào in vitro trên 5 dòng tế bào ung thư người (A549, HepG2, HCT116, MDA-MB-231 và CNE2) cho thấy hợp chất 6 có hoạt tính mạnh nhất với IC50 từ 2,73 đến 7,21 µM [2]. Hợp chất này gây bắt giữ chu kỳ tế bào ở pha G2/M và tích tụ gốc ROS [2]. Hợp chất 1 và 6 còn kích hoạt quá trình tự thực bảo vệ, đồng thời kích thích sinh tổng hợp lysosome lần lượt là 173,2% và 163,7% [2].

Năm 2018, một nghiên cứu khác phân lập 5 hợp chất sesquiterpene lactone mới kiểu guaiane đặt tên là caroguaianolide A–E (1–5) cùng 9 chất đã biết (6–14) từ toàn bộ cây [4]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào in vitro trên dòng MDA-MB-231 và HGC-27, các hợp chất 1–3, 6, 7, 11 và 12 cho thấy hoạt tính đáng kể với giá trị IC50 dao động từ 2,67 đến 12,34 µM [4].

Một công bố năm 2002 tập trung khảo sát phần trên mặt đất của Carpesium abrotanoides Linne, phân lập được 8 sesquiterpene lactone, bao gồm: 4 alpha,5 alpha-epoxy-10 alpha,14-dihydro-inuviscolide (1), 2,3-dihydroaromomaticin (2), carpesiolin (3), carabrone (4), carabrol (5), telekin (6), ivalin (7) và 11,13-didehydroivaxillin (8) [5]. Cả 8 chất đều thể hiện hoạt tính độc tế bào in vitro đáng kể trên các dòng tế bào khối u L1210, A549, SK-OV-3, SK-MEL-2, XF-498 và HCT-15 với giá trị ED50 dưới 20 µM [5]. Đáng chú ý, các hợp chất 1, 2, 6 và 7 có độc tính tế bào (ED50 dưới 10 µM) tương đương với thuốc hóa trị cisplatin [5].

Vào năm 2024, một nghiên cứu ứng dụng phương pháp mạng phân tử MS/MS đã phát hiện thêm 3 eudesmane sesquiterpene mới (1–3), 1 pseudoguaianolide sesquiterpene mới (8) và 4 eudesmane sesquiterpene lactone đã biết (4–7) [3]. Đánh giá độc tính tế bào in vitro trên dòng HepG2 và Hep3B cho thấy hợp chất 2 và 4 có độc tính vừa phải [3]. Đặc biệt, khi thử nghiệm ức chế AChE trong ống nghiệm, hợp chất 1 ức chế enzym rất mạnh với tỷ lệ 77,86%, cao hơn đối chứng dương [3].

Cũng trong năm 2024, một công trình nghiên cứu trên 29 sesquiterpenoid từ thiên danh tinh, bao gồm 12 hợp chất mới carpabrotin A–L [6]. Thử nghiệm in vitro trên đại thực bào RAW264.7 kích thích bởi LPS cho thấy nhiều hợp chất (như 1, 2, 5, 13, 14, 16, 25–27) ức chế sản sinh NO với hiệu lực tương đương dexamethasone (IC50 dưới 40 µM) [6]. Trên mô hình động vật sống là chuột KM bị viêm da dị ứng do DNCB, hai hoạt chất chính 5 và 16 đã cải thiện tổn thương mô học và giảm thâm nhiễm tế bào mast [6].

Năm 2023, nghiên cứu trên toàn cây phân lập 5 chất sesquiterpene mới (1–5) [7]. Đánh giá hoạt tính in vitro kháng protease chính của SARS-CoV-2 cho thấy hợp chất 2 đạt mức ức chế vừa phải với IC50 là 18,79 µM, các chất còn lại không thể hiện hoạt tính rõ rệt (IC50 trên 50 µM) [7].

Năm 2015, nghiên cứu phát hiện hợp chất dimer sesquiterpene mới mang tên dicarabrol (1) cùng carabrol (2), 11(13)-dehydroivaxillin (3) và 2-desoxy-4-epi-pulchellin (4) [8]. Thử nghiệm in vitro cho thấy cả 4 chất đều gây độc tế bào trên 10 dòng tế bào ung thư với IC50 từ 0,10 đến 46,7 µM, đồng thời thể hiện hoạt tính kháng virus cúm H1N1, H3N2 và kháng vi khuẩn lao (hợp chất 1, 3, 4 có IC50 lần lượt 3,7; 6,0 và 7,6 µM) [8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Qua các công trình khoa học, có thể thấy thiên danh tinh là nguồn dược liệu phong phú chứa các sesquiterpene lactone có hoạt tính sinh học đa dạng: kháng viêm trên mô hình chuột [6], độc tế bào ung thư [2, 3, 4, 5, 8], kháng khuẩn lao [8], kháng virus cúm [1, 8] và ức chế enzym AChE [3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng bài bản về hiệu quả trừ giun trên người. Mặc dù y học cổ truyền ghi nhận quả cây dùng trị giun sán [1], các nghiên cứu hiện đại chỉ tập trung vào cấu trúc hóa học, sàng lọc tế bào in vitro hoặc mô hình chuột [6]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào xác định liều lượng diệt giun an toàn, tỷ lệ làm sạch ký sinh trùng hay khả năng dung nạp của cơ thể người.

Hơn nữa, nhiều sesquiterpene lactone trong thiên danh tinh có hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh, thậm chí ngang ngửa thuốc hóa trị cisplatin trong điều kiện ống nghiệm [5]. Điều này cho thấy dược liệu tiềm ẩn nguy cơ độc tính không nhỏ đối với tế bào lành nếu sử dụng tùy tiện bằng đường uống.

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị giun

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc Nam, cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, "uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là quan niệm sai lầm, đặc biệt với các loài chứa hoạt chất độc tế bào như thiên danh tinh [5].

Một hiểu lầm khác là cho rằng kinh nghiệm ngàn năm ghi trong sách cổ đồng nghĩa với việc đã được kiểm chứng an toàn tuyệt đối. Y học cổ truyền ghi nhận kinh nghiệm [1], nhưng liều gây độc, tác dụng phụ tích lũy và độc tính gan thận của các sesquiterpene lactone chưa được kiểm soát chặt chẽ bằng tiêu chuẩn định lượng của y học chứng cứ.

Cũng không ít trường hợp nghĩ rằng uống nước sắc thảo mộc có thể diệt sạch mọi loại sán lá gan, sán dây hay giun đũa. Trên thực tế, mỗi loại ký sinh trùng có cấu trúc sinh học và vị trí ký sinh khác nhau, các hoạt chất thô chưa qua tinh chế khó đạt nồng độ điều trị trúng đích mà không gây hại cho niêm mạc ruột của người bệnh.

Ai nên thận trọng với thiên danh tinh?

Chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận hoạt tính sinh học trên các dòng tế bào ung thư người và chuột [2, 6]. Do sesquiterpene lactone có khả năng bắt giữ chu kỳ tế bào và kích thích apoptosis [2], nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý tiếp xúc hay sử dụng dược liệu.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy giảm chức năng gan, suy thận cần đặc biệt tránh xa việc tự ý uống nước sắc từ cây thiên danh tinh. Hoạt tính độc tế bào [5] có thể làm trầm trọng thêm tổn thương niêm mạc tiêu hóa và gây quá tải chuyển hóa tại gan.

Bệnh nhân đang điều trị các bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc chuyển hóa qua enzym gan cũng không nên dùng, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc chưa được lường trước.

Cách tiếp cận đúng và áp dụng thực tế

Khi nghi ngờ nhiễm giun sán (với các dấu hiệu như đau bụng quanh rốn, rối loạn tiêu hóa, sụt cân, ngứa hậu môn), người dân không nên tìm kiếm các bài thuốc truyền miệng từ thiên danh tinh để tự sắc uống.

Giải pháp khoa học, an toàn và hiệu quả nhất là đến cơ sở y tế làm xét nghiệm phân hoặc xét nghiệm máu để định danh chính xác loài ký sinh trùng. Bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc tẩy giun chuẩn hóa đã qua kiểm nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt về hiệu quả và độ an toàn.

Đối với thiên danh tinh, người tiêu dùng chỉ nên nhìn nhận loài cây này như một nguồn nguyên liệu tự nhiên đầy hứa hẹn cho các nghiên cứu dược lý tương lai. Mọi ứng dụng liên quan đến điều trị bệnh cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề, không tự ý hái, mua hoặc dùng các chế phẩm trôi nổi.

Lời kết

Thiên danh tinh chứa nguồn hoạt chất sesquiterpene lactone dồi dào với nhiều tiềm năng sinh học đã được thử nghiệm in vitro và trên động vật [1, 6]. Tuy nhiên, từ kinh nghiệm dân gian đến một phương thuốc tẩy giun an toàn trên người là khoảng cách rất lớn cần nhiều thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng. Người dân cần tỉnh táo lựa chọn các phương pháp điều trị y khoa chính thống, giữ thói quen ăn chín uống sôi để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.