Nhiều người Việt có thói quen sưu tầm các loại củ, rễ cây rừng về ngâm rượu để bồi bổ sức khỏe hoặc trị bệnh. Trong đó, trúc diệp sâm (loài thuộc chi Disporum, điển hình như Disporum cantoniense) thường được truyền miệng là vị thuốc quý giúp tăng cường thể lực và giảm ho. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm củ tươi trong rượu mạnh mà không qua xử lý khoa học có thực sự mang lại lợi ích hay đang tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc chất?
Thực tế, các hoạt chất trong dược liệu chỉ phát huy tác dụng điều trị khi được chiết xuất đúng cách và dùng đúng liều lượng kiểm soát. Việc ngâm rượu thủ công khiến dung môi cồn hòa tan không chọn lọc cả hoạt chất lẫn tạp chất, kéo theo nhiều rủi ro cho gan, thận và hệ tiêu hóa.
Chiết xuất cồn thủ công: Con dao hai lưỡi
Rượu trắng dùng trong dân gian đóng vai trò như một dung môi hữu cơ (ethanol pha loãng). Khi ngâm củ tươi, ethanol sẽ thẩm thấu qua màng tế bào thực vật để hòa tan các phân chất bên trong.
Tuy nhiên, quá trình chiết xuất thô sơ này hoàn toàn không có tính chọn lọc. Rượu không chỉ hòa tan các chất có lợi mà còn lôi kéo theo lipid, sáp, nhựa cây và các chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp khác.
Hơn nữa, củ tươi chứa hàm lượng nước cao, khi tiếp xúc với rượu nồng độ không chuẩn xác dễ tạo môi trường cho quá trình phân hủy yếm khí hoặc biến tính hóa học, khiến dịch chiết bị biến chất theo thời gian.
Bằng chứng khoa học về chiết xuất trúc diệp sâm
Các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích dược tính thực tế của loài cây này để làm rõ tác dụng giảm ho trong y học dân gian.
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá hoạt tính giảm ho của dịch chiết rễ cây trúc diệp sâm (Disporum cantoniense) trên chuột bị gây ho bằng dung dịch amoniac [1]. Kết quả cho thấy cả dịch chiết ethanol và dịch chiết nước của loài cây này đều thể hiện hoạt tính giảm ho mạnh mẽ [1]. Đáng chú ý, dịch chiết ethanol ở liều cao cho hiệu quả ức chế cơn ho tốt hơn cả đối chứng dương [1].
Sau đó, các nhà khoa học đã tiến hành tách chiết và tinh sạch dịch chiết ethanol bằng các kỹ thuật sắc ký hiện đại [1]. Họ xác định được cấu trúc của 8 hợp chất tinh khiết lần đầu tiên được phân lập từ loài này, bao gồm: stigmast-4-en-3-one (hợp chất 1), (22E, 24R)-ergosta-5, 7, 22-trien-3beta-ol (hợp chất 2), obtucarbamate A (hợp chất 3), obtucarbamate B (hợp chất 4), neotigogenin (hợp chất 5), azo-2, 2'-bis[Z-(2,3-dihydroxy-4-methyl-5-methoxy) phenyl ethylene] (hợp chất 6), dimethyl {[carbonylbis (azanediyl)] bis( 2-methyl-5, 1-phenylene) } dicarbamate (hợp chất 7), và quercetin-3-O-pB-D-glucopyranoside (hợp chất 8) [1].
Thử nghiệm hoạt tính sinh học phân lập chỉ ra rằng các hợp chất 3, 4 và 6 thể hiện rõ rệt tác dụng giảm ho, riêng hợp chất số 6 đạt hiệu quả ngang bằng với nhóm đối chứng dương [1]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ mới dừng lại trên mô hình động vật (chuột nhắt trắng) trong phòng thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận liều dùng an toàn hay độc tính lâu dài [1].
Nguy cơ lẫn tạp chất khi tự ngâm rượu tại nhà
Điểm khác biệt mấu chốt giữa nghiên cứu khoa học và bình rượu ngâm tại nhà nằm ở khâu tinh chế và loại bỏ tạp chất.
Trong các phòng thí nghiệm, sau khi chiết xuất thô bằng cồn, các nhà khoa học phải thực hiện hàng loạt bước phân tách phức tạp để loại bỏ lipid, sắc tố và các hợp chất không mong muốn [1]. Trong điều kiện gia đình, người dân chỉ đơn thuần ngâm củ vào rượu và uống trực tiếp toàn bộ dịch chiết thô.
Việc uống một dung dịch chứa hỗn hợp phức tạp không định lượng có thể dẫn đến hiện tượng tích lũy các chất gây hại cho cơ thể. Rất nhiều hoạt chất tự nhiên thuộc nhóm carbamate hoặc steroid khi dùng quá liều hoặc dùng kéo dài đều có thể gây áp lực chuyển hóa nặng nề lên gan và thận.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu nghiên cứu đã bước đầu xác nhận trúc diệp sâm có chứa những phân tử có tiềm năng sinh học thực sự, đặc biệt trong việc ức chế phản xạ ho [1]. Điều này lý giải phần nào kinh nghiệm sử dụng của đồng bào vùng cao.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hiện tại chưa hề có nghiên cứu xác định nồng độ an toàn, độc tính bán trường diễn hay tương tác thuốc của trúc diệp sâm trên người [1]. Toàn bộ kết luận mới chỉ được thử nghiệm trên chuột cống hoặc chuột nhắt [1].
Do đó, việc xem rượu ngâm trúc diệp sâm như một "thần dược" bồi bổ hàng ngày là nhận định hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc mạn tính.
Hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm thảo dược
Nhiều người tin rằng "dược liệu tự nhiên thì lành tính, ngâm càng lâu càng bổ". Đây là quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn tới nguy hại nghiêm trọng.
Thứ nhất, độc tính thực vật là cơ chế tự vệ tự nhiên của cây rừng để chống lại sâu bọ. Một số hợp chất bảo vệ này tan rất tốt trong cồn và có thể trở thành độc chất khi đi vào cơ thể người.
Thứ hai, việc ngâm nguyên củ tươi chưa qua sơ chế chuẩn mực dễ mang theo nấm mốc, vi khuẩn đất và tồn dư thuốc bảo vệ thực vật (nếu có). Cồn không thể tiêu diệt hoàn toàn mọi loại độc tố sinh học hoặc kim loại nặng tồn tại trong rễ củ.
Thứ ba, bản thân ethanol trong rượu ngâm đã là chất gây độc thần kinh và thoái hóa gan nếu tiêu thụ thường xuyên, triệt tiêu mọi lợi ích sức khỏe mong đợi từ thảo dược.
Những ai cần tuyệt đối tránh rượu ngâm củ tươi?
Do tính chất chiết xuất chưa kiểm soát và sự thiếu hụt dữ liệu an toàn trên người, nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng:
- Người có bệnh lý nền về gan (viêm gan, xơ gan, men gan cao): Việc chuyển hóa cồn kèm các dẫn xuất thực vật lạ sẽ làm tổn thương tế bào gan nhanh chóng.
- Người suy giảm chức năng thận: Thận phải làm việc quá tải để đào thải các hợp chất phức tạp chưa rõ cơ chế từ rễ cây.
- Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của trúc diệp sâm đối với thai nhi hay trẻ sơ sinh, nguy cơ gây ngộ độc hoặc dị tật là hoàn toàn có thể xảy ra.
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược: Cồn nồng độ cao chiết xuất củ tươi kích thích mạnh niêm mạc đường tiêu hóa.
Khuyến cáo sử dụng an toàn và hợp lý
Nếu muốn tận dụng các vị thuốc y học cổ truyền, người tiêu dùng không nên tự ý tìm hái hoặc mua các loại củ trôi nổi về ngâm rượu.
Nên tham khảo ý kiến của các bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền để được bốc thuốc theo thang, được sơ chế (sao, tẩm, phơi khô) đúng quy chuẩn dược điển nhằm loại bỏ bớt độc tính và tạp chất.
Thay vì ngâm rượu uống tự do, các bài thuốc sắc nước uống theo đúng liều lượng chỉ định sẽ an toàn hơn rất nhiều cho cơ thể. Nếu có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như đau bụng, buồn nôn, chóng mặt, vàng da sau khi dùng thảo mộc, cần lập tức ngừng sử dụng và đến cơ sở y tế gần nhất.
Rượu ngâm trúc diệp sâm nói riêng và các loại rễ cây rừng nói chung không phải phương thuốc bổ vạn năng. Người dân cần cân nhắc kỹ giữa tiềm năng dược lý chưa được kiểm chứng đầy đủ trên người và nguy cơ tích tụ tạp chất độc hại trước khi đưa vào cơ thể.
