Thịt nhái có trị còi xương ở trẻ? Bằng chứng nói gì

Lời đồn dân gian và câu hỏi thực tế

Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con chậm lớn, còi cọc thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với hy vọng cải thiện thể trạng cho bé. Trong số các mẹo truyền miệng phổ biến tại nhiều vùng quê, thịt nhái thường được ca tụng như một "thần dược" giúp chữa còi xương, suy dinh dưỡng ở trẻ nhỏ. Không ít gia đình lặn lội tìm bắt hoặc mua nhái đồng về nấu cháo, xay bột cho con ăn hàng tuần.

Tuy nhiên, liệu thịt nhái có thực sự điều trị được bệnh còi xương hay không? Dưới góc nhìn khoa học dinh dưỡng hiện đại, câu trả lời là không có cơ sở xác thực. Thịt nhái không phải là thuốc điều trị bệnh và không thể thay thế phác đồ y khoa đối với trẻ bị còi xương, thiếu hụt vi chất.

Bản chất của bệnh còi xương và vai trò của dưỡng chất

Còi xương ở trẻ em thực chất là bệnh lý loạn dưỡng xương do cơ thể thiếu hụt canxi, phốt pho hoặc phổ biến nhất là thiếu vitamin D, khiến quá trình khoáng hóa mô xương bị suy giảm. Suy dinh dưỡng, thiếu hụt vi chất và chế độ ăn kém đa dạng vốn là những gánh nặng y tế lớn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển tối ưu của trẻ nhỏ ^[1]. Tình trạng này cản trở sự tăng trưởng chiều cao, cân nặng và làm suy giảm sức đề kháng của cơ thể ^[1].

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần cho trẻ ăn các món giàu đạm từ động vật là có thể khỏi bệnh còi xương. Dù nguồn đạm rất cần thiết cho cơ bắp và phát triển tế bào mô, nhưng cấu trúc xương vững chắc lại đòi hỏi trực tiếp các khoáng chất cấu thành như canxi, kết hợp môi trường hấp thu phù hợp. Nếu chỉ tập trung vào một loại thịt động vật cụ thể mà bỏ qua bản chất chuyển hóa khoáng chất, việc can thiệp dinh dưỡng sẽ không đạt được hiệu quả mong muốn.

Dinh dưỡng từ thịt nhái, ếch: Đạm nhiều nhưng canxi thế nào?

Thịt các loài lưỡng cư như nhái, ếch thường được đánh giá là nguồn cung cấp đạm động vật lành mạnh, ít chất béo. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích thành phần dinh dưỡng trên thịt ếch trâu đã chỉ ra rằng hàm lượng protein và axit amin thiết yếu tập trung cao nhất ở phần thịt đùi so với các phần khác của cơ thể ^[2]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận thịt phần ngực trước chứa hàm lượng nước cao hơn và lượng chất béo thấp nhất ^[2].

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về hàm lượng khoáng chất giữa thịt đùi và thịt bắp chân của ếch ^[2]. Đáng chú ý, cơ bắp của động vật lưỡng cư hay bất kỳ loại thịt nạc thông thường nào đều không phải là nguồn chứa canxi dồi dào. Phần lớn canxi trong cơ thể sinh vật tập trung ở hệ thống khung xương chứ không nằm sâu trong các thớ thịt nạc. Khi chế biến thịt nhái nạc thông thường cho trẻ ăn, lượng canxi thực tế hấp thu được là rất nhỏ, hoàn toàn không đủ đáp ứng nhu cầu tái tạo xương cho trẻ đang bị còi xương.

Bằng chứng khoa học về việc bổ sung canxi và phục hồi suy dinh dưỡng

Để can thiệp vào tình trạng suy dinh dưỡng và khoáng hóa xương ở trẻ nhỏ, các nghiên cứu khoa học lâm sàng tập trung vào việc bổ sung canxi dạng hoạt tính hoặc tối ưu khẩu phần dinh dưỡng đa dạng. Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện từ tháng 2/2020 đến tháng 2/2021 trên 100 trẻ mầm non bị suy dinh dưỡng đã so sánh hiệu quả giữa hai chế phẩm bổ sung canxi ^[3]. Trẻ được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm: 50 trẻ dùng chế phẩm canxi cacbonat và 50 trẻ dùng canxi lactat ^[3].

Kết quả cho thấy nhóm sử dụng canxi cacbonat có hàm lượng khoáng xương gót chân phải và mật độ xương cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng canxi lactat ^[3]. Nhóm trẻ này cũng ghi nhận điểm triệu chứng suy dinh dưỡng thấp hơn, đồng thời nồng độ canxi huyết thanh, ferritin, transferrin, prealbumin và albumin đều cao hơn ^[3]. Nồng độ canxi niệu ở nhóm canxi cacbonat cũng cao hơn, cùng tỷ lệ tuân thủ điều trị đạt 96,00% và mức độ hài lòng đạt 98,00% ^[3]. Điều này chứng minh rằng việc phục hồi hệ xương ở trẻ suy dinh dưỡng cần sự can thiệp trực tiếp từ các hợp chất canxi có khả năng hấp thu cao, chứ không thể chỉ trông đợi vào các loại thịt thông thường như thịt nhái.

Bên cạnh canxi, việc phục hồi thể trạng cho trẻ suy dinh dưỡng còn đến từ các công thức kết hợp đa dạng nguồn thực phẩm. Một nghiên cứu năm 2018 đã tối ưu hóa tỷ lệ pha trộn giữa bột hạt teff đỏ (60%-70%), bột đậu nành ngâm mạch nha (20%-27,5%) và bột đu đủ (10%-12,5%) để cải thiện chất lượng dinh dưỡng của bột ăn dặm, giúp cung cấp đạm, năng lượng, sắt, kẽm và canxi hỗ trợ can thiệp suy dinh dưỡng ^[1]. Một nghiên cứu khác năm 2011 tại Burkina Faso sử dụng công thức cháo Misola gồm hạt kê, đậu nành và đậu phộng để bổ sung đạm thực vật, canxi, phốt pho, sắt và kẽm, giúp phục hồi dinh dưỡng và hỗ trợ hệ miễn dịch bị suy giảm cho trẻ nhỏ ^[4]. Đối với nguồn thịt sấy khô, một nghiên cứu năm 2023 trên chuột bạch tạng cho thấy bột thịt bò sấy khô ngoài trời chứa 76,12 g/100 g protein thô và 18,15 mg/100 g canxi, chứng minh thịt động vật chủ yếu đóng vai trò cung cấp chất đạm tối ưu chứ hàm lượng canxi không chiếm tỷ trọng vượt trội ^[5].

Những hiểu lầm thường gặp về thịt nhái

Hiểu lầm lớn nhất là xem thịt nhái như vị thuốc đặc trị còi xương. Trong thực tế, thịt nhái đơn thuần là một nguồn thực phẩm cung cấp chất đạm tương tự như các loại thịt động vật khác. Dân gian thường quan niệm "ăn gì bổ nấy" hoặc thấy nhái nhảy khỏe, xương cứng cáp nên cho rằng ăn thịt nhái sẽ giúp trẻ cứng xương, nhanh biết đi.

Tuy nhiên, còi xương là vấn đề chuyển hóa và thiếu hụt khoáng chất vi lượng, đặc biệt là canxi và vitamin D. Ăn thịt nhái nạc chỉ cung cấp các axit amin để xây dựng khối cơ, hoàn toàn không giải quyết được gốc rễ của tình trạng kém khoáng hóa mô xương. Nếu cha mẹ quá tin tưởng vào thịt nhái mà trì hoãn việc đưa con đi khám chuyên khoa, trẻ có thể đối mặt với những tổn thương xương khó hồi phục như chân vòng kiềng, lồng ngực ức gà hay chậm phát triển chiều cao.

Ai nên thận trọng khi dùng thịt nhái?

Việc sử dụng thịt nhái cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu khâu chọn lọc và chế biến không đảm bảo. Nhái sinh sống ở môi trường đầm lầy, đồng ruộng ẩm ướt, nơi có nguy cơ cao nhiễm các loại ký sinh trùng, ấu trùng giun sán (đặc biệt là ấu trùng sán dây sparganum) và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Trẻ nhỏ có hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, nếu ăn phải thịt nhái chưa được nấu chín kỹ rất dễ bị nhiễm khuẩn tiêu hóa hoặc nhiễm ký sinh trùng nguy hiểm.

Ngoài ra, ở những trẻ có bệnh lý nền đặc biệt như suy thận mạn tính, chế độ dinh dưỡng cần được kiểm soát vô cùng gắt gao. Tình trạng suy dinh dưỡng protein thường gặp ở trẻ suy thận mạn tính, nhưng chế độ ăn cho nhóm đối tượng này đòi hỏi kiểm soát lượng đạm nạp vào cùng việc bổ sung năng lượng cao hoặc axit amin thiết yếu chọn lọc để không làm tăng gánh nặng urê máu ^[6]. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý bồi dưỡng thịt động vật giàu đạm bừa bãi cho trẻ có bệnh lý nền mà không hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[6].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế cho trẻ

Khi chăm sóc trẻ có dấu hiệu chậm phát triển hoặc muốn cải thiện bữa ăn hàng ngày, phụ huynh có thể tham khảo các nguyên tắc dinh dưỡng an toàn:

• Đa dạng hóa nguồn đạm: Thịt nhái có thể sử dụng như một món ăn đổi vị thông thường, cung cấp đạm động vật cho bữa ăn của trẻ trên 1 tuổi. Khi chế biến, cần sơ chế kỹ, bỏ sạch ruột, da, đầu, chỉ lấy phần thịt nạc và nấu chín hoàn toàn.
• Cân đối khẩu phần: Không cho trẻ ăn thịt nhái liên tục nhiều ngày. Cần kết hợp xen kẽ với các nguồn đạm chất lượng cao khác như thịt gà, cá, trứng, sữa và các loại đậu đỗ ^[4].
• Bổ sung canxi đúng cách: Cần cung cấp canxi từ sữa, các chế phẩm từ sữa, rau lá xanh thẫm hoặc các chế phẩm bổ sung canxi phù hợp theo chỉ định chuyên môn khi trẻ được chẩn đoán thiếu hụt ^[3].
• Tăng cường vi chất: Chú ý bổ sung vitamin D hàng ngày theo khuyến cáo y tế để cơ thể hấp thu được canxi vào xương, kết hợp cho trẻ vận động ngoài trời hợp lý.

Thịt nhái chỉ là nguồn cung cấp đạm thông thường, hoàn toàn không có khả năng trị còi xương ở trẻ em. Khi nghi ngờ trẻ bị còi xương, chậm lớn, phụ huynh cần đưa con đến các cơ sở y tế để được thăm khám, xét nghiệm vi chất và nhận phác đồ can thiệp dinh dưỡng khoa học thay vì áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng.