Nhiều người bệnh đái tháo đường thường tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian với hy vọng tìm ra giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát đường huyết mà không phải phụ thuộc hoàn toàn vào thuốc tây. Trong số các thảo dược được lưu truyền, cây thủy lệ (tên khoa học: Hydrolea zeylanica) được nhắc đến như một bài thuốc hỗ trợ giảm lượng đường trong máu. Tuy nhiên, liệu loài cây này có thực sự mang lại tác dụng hạ đường huyết hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Câu trả lời từ góc nhìn khoa học hiện đại là thủy lệ thực sự ghi nhận tác dụng hạ glucose máu và cải thiện chuyển hóa, nhưng các dữ liệu này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm và trên mô hình chuột đái tháo đường. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu lực cũng như độ an toàn điều trị.

Thủy lệ trong y học dân gian và thắc mắc thường gặp

Thủy lệ là một loài thực vật thủy sinh mọc hoang dã hoặc bán thủy sinh, thường được người dân ở một số vùng thuộc Ấn Độ sử dụng làm rau ăn lá [1]. Tại khu vực nam Odisha và huyện Hazaribag thuộc bang Jharkhand (Ấn Độ), nước sắc từ lá cây thủy lệ từ lâu đã trở thành một bài thuốc dân gian quen thuộc để hỗ trợ trị bệnh đái tháo đường [1].

Việc một loại rau dại được người dân tin dùng để chữa bệnh chuyển hóa mạn tính đã thôi thúc giới khoa học vào cuộc kiểm chứng. Người bệnh khi nghe truyền miệng thường băn khoăn liệu uống nước sắc từ cây thủy lệ có giúp ổn định đường huyết bền vững, có thể thay thế thuốc tân dược hay không, và cơ chế sinh học đằng sau loài cây này là gì. Để trả lời thấu đáo những băn khoăn đó, các nhà dược lý học thực nghiệm đã tiến hành phân lập, sàng lọc hoạt chất và thử nghiệm tác động của cây trên mô hình động vật.

Cơ chế tác động: Ức chế hấp thu đường từ đường tiêu hóa

Để hiểu cách thủy lệ tác động đến lượng đường trong máu, trước hết cần nhìn vào quá trình cơ thể tiêu hóa và hấp thu tinh bột. Khi chúng ta ăn các loại carbohydrate phức tạp, các enzyme tiêu hóa như alpha-amylase và alpha-glucosidase tại đường ruột sẽ cắt nhỏ các chuỗi phân tử này thành đường glucose đơn giản trước khi hấp thu vào máu. Nếu các enzyme này bị ức chế, quá trình phân giải carbohydrate sẽ diễn ra chậm lại, từ đó làm giảm tốc độ gia tăng đường huyết sau ăn.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thực hiện các đánh giá động học enzyme in vitro (trong ống nghiệm) đối với phân đoạn chiết cồn - nước của lá thủy lệ [1]. Kết quả phân tích động học cho thấy phân đoạn này có khả năng ức chế cạnh tranh đối với enzyme alpha-glucosidase [1]. Đồng thời, chiết xuất này cũng ức chế enzyme alpha-amylase theo cơ chế cạnh tranh hỗn hợp [1].

Việc cản trở hoạt động của hai loại enzyme chủ chốt này trong điều kiện phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng sinh học của thủy lệ trong việc kiểm soát đỉnh đường huyết sau bữa ăn [1]. Không những vậy, dịch chiết lá thủy lệ còn thể hiện hoạt tính dọn dẹp gốc tự do và chống oxy hóa vượt trội trong các thử nghiệm in vitro [1].

Bằng chứng thực nghiệm: Tác động hạ glucose máu trên chuột

Sau bước khảo sát trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra trên mô hình động vật sống bị gây bệnh đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin (STZ) hoặc chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp STZ. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 ghi nhận phân đoạn chiết cồn - nước từ lá thủy lệ ở liều 400 mg/kg thể trọng giúp cải thiện đáng kể các chỉ số sinh hóa huyết thanh và dấu ấn oxy hóa trên chuột đái tháo đường [1]. Cụ thể, liều 400 mg/kg này cho thấy sự cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với nồng độ SGOT, SGPT, ALP, bilirubin toàn phần, protein toàn phần, triglycerid, cholesterol toàn phần, HDL-C và LDL-C [1]. Hoạt tính của các enzyme và chỉ số chống oxy hóa như MDA, SOD, CAT và GSH trong huyết thanh, gan và tuyến tụy của chuột cũng được phục hồi theo mức độ phụ thuộc liều dùng [1].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công bố khoa học vào năm 2023 đã sử dụng phương pháp dược lý mạng kết hợp kiểm chứng thực nghiệm trên chuột đái tháo đường type 2 do chế độ ăn giàu chất béo kết hợp STZ [2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy chiết xuất thủy lệ ở liều 400 mg/kg đã khôi phục đáng kể cân bằng nội môi glucose và điều hòa các chỉ số viêm ở chuột mắc bệnh [2]. Chiết xuất này cũng giúp đưa mức biểu hiện của các kênh vận chuyển glucose là GLUT2 và GLUT4 ở gan và cơ xương trở về mức bình thường [2].

Bên cạnh tác động chuyển hóa trực tiếp, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 khảo sát ảnh hưởng của phân đoạn chiết cồn - nước từ lá thủy lệ trên chuột bị bệnh não do đái tháo đường gây ra bởi chế độ ăn nhiều mỡ và STZ [3]. Sau 4 tuần cho chuột uống dịch chiết ở mức liều 300 mg/kg và 400 mg/kg, nhóm nghiên cứu ghi nhận liều 400 mg/kg giúp giảm nồng độ glucose huyết thanh và nâng cao nồng độ insulin ở chuột bệnh [3]. Ngoài ra, việc dùng liều 400 mg/kg trong 4 tuần còn cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ, nâng cao khả năng học tập, điều hòa các chỉ số stress oxy hóa (MDA, SOD, CAT, GSH) và các chỉ số tiền viêm như TNF-alpha, IL-6, hs-CRP [3].

Thành phần hóa học và mạng lưới hoạt chất của cây thủy lệ

Tác dụng hạ đường huyết và bảo vệ chuyển hóa của thủy lệ bắt nguồn từ nguồn hoạt chất sinh học tự nhiên khá phong phú. Khi phân tích thành phần phân đoạn chiết cồn - nước của lá thủy lệ bằng kỹ thuật sắc ký GC-MS/MS và LC-MS/MS, các nhà khoa học đã xác định được 32 hợp chất [1]. Trong đó, một số chất được báo cáo có hoạt tính chống oxy hóa và hỗ trợ điều hòa đường huyết gồm R-limonene (chiếm 0,52%), perillartine (0,41%), N-formyl-L-lysine (1,49%), limonen-6-ol, pivalate (1,43%), lidocaine (1,70%) và axit gamolenic (2,80%) [1].

Mặt khác, phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy lá thủy lệ là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất flavonoid tự nhiên như quercetin, axit caffeic, rutin, axit gallic và axit ferulic [3]. Sự hiện diện của các flavonoid và dưỡng chất này giúp tăng cường hàng rào chống oxy hóa tế bào, bảo vệ tế bào khỏi sự tổn thương do stress oxy hóa và viêm nhiễm mạn tính gây ra [3].

Nghiên cứu dược lý mạng năm 2023 còn làm rõ hơn mạng lưới phân tử giữa 13 hợp chất cốt lõi trong thủy lệ và 194 gen mục tiêu liên quan mật thiết đến tình trạng kháng insulin và đường truyền tín hiệu insulin [2]. Các đích phân tử then chốt được xác định bao gồm AKT1, AKT2, GSK3B, IL6, INSR, MAPK8, PPARA, GLUT1, GLUT2 và GLUT4 [2]. Thông qua tác động đa mục tiêu này, các hoạt chất sinh học trong thủy lệ giúp điều hòa độ nhạy insulin, hỗ trợ giải phóng insulin và tăng cường hấp thu glucose tại mô đích trên mô hình thực nghiệm [2].

Khoảng trống lâm sàng: Động vật chưa phải là con người

Dù những phát hiện từ phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ ranh giới khoa học giữa thử nghiệm thực nghiệm và ứng dụng y khoa. Tất cả các dữ liệu đã công bố về cây thủy lệ hiện nay mới chỉ được thực hiện trên tế bào, trong ống nghiệm hoặc trên chuột cống trắng được gây đái tháo đường nhân tạo [1], [2], [3].

Cơ thể con người có hệ tiêu hóa, tốc độ chuyển hóa thuốc, cơ chế dung nạp và hệ enzym phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm. Một chất có khả năng hạ đường huyết mạnh trên chuột chưa chắc đã đem lại hiệu quả tương tự trên người bệnh đái tháo đường. Nguy cơ xuất hiện tác dụng phụ, độc tính tích lũy hoặc tương tác bất lợi với các thuốc khác cũng là điều chưa thể lường trước nếu không qua các pha thử nghiệm lâm sàng bài bản. Do đó, việc tự ý xem thủy lệ là một liệu pháp điều trị đái tháo đường ở thời điểm hiện tại là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học xác thực.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiểu đường

Hiện nay, không ít người bệnh có tâm lý chuộng thảo dược thiên nhiên vì tin rằng cây cỏ luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng có thể uống nước sắc cây thủy lệ để thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc insulin do bác sĩ chỉ định. Quan niệm này vô cùng nguy hiểm vì có thể khiến đường huyết mất kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính và mạn tính nguy hiểm như hôn mê toan ceton, suy thận, mù lòa hay hoại tử chi.

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng nhiều, càng đậm đặc thì đường huyết hạ càng nhanh. Trong các nghiên cứu dược lý, các nhà khoa học phải dùng dung môi chiết xuất chuẩn hóa và kiểm soát liều lượng tính theo cân nặng rất chặt chẽ, chẳng hạn mức 300 hay 400 mg/kg trên chuột [2], [3]. Việc người dân tự hái cây lá về đun nấu uống tùy tiện không thể định lượng được hoạt chất, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng, nấm mốc hoặc tạp chất độc hại từ môi trường thủy sinh.

Ai nên đặc biệt thận trọng với cây thủy lệ?

Do chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả trên người, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm hoặc bài thuốc dân gian từ cây thủy lệ:

  • Bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc điều trị: Thủy lệ đã cho thấy khả năng ức chế hấp thu đường và tăng chuyển hóa glucose trên thực nghiệm [1], [2]. Nếu tự ý phối hợp với thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin, người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết quá mức rất khó kiểm soát.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dữ liệu hiện có hoàn toàn chưa nghiên cứu trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Việc sử dụng thảo dược chưa được kiểm nghiệm độc tính sinh sản có thể gây rủi ro khôn lường cho mẹ và thai nhi.
  • Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng gan, thận nhạy cảm, dễ gặp phản ứng phụ hoặc ngộ độc khi dung nạp các chất chiết xuất chưa được kiểm định.
  • Người có vấn đề về tiêu hóa: Cơ chế ức chế alpha-amylase và alpha-glucosidase của thủy lệ [1] tương tự một số nhóm thuốc tây, có thể gây ra các phản ứng phụ đường ruột như đầy hơi, chướng bụng, sôi bụng hoặc tiêu chảy nếu dùng không đúng cách.

Lời khuyên áp dụng thực tế và theo dõi điều trị an toàn

Cây thủy lệ có thể tiếp tục được sử dụng như một loại rau ăn lá thông thường trong văn hóa ẩm thực tại những vùng bản địa [1], [3]. Tuy nhiên, việc đưa loại cây này vào thực đơn cần đảm bảo nguồn gốc sạch sẽ, tránh thu hái ở các nguồn nước ô nhiễm. Người tiêu dùng chỉ nên xem đây là nguồn cung cấp thêm chất xơ, vitamin và khoáng chất giống như các loại rau xanh thông thường khác trong khẩu phần ăn [3].

Để quản lý bệnh đái tháo đường một cách hiệu quả và an toàn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý ngưng thuốc, đổi thuốc hay dùng bài thuốc truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng trên người. Bên cạnh đó, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế, tăng cường vận động thể lực và kiểm tra đường huyết định kỳ tại nhà là nền tảng vững chắc nhất để giữ đường huyết ổn định lâu dài. Khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay thực phẩm chức năng nào, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.