Thổ tam thất gây tổn thương gan: Bằng chứng nói gì?

Nhiều người có thói quen dùng thảo dược truyền miệng để bồi bổ cơ thể, trị đau nhức xương khớp hoặc chữa chấn thương. Thổ tam thất (tên khoa học là Gynura segetum) thường bị nhầm lẫn với tam thất bắc nhờ tên gọi tương đồng, dẫn đến việc dùng tùy tiện kéo dài. Điều này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe của lá gan.

Các nghiên cứu khoa học xác nhận thổ tam thất chứa độc tố pyrrolizidine alkaloid (PA), tác nhân trực tiếp phá hủy nội mô mạch máu gan và dẫn tới hội chứng tắc xoang gan (HSOS) [1, 2, 8]. Đây là tổn thương mạch máu gan không do huyết khối, có thể gây ứ máu tiến triển, suy tế bào gan và đe dọa trực tiếp tính mạng người dùng [1, 5, 6].

Độc tính pyrrolizidine alkaloid phá vỡ cấu trúc vi mạch gan

Hội chứng tắc xoang gan (HSOS), trước đây gọi là bệnh tắc tĩnh mạch gan (HVOD), là tình trạng tắc nghẽn không do huyết khối tại các xoang gan và tĩnh mạch nhỏ [1, 8]. Độc tố pyrrolizidine alkaloid có trong khoảng 3% các loài thực vật có hoa trên thế giới, trong đó thổ tam thất là nguồn phơi nhiễm thảo dược phổ biến ^[1]. Khi vào cơ thể, độc chất này tấn công trực tiếp lên hệ mạch máu nuôi dưỡng mô gan [1, 5].

Các nghiên cứu cho thấy tổn thương bắt đầu từ việc tế bào nội mô xoang gan phù nề và hoại tử ^[2]. Tình trạng này kéo theo hiện tượng lắng đọng hồng cầu, tổn thương thành mạch, sụp đổ các xoang gan và xuất huyết dưới nội mô ^[3]. Quá trình này cản trở dòng máu chảy qua gan, dẫn đến ứ máu nặng nề tại nhu mô gan và tăng áp lực tĩnh mạch cửa [5, 6].

Bên cạnh đó, độc chất còn kích thích phản ứng viêm thông qua việc tăng tiết các phân tử bám dính tế bào như ICAM-1, P-selectin và VCAM-1, cùng yếu tố hoại tử u TNF-alpha [1, 7]. Độc tố từ thảo dược này cũng làm suy giảm con đường tự thực bào (autophagy) của tế bào gan thông qua việc hạ thấp mức biểu hiện của protein LC3 và Atg12, đồng thời thúc đẩy tế bào gan chết theo chương trình (apoptosis) [1, 4]. Ngoài ra, sự gia tăng biểu hiện của enzym MMP-9 trong mô gan và máu được xác định là mắt xích liên quan đến các biến đổi bệnh lý sớm của bệnh ^[3].

Bằng chứng tổn thương gan từ các thử nghiệm tiền lâm sàng

Độc tính phá hủy gan của thổ tam thất đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều thử nghiệm trên động vật với các mô hình gây độc có kiểm soát.

Nghiên cứu công bố năm 2013 thực hiện trên 25 chuột cống trắng đực giống Sprague-Dawley nhằm đánh giá vai trò của enzym MMP-9 ^[3]. Nhóm thử nghiệm gồm 20 con chuột được cho uống chiết xuất thổ tam thất liều 600 mg/kg mỗi ngày trong suốt 3 tuần, so sánh với 5 chuột nhóm đối chứng chỉ uống nước máy ^[3]. Kết quả phân tích máu cho thấy nồng độ men gan của nhóm dùng thảo dược tăng vọt: ALT tăng lên mức (167,0 ± 72,63) U/L so với nhóm chứng (84,8 ± 13,62) U/L; men AST tăng vọt lên (232,8 ± 108,58) U/L so với nhóm đối chứng chỉ ở mức (27,6 ± 6,31) U/L ^[3]. Dưới kính hiển vi quang học và kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), mô gan chuột bị phá hủy nặng với hiện tượng lắng đọng hồng cầu, bong tróc nội mô xoang gan và teo hoại tử tế bào gan ^[3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2021 tiếp tục làm rõ cơ chế gây bệnh trên mô hình chuột nhắt được cho uống thổ tam thất liều 30 g/kg/ngày liên tục trong 5 tuần ^[4]. Kết quả nhuộm mô bệnh học và xét nghiệm sinh hóa khẳng định thảo dược gây tăng men gan ALT, AST, giảm triglyceride trong máu và gây chết rụng tế bào gan hàng loạt ^[4]. Nghiên cứu xác nhận thảo dược làm tăng biểu hiện các phân tử viêm ICAM-1, P-selectin và ức chế các chỉ dấu tự thực bào LC3 và Atg12 ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt uống thổ tam thất liều 30 g/kg trong 4 tuần cũng ghi nhận sự biến đổi tiêu cực của các phân lớp enzym cytochrom P450 (CYP450) liên quan đến chuyển hóa độc chất ở gan, đồng thời làm giảm tỷ lệ protein LC3-II/LC3-I ^[5]. Khi thử nghiệm hoạt chất bicyclol dự phòng ở liều 200 mg/kg, tổn thương gan và mức men gan ALT giảm bớt nhờ khả năng điều hòa lại hệ enzym CYP450 và phục hồi quá trình tự thực bào ^[5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2019 dùng thảo dược đan sâm (Salvia miltiorrhiza) liều 100-200 mg/kg trên chuột nhiễm độc thổ tam thất cũng cho thấy men gan được cải thiện và các chỉ số viêm TNF-alpha, ICAM-1, VCAM-1 giảm xuống ^[6]. Dù các chất đối kháng này mở ra hướng nghiên cứu mới, các dữ liệu động vật trên đều chỉ ra rằng bản thân thổ tam thất có độc lực gây hoại tử mô gan rất rõ rệt [1, 3, 4, 7].

Thực trạng chẩn đoán và tỷ lệ tử vong trên bệnh nhân thực tế

Tổn thương gan do thổ tam thất không chỉ dừng lại ở mô hình phòng thí nghiệm mà đã xuất hiện trên nhiều người bệnh ngoài đời thực với diễn tiến rất nặng.

Một nghiên cứu đa trung tâm công bố năm 2019 đã thu thập dữ liệu của 64 bệnh nhân bị tắc xoang gan do dùng thổ tam thất từ 8 bệnh viện tuyến cuối tại Trung Quốc trong giai đoạn 2008–2018 ^[7]. Độ tuổi trung bình của các bệnh nhân là 58,07 ± 11,44 tuổi, trong đó nam giới chiếm đa số với tỷ lệ 64,1% ^[7]. Thời gian ủ bệnh trung bình từ lúc dùng thảo dược đến khi phát bệnh là 75 ngày ^[7]. Bệnh cảnh lâm sàng rất nặng với các triệu chứng ứ trệ tuần hoàn gan: 89,1% bệnh nhân bị gan to; 76,6% lách to; 81,3% xuất hiện cổ trướng (báng bụng) và 43,8% bị phù chi dưới ^[7].

Đáng chú ý, tỷ lệ chẩn đoán sai ban đầu lên tới 92,18%, chỉ có vỏn vẹn 5 trên tổng số 64 bệnh nhân (7,81%) được chẩn đoán đúng bệnh tại thời điểm tiếp nhận ^[7]. Sự chậm trễ này dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: tỷ lệ tử vong sau 6 tháng lên tới 77,55% ^[7]. Nguyên nhân gây tử vong hàng đầu là xuất huyết tiêu hóa trên (chiếm 42,11%), tiếp theo là nhiễm trùng thứ phát (36,84%) và hội chứng gan thận (21,05%) ^[7].

Dữ liệu y văn tổng quan cũng ghi nhận tỷ lệ tử vong chung của hội chứng tắc xoang gan do ngộ độc pyrrolizidine alkaloid dao động từ 6% đến 30% tùy mức độ nặng và phương pháp xử trí ^[4]. Điều này cho thấy ngộ độc thổ tam thất có thể dẫn đến suy gan cấp hoặc bán cấp với nguy cơ tử vong rất cao [5, 6].

Dấu hiệu hình ảnh đặc trưng trên phim chụp CT và MRI

Việc chẩn đoán tổn thương xoang gan do thảo dược thường gặp khó khăn vì triệu chứng ban đầu như vàng da, đau hạ sườn phải, gan to và báng bụng dễ nhầm với xơ gan hoặc hội chứng Budd-Chiari [2, 5, 8]. Tuy nhiên, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại đã giúp nhận diện rõ các dấu ấn đặc thù.

Một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện trên 16 bệnh nhân (12 nam, 4 nữ) bị hội chứng tắc xoang gan do thổ tam thất đã ghi nhận các bất thường điển hình: 100% bệnh nhân xuất hiện cổ trướng, ngấm thuốc loang lổ dạng mảng ở gan và hẹp hoặc tắc tĩnh mạch gan phải chính ^[8]. Tỷ lệ gan to và dày thành túi mật cùng xuất hiện ở 87,5% các trường hợp (14/16 ca) ^[8]. Dấu hiệu tăng tín hiệu quanh tĩnh mạch cửa trên chuỗi xung T2 của phim MRI ghi nhận ở 75% bệnh nhân (6/8 ca) và hình ảnh nhu mô gan ngấm thuốc bình thường quanh tĩnh mạch gan tạo thành dấu hiệu "lá ba xẻ" (clover-like sign) xuất hiện ở 25% trường hợp (4/16 ca) ^[8]. Mức độ ngấm thuốc loang lổ trên phim có mối liên quan chặt chẽ với độ nặng lâm sàng của người bệnh ^[8].

Nghiên cứu năm 2016 so sánh 71 bệnh nhân tắc xoang gan do thổ tam thất với 222 người nhóm chứng cho thấy chụp cắt lớp vi tính (CT) có tiêm cản quang có độ chính xác rất cao ^[1]. Các dấu hiệu phổ biến gồm có cổ trướng (100%), ngấm thuốc dạng mảng (92,96%), giảm tỷ trọng không đồng nhất (100%), hẹp tĩnh mạch gan (87,32%), dày thành túi mật (86,96%), gan to (78,87%) và tràn dịch màng phổi (70,42%) ^[1]. Nghiên cứu công bố năm 2022 trên 20 bệnh nhân được sinh thiết gan xác nhận HSOS cũng chỉ ra 90% có hình ảnh ngấm thuốc dạng bản đồ trên phim CT và 80% có biểu hiện hẹp các thân tĩnh mạch gan chính ^[2].

Những hiểu lầm nguy hiểm giữa các loại thảo dược mang tên tam thất

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là đánh đồng cây thổ tam thất với tam thất bắc (Panax notoginseng). Tam thất bắc thuộc họ Ngũ gia bì (Araliaceae), là loại thảo dược quý không chứa pyrrolizidine alkaloid gây tắc mạch xoang gan. Trong khi đó, thổ tam thất thuộc họ Cúc (Compositae), tên gọi dân gian dễ gây nhầm lẫn dù bản chất thực vật học và dược tính hoàn toàn khác nhau ^[3].

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc nam, cây cỏ mọc tự nhiên là "lành tính", có thể sắc uống vô tội vạ hoặc ngâm rượu uống hàng ngày để chữa chấn thương, tan máu bầm hay trị đau khớp. Thực tế, thời gian ủ bệnh trung bình của ngộ độc thổ tam thất kéo dài đến 75 ngày mới biểu hiện rõ ra ngoài ^[7]. Sự chậm trễ triệu chứng này khiến người dùng chủ quan, lầm tưởng thảo dược an toàn, cho tới khi gan đã ứ máu và suy giảm chức năng nghiêm trọng [5, 6]. Bệnh nhân hoàn toàn không thể tự nhận biết tổn thương vi mạch ở giai đoạn đầu.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Tất cả mọi người đều có nguy cơ bị hủy hoại tế bào gan nếu tiếp xúc với pyrrolizidine alkaloid có trong thổ tam thất [1, 8]. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ biến chứng tử vong cao hơn hẳn:

• Người có tiền sử viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan: Việc tiếp xúc với độc chất sẽ đẩy nhanh quá trình hoại tử mô gan và dẫn đến suy gan không hồi phục [5, 6].
• Người cao tuổi: Nghiên cứu cho thấy độ tuổi mắc bệnh trung bình ghi nhận là trên 58 tuổi; người lớn tuổi thường có thể trạng kém, dễ biến chứng xuất huyết đường tiêu hóa hoặc suy thận ^[7].
• Người tự ý sưu tầm cây cỏ không rõ nguồn gốc: Việc thu hái thảo dược vườn nhà hoặc mua thảo dược khô không được kiểm định rất dễ lẫn phải các loài chứa PA độc tính cao ^[1].

Khuyến cáo y khoa và cách xử trí an toàn

Để bảo vệ sức khỏe lá gan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

• Tuyệt đối không tự ý thu hái, mua bán hoặc sử dụng thổ tam thất dưới mọi hình thức, bao gồm sắc nước uống, tán bột hay ngâm rượu [1, 6].
• Phân biệt rõ nguồn gốc thảo mộc: Nếu cần sử dụng tam thất để bồi bổ hoặc điều trị theo y học cổ truyền, chỉ mua tam thất bắc tại các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở đông dược được cấp phép, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng.
• Thận trọng với các loại trà thảo mộc trôi nổi: Pyrrolizidine alkaloid từng được ghi nhận gây ngộ độc thông qua các loại trà hoặc thực phẩm nhiễm tạp chất từ cây dại ^[8].
• Khi đã lỡ sử dụng thảo dược nghi ngờ là thổ tam thất và xuất hiện các dấu hiệu như bụng to nhanh (cổ trướng), tăng cân bất thường, phù hai chân, vàng da, mệt mỏi hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, cần đến ngay các bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật [2, 3, 6]. Hãy mang theo mẫu cây hoặc loại thảo dược đã dùng để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm kịp thời, tránh nhầm lẫn bệnh lý [6, 8].

Thổ tam thất là dược liệu chứa độc tố pyrrolizidine alkaloid có khả năng tàn phá hệ vi mạch gan và gây hội chứng tắc xoang gan nguy hiểm [1, 8]. Người dân không nên tin theo các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc để tránh đánh đổi sức khỏe của bản thân. Khi có bất kỳ vấn đề bệnh lý nào, việc thăm khám và nhận tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa luôn là giải pháp an toàn hàng đầu.