Thổ tam thất tán ứ tiêu sưng: Thực hư tác dụng theo nghiên cứu

Kinh nghiệm dân gian và câu hỏi về tác dụng tiêu sưng

Trong đời sống thường ngày, khi gặp phải các chấn thương phần mềm do va đập, ngã xe hay lao động nặng dẫn đến bầm tím và sưng đau, nhiều người thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng để tự chữa trị. Thổ tam thất là một trong những loại cây mọc hoang hoặc được trồng trong vườn nhà thường được nhắc tới với công dụng tán ứ, giảm sưng và cầm máu. Người dân thường lấy củ hoặc lá giã nát để đắp ngoài, thậm chí ngâm rượu hoặc sắc lấy nước uống với hy vọng làm tan vết tụ máu nhanh chóng.

Thực tế, thổ tam thất có thực sự giúp tiêu sưng và làm lành tổn thương như lời đồn hay không? Câu trả lời ngắn gọn là: Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ lá cây thổ tam thất có khả năng kháng viêm, chống oxy hóa và ức chế hình thành mô hạt phù nề trên động vật. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp trên cơ thể người hiện vẫn chưa có, trong khi nguy cơ ngộ độc gây tắc tĩnh mạch gan dẫn đến tử vong từ loại cây này đã được y văn ghi nhận rõ ràng.

Chính vì vậy, việc hiểu đúng bản chất sinh học, đối chiếu kinh nghiệm dân gian với các dữ liệu thực nghiệm là điều thiết yếu để tránh những hậu quả đáng tiếc cho sức khỏe.

Cơ chế sinh học: Kháng viêm và chống oxy hóa trong ống nghiệm

Hiện tượng sưng tấy và bầm tím thực chất là phản ứng viêm cấp tính kết hợp với tình trạng thoát mạch của hồng cầu vào mô kẽ sau chấn thương cơ học. Tại ổ tổn thương, các hóa chất trung gian gây viêm được giải phóng ồ ạt, làm giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch và kích hoạt các tế bào miễn dịch di chuyển đến, dẫn tới hiện tượng sưng, nóng, đỏ, đau. Để một dược liệu có thể "tiêu sưng", các hoạt chất bên trong cần tác động trực tiếp vào chuỗi phản ứng này nhằm ngăn chặn các chất gây viêm và bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa.

Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất lá thổ tam thất sở hữu hàm lượng đáng kể các hợp chất có hoạt tính sinh học. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tiến hành đánh giá chiết xuất methanol của lá Gynura segetum và ghi nhận khả năng chống oxy hóa tốt ^[1]. Tác dụng này có mối liên hệ mật thiết với tổng hàm lượng phenolic và flavonoid đo được trong mẫu chiết ^[1]. Hoạt tính dọn gốc tự do của chiết xuất đã được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm kinh điển như xét nghiệm dọn gốc tự do DPPH và xét nghiệm tẩy màu beta-carotene ^[1].

Bên cạnh khả năng trung hòa các gốc tự do, chiết xuất lá thổ tam thất còn tác động vào enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) ^[1]. Enzym COX-2 vốn là chất xúc tác chủ chốt thúc đẩy quá trình tổng hợp prostaglandin - tác nhân chính gây giãn mạch, sưng nề và kích thích các thụ thể cảm giác đau tại mô tổn thương. Bằng cách ức chế hoạt tính của enzym này, dịch chiết thực vật giúp ngăn chặn sự tích tụ của các chất trung gian gây phù nề cục bộ ^[1].

Bằng chứng tiền lâm sàng trên mô hình động vật

Để kiểm chứng xem liệu tác dụng sinh hóa trong ống nghiệm có chuyển biến thành hiệu quả thực tế trên mô sống hay không, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên động vật gặm nhấm. Trong nghiên cứu công bố năm 2014, mô hình cấy viên bông (cotton pellet) dưới da chuột cống trắng đã được sử dụng để đánh giá tình trạng viêm mạn tính và phản ứng tạo mô hạt ^[1].

Kết quả thu nhận được cho thấy chiết xuất methanol từ lá Gynura segetum có khả năng ức chế mạnh mẽ sự hình thành tổ chức mô hạt ở chuột ^[1]. Phân tích mẫu máu của chuột thí nghiệm bằng bộ kit xét nghiệm ELISA cho thấy nồng độ các cytokine tiền viêm quan trọng gồm TNF-alpha và IL-1 bị sụt giảm rõ rệt ^[1]. Việc ức chế đồng thời các cytokine này cùng với enzym COX-2 chứng minh rằng chiết xuất lá Gynura segetum có tiềm năng sinh học giúp kiểm soát tình trạng viêm mạn tính trên động vật thực nghiệm ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm với dạng chiết dung môi methanol, chưa phải thử nghiệm điều trị trực tiếp trên người bệnh tổn thương phần mềm ^[1].

Một hướng nghiên cứu khác thực hiện năm 2011 đã khảo sát hoạt tính kháng sinh mạch của chiết xuất lá Gynura segetum bằng thử nghiệm màng đệm noãn hoàng phôi gà (CAM assay) ^[2]. Kết quả cho thấy mẫu thử được xử lý với chiết xuất và các phân đoạn từ lá Gynura segetum ở nồng độ 100 µg/đĩa thể hiện tác dụng kháng sinh mạch vượt trội so với chất đối chứng dương suramin ở nồng độ 50 µg/đĩa ^[2].

Qua phân tích sắc ký khí kết hợp khối phổ (GC-MS), các nhà khoa học đã tách chiết và định danh được 9 hợp chất chính trong dịch chiết lá cây, bao gồm undecane, neophytadine, hexadecanoic acid methyl ester, 9,12-octadecadienoic acid methyl ester, 9,12,15-octadecatrienoic acid methyl ester, phytol, tetradecanal, octadecanoic acid methyl ester và gamma-sitosterol ^[2]. Các tác giả gợi ý loài cây này có thể mang tiềm năng bảo vệ chống lại sự phát triển của khối u nhờ cơ chế ngăn cản hình thành vi mạch mới ^[2].

Lành vết thương ở các loài thực vật cùng chi Gynura

Khi xem xét tác dụng phục hồi tổn thương mô và tái tạo vết thương, y văn thế giới ghi nhận nhiều dữ liệu đáng chú ý từ các cây họ hàng cùng chi Gynura. Năm 2021, một nghiên cứu trên chuột đái tháo đường bị vết thương ngoài da do tiêm streptozotocin đã đánh giá hiệu quả của Gynura procumbens (còn gọi là kim thất hay rau lủi) ^[3]. Bằng phương pháp sắc ký lớp mỏng, các nhà nghiên cứu xác định dịch chiết cồn 95% của cây này có chứa stigmasterol, kaempferol và quercetin ^[3].

Khi bôi tại chỗ dịch chiết Gynura procumbens lên vùng da tổn thương của chuột đái tháo đường, tốc độ lành vết thương tăng lên đáng kể ^[3]. Dịch chiết này kích thích sự biểu hiện của hàng loạt yếu tố tăng trưởng quan trọng gồm angiogenin, yếu tố tăng trưởng biểu bì (EGF), yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi (FGF), yếu tố tăng trưởng biến đổi (TGF) và yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF) ^[3]. Trên mô hình tế bào, chiết xuất giúp thúc đẩy sự di chuyển và tăng sinh của các tế bào nội mô người, nguyên bào sợi, tế bào sừng và dưỡng bào được nuôi cấy trong môi trường đường huyết cao, đồng thời kích thích hình thành mạng lưới mạch máu mới trên cơ thể chuột ^[3].

Tương tự, một nghiên cứu khác khảo sát loài Gynura divaricata (bạch bối tam thất) trên mô hình chuột cống bị tổn thương khuyết da toàn phần kết hợp đái tháo đường ^[4]. Thử nghiệm tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) bị kích thích bởi nồng độ glucose cao ghi nhận Gynura divaricata giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào, giảm hiện tượng chết rụng tế bào, hạ mức sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và khôi phục điện thế màng ty thể ^[4].

Khi thoa dịch chiết Gynura divaricata lên vết loét của chuột, quá trình hình thành tổ chức hạt và tân mạch diễn ra nhanh hơn thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2, làm tăng biểu hiện của các protein bảo vệ như VEGF, CD31, VEGFR, HO-1, NQO-1, Bcl-2 và hạ thấp biểu hiện của protein thúc đẩy chết rụng Bax ^[4]. Mặc dù những loài cùng chi này cho thấy khả năng phục hồi mô ấn tượng, cần lưu ý đây là kết quả thử nghiệm trên động vật bị vết loét tiểu đường bằng các loài khác nhau (Gynura procumbens, Gynura divaricata) chứ không thể đánh đồng hoàn toàn với cây thổ tam thất (Gynura segetum) cũng như việc xử trí các chấn thương bầm dập cơ học ở người ^[3], ^[4].

Nguy cơ tổn thương gan nguy hiểm: Lời cảnh báo từ khoa học

Bên cạnh những hoạt tính sinh học tiềm năng về ức chế viêm, nhược điểm chí mạng của thổ tam thất (Gynura segetum) nằm ở độc tính cực kỳ nguy hiểm đối với gan. Trong các bài thuốc dân gian lưu truyền, thổ tam thất thường được thu hái củ để ngâm rượu hoặc phơi khô sắc uống dài ngày nhằm mục đích tiêu trừ huyết ứ. Tuy nhiên, hành động này tiềm ẩn hiểm họa khôn lường đối với tính mạng.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã chỉ ra rằng việc sử dụng Gynura segetum trong y học cổ truyền có thể gây ra hội chứng tắc xoang tĩnh mạch gan (Hepatic Sinusoidal Obstruction Syndrome - HSOS) ^[5]. Đây là một bệnh lý mạch máu tại gan diễn tiến nghiêm trọng, đi kèm tỷ lệ tử vong cao do thiếu các phương pháp điều trị đặc hiệu khi tổn thương đã lan rộng ^[5].

Bản chất của hội chứng HSOS do Gynura segetum gây ra là sự tổn hại nghiêm trọng hệ thống xoang gan, dẫn tới tắc nghẽn dòng máu rời khỏi gan, gây ứ trệ tuần hoàn tại gan, làm gan to nhanh, đau hạ sườn phải, cổ trướng căng trướng và suy gan tiến triển. Cơ chế bệnh sinh trên mô hình chuột thí nghiệm cho thấy Gynura segetum làm suy giảm nghiêm trọng quá trình tự thực (autophagy) - cơ chế dọn dẹp và bảo vệ tế bào gan ^[5]. Cụ thể, các protein thiết yếu duy trì tự thực gồm Atg12 và tỷ lệ LC3-II/LC3-I bị sụt giảm mạnh, trong khi protein ngăn chặn quá trình tự thực là Bcl-2 bị tăng biểu hiện quá mức ^[5]. Đồng thời, dược liệu này còn làm rối loạn hệ thống enzym chuyển hóa cytochrome P450 (CYP450) tại gan ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt chất bicyclol có thể giúp giảm nhẹ tổn thương HSOS nhờ việc khôi phục autophagy và điều hòa lại enzym gan ^[5], nhưng nguy cơ ngộ độc cấp tính khi người dân tự ý sử dụng cây này vẫn là lời cảnh báo đắt giá.

Mặt khác, một tổng quan hệ thống năm 2020 về chi Gynura cho thấy mức độ an toàn có sự khác biệt rất lớn giữa các loài ^[6]. Đối với Gynura procumbens, chuột được tiêm màng bụng dịch chiết lá với các liều 25, 50, 100 và 250 mg/kg mỗi ngày trong 4 ngày đều sống sót đến ngày thứ 30 mà không có biểu hiện tiêu chảy hay lờ đờ ^[6]. Cho chuột uống dịch chiết lá Gynura procumbens liều 2 và 5 g/kg trong 14 ngày không gây tử vong hoặc ngộ độc cơ quan nội tạng, xác định liều gây chết đường uống (LD50) lớn hơn 2.000 mg/kg và lượng dung nạp hàng ngày ở chuột là 700 mg/kg ^[6]. Chuột uống các mức liều 250, 500 và 1.000 mg/kg trong 28 ngày không bị độc tính bán mạn, và mức liều 1.000 đến 5.000 mg/kg cũng không làm biến đổi thể trọng hay hình thái cơ quan ^[6]. Dù vậy, dữ liệu an toàn này chỉ áp dụng đối với lá Gynura procumbens và Gynura bicolor ^[6], hoàn toàn không bảo đảm cho tính an toàn của Gynura segetum do nguy cơ gây tắc xoang gan đặc thù của loài cây này ^[5].

Nhầm lẫn tai hại giữa Thổ tam thất và Tam thất bắc

Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến các ca ngộ độc nhập viện vì thổ tam thất xuất phát từ sự nhầm lẫn tai hại về danh pháp dân gian. Nhiều người lầm tưởng "thổ tam thất" chỉ đơn giản là củ tam thất được trồng trên đất vườn nhà, có công dụng bồi bổ và trị huyết ứ tương đương với vị thuốc quý Tam thất bắc (Panax notoginseng).

Thực tế, hai loài cây này thuộc hai họ thực vật hoàn toàn xa lạ nhau. Tam thất bắc thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), là loại cây thân thảo sống ở vùng núi cao lạnh, củ chứa các saponin nhóm dammarane quý giá, được chứng minh có tác dụng cầm máu, giảm sưng và bồi bổ khí huyết an toàn dưới sự hướng dẫn y khoa. Ngược lại, Thổ tam thất (Gynura segetum) thuộc họ Cúc (Compositae) ^[1]. Trong thân và rễ củ của thổ tam thất chứa các alkaloid nhóm pyrrolizidine - tác nhân trực tiếp phá hủy nội mô mạch máu nhỏ trong gan, gây xơ hóa tắc nghẽn tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy gan và dẫn tới hội chứng HSOS ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là thói quen cho rằng thảo dược thiên nhiên hễ ngâm rượu thì đều lành tính. Khi ngâm củ thổ tam thất với rượu trắng, ethanol nồng độ cao sẽ hòa tan lượng lớn các độc chất chuyển hóa vào dung dịch rượu. Người dùng uống loại rượu ngâm này mỗi ngày sau các đợt ngã đau hoặc đau nhức khớp có thể đối mặt với nguy cơ suy gan bùng phát, vàng mắt, vàng da và tích tụ dịch ổ bụng nguy kịch.

Cuối cùng, việc tự ý hái lá tươi giã nát đắp lên các vết thương trầy xước hở miệng cũng tiềm ẩn nhiều mối nguy. Mặc dù các hợp chất tinh khiết trong ống nghiệm có tác dụng kháng viêm và kháng khuẩn ^[1], ^[3], nhưng việc dùng thảo dược tươi chưa qua khử trùng dễ khiến vết thương bị nhiễm trùng thứ phát, uốn ván hoặc bội nhiễm hoại tử da.

Ai cần thận trọng hoặc tuyệt đối không sử dụng?

Trước những nguy cơ rõ rệt về độc tính gan, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý sử dụng thổ tam thất dưới bất kỳ hình thức uống hay đắp ngoài nào:

• Người có tiền sử bệnh lý gan mật: Những người bị viêm gan virus B, C, người có men gan tăng cao, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc tiền sử suy giảm chức năng gan tuyệt đối không được tiếp xúc với Gynura segetum. Độc tố gây tổn thương mạch máu gan của cây sẽ thúc đẩy hội chứng HSOS bùng phát dữ dội, làm mất bù chức năng gan nhanh chóng ^[5].
• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn của thổ tam thất trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Dữ liệu độc học và tác dụng sinh học hiện có mới chỉ được thu thập trên động vật thí nghiệm ^[1], ^[5]. Việc dùng thảo dược này có thể gây nguy hiểm cho tính mạng người mẹ và đe dọa sự phát triển của thai nhi.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là nhóm đối tượng có hệ thống enzym gan chuyển hóa (đặc biệt là CYP450) chưa hoàn thiện hoặc đã bị suy giảm chức năng do lão hóa ^[5]. Độc tố từ dược liệu có thể gây ngộ độc nặng ở liều thấp hơn nhiều so với người trưởng thành khỏe mạnh.
• Người đang điều trị bằng thuốc tân dược: Những bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần tránh xa thổ tam thất vì nguy cơ tương tác thuốc bất lợi, làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương và gia tăng độc tính gan ^[5].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Đối với các chấn thương phần mềm gây sưng đau và bầm tụ máu trong sinh hoạt hàng ngày, người dân nên áp dụng các biện pháp sơ cứu khoa học đã được y học hiện đại chuẩn hóa:

• Sơ cứu ban đầu bằng chườm lạnh: Trong 24 đến 48 giờ đầu tiên sau va chạm, hãy sử dụng túi đá bọc qua một lớp khăn mỏng để chườm nhẹ lên vùng sưng đau trong khoảng 15-20 phút mỗi lần. Nhiệt lạnh làm co mạch, hạn chế xuất huyết dưới da và giảm sưng nề tự nhiên rất hiệu quả mà không cần dùng đến bất kỳ loại thảo dược rủi ro nào.
• Bất động và nâng cao chi: Hạn chế vận động mạnh vùng cơ khớp bị tổn thương; nếu chấn thương ở tay hoặc chân, hãy kê cao chi hơn tầm tim khi nằm nghỉ để thúc đẩy dịch tuần hoàn trở về tim, giảm ứ trệ và chống phù nề.
• Không tự ý sắc uống hay ngâm rượu cây lạ: Tuyệt đối không tự thu hái các loại củ dại có tên gọi "tam thất" trong vườn hay rừng núi để ngâm rượu uống. Khi có nhu cầu bồi bổ cơ thể hoặc điều trị huyết ứ bằng đông y, người dân phải đến khám tại các bệnh viện y học cổ truyền được cấp phép để được kê đơn đúng vị Tam thất bắc chuẩn mực.
• Tham vấn ý kiến bác sĩ khi vết bầm không thuyên giảm: Nếu vết tụ máu quá lớn, đau dữ dội, kéo dài trên 2 tuần hoặc đi kèm các dấu hiệu toàn thân như sốt, sưng nóng lan rộng, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám lâm sàng và siêu âm loại trừ tổn thương gãy xương, đứt dây chằng hay tụ máu sâu.

Tóm lại, dù các thí nghiệm trên động vật ghi nhận chiết xuất từ lá Gynura segetum có khả năng ức chế viêm và giảm hình thành mô hạt ^[1], bằng chứng khoa học về hiệu quả "tán ứ tiêu sưng" trên người vẫn còn là một khoảng trống lớn. Trong khi đó, nguy cơ hoại tử mạch máu gan dẫn tới hội chứng tắc xoang gan HSOS là một mối nguy có thật và có thể đe dọa tính mạng ^[5]. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo, tránh tin vào những lời truyền miệng thiếu kiểm chứng để tự bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình.