Nhiều nhân viên văn phòng có thói quen để sẵn một lọ kẹo cao su trên bàn làm việc để nhai mỗi khi buồn ngủ hoặc căng thẳng. Động tác nhai liên tục tạo cảm giác tỉnh táo tức thì, giúp xua tan cơn uể oải trong những giờ làm việc kéo dài. Tuy nhiên, không ít người sau một thời gian áp dụng lại gặp phải tình trạng ợ hơi, cồn cào ruột gan hoặc đầy bụng khó chịu.
Thói quen này thực chất mang lại lợi ích nhất định cho não bộ trong ngắn hạn nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn tiêu hóa nếu thực hiện sai cách. Nhai kẹo cao su giúp kích thích hệ thần kinh trung ương và duy trì sự chú ý, nhưng việc nhai rỗng lại dễ khiến dạ dày tăng tiết axit và tích tụ khí thừa.
Cơ chế tác động lên não bộ và ống tiêu hóa
Khi cơ hàm hoạt động nhai kẹo, các thụ cảm thể cơ học tại khoang miệng và răng liên tục gửi tín hiệu kích thích lên vỏ não. Quá trình này thúc đẩy lưu lượng tuần hoàn máu, hỗ trợ cung cấp thêm oxy cùng dưỡng chất đến các trung khu điều hành thần kinh. Sự kích hoạt này tạo ra trạng thái hưng phấn nhẹ, giúp não bộ duy trì sự cảnh giác trước các kích thích đơn điệu từ công việc.
Ở chiều ngược lại, phản xạ nhai đóng vai trò là tín hiệu khởi động giai đoạn đầu của quá trình tiêu hóa thức ăn. Dù người nhai không nuốt bất kỳ mẩu thức ăn nào, hệ thần kinh đối giao cảm vẫn kích hoạt tuyến nước bọt và các tế bào thành dạ dày tiết dịch vị. Khi dịch vị chứa axit clohydric và men pepsin được giải phóng vào lòng dạ dày trống rỗng, chúng có thể gây kích ứng trực tiếp lên lớp niêm mạc.
Đồng thời, động tác nhai và nuốt nước bọt liên tục khiến một lượng không khí đáng kể bị đẩy xuống thực quản vào đường tiêu hóa. Hiện tượng nuốt khí này tích tụ lượng hơi lớn trong dạ dày và ruột non, dẫn đến cảm giác chướng bụng, ợ hơi hoặc sôi bụng khó chịu.
Hiệu quả đối với sự tỉnh táo qua các thử nghiệm
Tác động kích thích thần kinh của kẹo cao su đã được kiểm chứng qua nhiều thực nghiệm đánh giá hiệu suất lao động. Một công trình tổng hợp gồm 4 nghiên cứu thực nghiệm và can thiệp đã theo dõi tác động của việc nhai kẹo đối với tâm trạng và khả năng làm việc [1]. Kết quả ghi nhận việc nhai kẹo giúp người tham gia duy trì mức độ tỉnh táo cao hơn và cải thiện sự chú ý liên tục trong suốt ngày làm việc [1]. Đáng chú ý, thói quen này làm tăng nồng độ hormone cortisol vào buổi sáng nhưng không làm thay đổi nhịp tim [1]. Tín hiệu điện thế gợi P300 liên quan đến sự cảnh giác cũng ghi nhận thời gian tiềm tàng ngắn hơn khi nhai kẹo [1].
Một nghiên cứu khác tìm hiểu tác động của kẹo cao su theo thời gian thực hiện nhiệm vụ qua hai thử nghiệm cụ thể [2]. Ở thử nghiệm đầu tiên, nhai kẹo làm tăng độ tỉnh táo chủ quan, cải thiện tâm trạng tích cực và nâng cao hiệu quả tìm kiếm danh mục [2]. Trong thử nghiệm thứ hai, việc duy trì nhai kẹo giúp mở rộng phạm vi chú ý và rút ngắn thời gian phản ứng cảnh giác [2]. Nghiên cứu này ghi nhận hiệu ứng đối với thời gian phản ứng cảnh giác được điều chỉnh theo thời gian làm việc, chuyển từ ảnh hưởng tiêu cực ban đầu sang tác động tích cực về sau [2].
Gần đây hơn, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo thiết kế chéo trên 36 người trẻ khỏe mạnh đã so sánh kẹo cao su thông thường với kẹo bổ sung vi chất và giả dược [3]. Kết quả đo lường tại thời điểm nền, trong khi nhai và 1 giờ sau khi nhai cho thấy cả kẹo thường lẫn kẹo chức năng đều giúp giảm đáng kể số lỗi trong bài kiểm tra cảnh giác chữ số [3]. Việc bổ sung thêm chiết xuất rễ vàng Rhodiola rosea cùng vitamin nhóm B không tạo ra thêm khác biệt nào so với kẹo cao su thông thường [3].
Não bộ phản ứng ra sao qua hình ảnh học và chuyển hóa?
Các kỹ thuật đo đạc thần kinh hiện đại đã giúp làm rõ những biến đổi sinh học diễn ra bên trong não bộ khi nhai. Một tổng quan khoa học cho thấy khi thực hiện nhiệm vụ ghi nhớ làm việc, hồi trán giữa thuộc vỏ não trước trán lưng bên có mức độ kích hoạt cao hơn sau khi nhai kẹo [4]. Khi đối tượng thực hiện bài kiểm tra mạng lưới chú ý, thời gian phản ứng được rút ngắn, đồng thời vỏ não đai trước và hồi trán trái của mạng lưới điều hành đều được kích hoạt [4]. Những kết quả điện não đồ và cộng hưởng từ chức năng này chứng minh hoạt động nhai giúp nâng cao mức độ cảnh giác và năng lực điều hành [4].
Về mặt chuyển hóa, một nghiên cứu thiết kế 2x2 đã kiểm tra giả thuyết nhai kẹo mang lại lợi ích nhận thức thông qua việc tăng cường vận chuyển glucose lên não [5]. Những người tham gia được đánh giá qua việc nhai kẹo hoặc ngậm kẹo bạc hà, kết hợp cùng việc uống dung dịch chứa 25g glucose hoặc nước lọc [5]. Kết quả cho thấy tác động có lợi của việc nhai kẹo và cung cấp glucose xuất hiện đồng thời ở các bài kiểm tra trí nhớ tức thì, chuỗi số, khoảng không gian và biến đổi ngữ pháp [5]. Tuy nhiên, đối với trí nhớ dài hạn phân đoạn tái hiện muộn, việc nhai kẹo tạo ra sự tăng cường nhưng glucose lại không mang lại hiệu quả tương tự, gợi ý sự tồn tại của cơ chế sinh học khác ngoài chuyển hóa đường [5].
Một tổng quan hệ thống trên cơ sở dữ liệu PubMed đã phân tích 22 nghiên cứu thiết kế trước - sau trên người khỏe mạnh không bao gồm người cao tuổi [6]. Kết quả ghi nhận 14 nghiên cứu chiếm 64% cho thấy tác động tích cực đến sự chú ý, 1 nghiên cứu chiếm 5% ghi nhận tác động tiêu cực, 5 nghiên cứu chiếm 23% ghi nhận cả tích cực lẫn tiêu cực, và 2 nghiên cứu chiếm 9% không thấy tác động rõ rệt [6]. Nhìn chung, hơn một nửa số báo cáo khoa học khẳng định nhai kẹo giúp nâng cao sự chú ý, đặc biệt là khả năng chú ý liên tục đi kèm việc cải thiện tâm trạng và giảm bớt căng thẳng [6].
Bằng chứng trái chiều: Khi nhai kẹo gây tác dụng ngược
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các bằng chứng khoa học không hoàn toàn đồng nhất về lợi ích của kẹo cao su. Một nghiên cứu kiểm tra trí nhớ và các chức năng chú ý ở người lớn khỏe mạnh dưới 4 điều kiện: không nhai, giả vờ nhai, nhai kẹo không vị và nhai kẹo hương bạc hà cay [7]. Kết quả cho thấy việc nhai kẹo hoàn toàn không cải thiện các chức năng ghi nhớ của người tham gia [7]. Thậm chí, trong khi sự chú ý duy trì được cải thiện, độ tỉnh táo và tính linh hoạt nhận thức lại bị ảnh hưởng tiêu cực bởi hành động nhai [7].
Tác động bất lợi này cũng xuất hiện rõ rệt trên các nhóm đối tượng đặc thù gặp khó khăn về khả năng tập trung. Một nghiên cứu chéo đã tiến hành đánh giá chức năng chú ý trên 32 trẻ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và 32 trẻ phát triển bình thường [8]. Kết quả từ các bài kiểm tra trên máy tính cho thấy hành động nhai kẹo trong lúc thực hiện nhiệm vụ gây suy giảm mức độ cảnh giác ở cả trẻ khỏe mạnh lẫn trẻ mắc ADHD [8]. Đồng thời, sự chú ý liên tục không ghi nhận bất kỳ sự cải thiện nào, chứng minh nhai kẹo không phải là biện pháp hỗ trợ nhận thức hiệu quả cho trẻ ADHD [8].
Lợi ích có hạn và nguy cơ tiềm ẩn cho dạ dày
Từ các dữ liệu nghiên cứu, có thể thấy việc nhai kẹo cao su chỉ mang lại lợi ích nhận thức mang tính thời điểm và có giới hạn. Hoạt động này chủ yếu hỗ trợ cải thiện sự chú ý liên tục và ngăn ngừa cơn buồn ngủ tạm thời khi phải làm việc kéo dài [6]. Tác dụng tăng tỉnh táo này không kéo dài vĩnh viễn và có thể khác biệt tùy theo tính chất công việc hoặc thời gian thực hiện nhiệm vụ [2].
Trong khi đó, tổn hại đối với hệ tiêu hóa là nguy cơ rất thực tế đối với dân văn phòng ngồi một chỗ. Việc nhai kẹo khi bụng đói kích thích dạ dày tiết ra dịch vị mà không có thức ăn để trung hòa. Tình trạng axit dịch vị dư thừa tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc làm tăng nguy cơ viêm loét dạ dày, trợt niêm mạc và kích hoạt các cơn đau thượng vị.
Thêm vào đó, lượng khí nuốt vào liên tục trong quá trình nhai khiến dạ dày bị căng trướng. Người làm việc văn phòng ít vận động sẽ khiến khí khó lưu thông trong đường ruột, gây ra tình trạng đầy hơi mạn tính, ợ chua và làm trầm trọng thêm hội chứng ruột kích thích.
Những hiểu lầm thường gặp nơi công sở
Nhiều người lầm tưởng rằng nhai kẹo cao su càng nhiều thì não bộ càng thông minh và xử lý công việc càng nhanh. Thực tế, các nghiên cứu đã chỉ ra nhai kẹo không giúp tăng cường trí nhớ dài hạn tổng thể hay nâng cao tính linh hoạt của tư duy [7]. Lực nhai hay tốc độ nhai mạnh cũng không làm gia tăng thêm tâm trạng tích cực hay khả năng tập trung của người thực hiện [1].
Một quan niệm sai lầm khác là dùng kẹo cao su để "đánh lừa" dạ dày nhằm mục đích nhịn ăn giảm cân trong giờ làm việc. Hành động nhai khi đói cồn cào chỉ kích hoạt phản xạ thèm ăn và thúc đẩy dạ dày tiết thêm axit, khiến cảm giác cồn cào trở nên dữ dội hơn. Việc lạm dụng kẹo ngọt còn đưa vào cơ thể lượng đường không cần thiết, trong khi kẹo chứa chất tạo ngọt nhân tạo lại dễ gây tiêu chảy thẩm thấu nếu dùng quá nhiều.
Nhiều nhân viên cũng cho rằng các loại kẹo bổ sung thêm thảo dược hay vi chất sẽ tăng cường trí não vượt trội. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cho thấy kẹo chứa thêm vi chất không đem lại hiệu quả cảnh giác cao hơn kẹo cao su thông thường [3]. Bản thân hành động nhai cơ học mới là yếu tố chính tạo ra kích thích thần kinh, chứ không phụ thuộc vào các hoạt chất bổ sung [3].
Ai nên thận trọng với thói quen nhai kẹo?
Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cần hết sức cẩn trọng với thói quen này. Axit dạ dày tăng tiết khi nhai rỗng sẽ nhanh chóng làm bùng phát các cơn đau rát sau xương ức, ợ nóng và tổn thương niêm mạc thực quản. Người đang mắc các bệnh lý tiêu hóa này nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi duy trì thói quen nhai kẹo thường xuyên.
Những người mắc chứng rối loạn chức năng khớp thái dương hàm hoặc hay bị nghiến răng cũng không nên nhai kẹo cao su liên tục. Việc cơ hàm phải vận động cường độ cao trong thời gian dài sẽ làm mỏi cơ nhai, gây đau đầu, mỏi cổ và làm tổn thương đĩa đệm khớp thái dương hàm. Ngoài ra, trẻ em gặp vấn đề về chú ý hoặc trẻ mắc chứng ADHD không nên sử dụng kẹo cao su trong lúc học tập vì hành động này có thể làm giảm mức độ cảnh giác [8].
Hướng dẫn sử dụng kẹo cao su hợp lý tại bàn làm việc
Để tận dụng tối đa sự tỉnh táo mà không gây hại cho đường ruột, bạn chỉ nên nhai kẹo cao su trong các khoảng thời gian ngắn có chủ đích. Thời điểm lý tưởng là nhai khoảng 10 đến 15 phút ngay trước hoặc trong các khung giờ dễ buồn ngủ nhất như đầu giờ chiều. Không nên nhai liên tục nhiều giờ liền hoặc biến kẹo cao su thành thói quen vô thức suốt cả ngày làm việc.
Tuyệt đối tránh nhai kẹo khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng hoặc dùng kẹo để thay thế cho bữa ăn xế. Tốt nhất nên nhai kẹo sau khi đã ăn nhẹ hoặc sau bữa trưa khoảng 30 phút để hạn chế sự kích ứng của axit dịch vị. Nên ưu tiên chọn các loại kẹo cao su không đường để bảo vệ men răng và giảm lượng calo rỗng nạp vào cơ thể. Khi nhai, cần khép chặt miệng để hạn chế tối đa lượng không khí lọt vào thực quản gây chướng bụng.
Nhai kẹo cao su tại bàn làm việc có thể là một công cụ hỗ trợ hữu ích giúp nâng cao sự tập trung và tỉnh táo tạm thời cho não bộ [1]. Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp thay thế cho một giấc ngủ đầy đủ hay chế độ dinh dưỡng lành mạnh. Việc hiểu rõ cơ chế và kiểm soát tần suất nhai sẽ giúp bạn bảo vệ tốt cả hiệu suất công việc lẫn sức khỏe dạ dày lâu dài.
