Trong văn hóa phương Đông, tích dương từ lâu đã được truyền tai như một vị thuốc quý giúp quý ông tìm lại bản lĩnh chốn phòng the. Nhiều người tìm mua loại thảo dược này để ngâm rượu, sắc nước uống hàng ngày với hy vọng nâng cao lượng hormone nam và cải thiện khả năng sinh sản. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu tác dụng tăng cường sinh lý nam của tích dương có thực sự được khoa học chứng minh hay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian.
Các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất từ tích dương có khả năng kích thích quá trình sinh tinh và cải thiện các chỉ số tinh trùng trên mô hình động vật gặm nhấm. Dẫu vậy, bằng chứng về tác động trực tiếp lên nồng độ testosterone trong máu vẫn còn nhiều điểm mâu thuẫn và chưa thống nhất giữa các thử nghiệm. Đáng chú ý nhất, hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên cơ thể người, do đó chưa thể coi loại dược liệu này là giải pháp thay thế cho các liệu pháp y khoa chính thống.
Tích dương và lời đồn "thần dược phòng the"
Tích dương (thường thuộc chi Cynomorium, phổ biến là Cynomorium songaricum hoặc Cynomorium coccineum) là loài thực vật sống ký sinh, từ lâu đã có mặt trong các bài thuốc cổ truyền [1]. Theo y học cổ truyền, vị thuốc này được ứng dụng để bồi bổ cơ thể, hỗ trợ điều trị rối loạn chức năng tình dục và chứng vô sinh nam [2]. Sự quan tâm ngày càng tăng của nam giới đối với các liệu pháp tự nhiên đã đẩy nhu cầu tìm kiếm tích dương lên cao trong những năm gần đây.
Nhiều người mặc định rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể tự do sử dụng để kích thích khả năng sinh lý. Thực tế, không ít trường hợp tự ý sử dụng các chế phẩm ngâm rượu trôi nổi trên thị trường khi chưa rõ nguồn gốc và độc tính. Việc hiểu rõ ranh giới giữa tiềm năng sinh học trong phòng thí nghiệm và hiệu quả điều trị trên người bệnh là điều vô cùng quan trọng trước khi quyết định sử dụng.
Các nhà khoa học trên thế giới đã bắt đầu phân tích sâu hơn về thành phần cũng như tác động sinh lý học của chiết xuất tích dương. Mục tiêu chính của các nghiên cứu là xác thực xem liệu loài cây này có thực sự thúc đẩy quá trình sản xuất tinh trùng và làm tăng testosterone như lời đồn hay không.
Thành phần hóa học và cơ chế sinh học được ghi nhận
Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu xác định tích dương chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học đa dạng [1]. Trong số đó nổi bật là các glycoside anthocyanin, saponin triterpenoid và lignan [1]. Bên cạnh đó, các dạng chiết xuất từ stem (thân cây) khô còn chứa acid gallic, cyanidin-3-O-glucoside cùng hàm lượng dầu giàu các acid béo thiết yếu [1].
Cơ chế sinh học đáng chú ý nhất của tích dương đối với hệ sinh sản nam nằm ở khả năng tác động lên yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ tế bào thần kinh đệm (GDNF) [2]. GDNF do các tế bào Sertoli trong tinh hoàn sản xuất, giữ vai trò thiết yếu trong việc kích thích sự tăng sinh của các tế bào mầm tinh trùng chưa biệt hóa [2]. Khi GDNF được kích hoạt, nguồn tế bào tiền thân để tạo ra tinh trùng được duy trì và phát triển ổn định [2].
Ngoài ra, một số nghiên cứu còn ghi nhận chiết xuất tích dương có thể can thiệp vào các chu kỳ tế bào và biểu hiện của các gen điều hòa [3]. Loại thảo dược này cũng từng được ghi nhận trong y học dân gian ở nhiều nền văn hóa với công dụng kích thích sinh tinh, bổ trợ sinh lực, hỗ trợ điều trị trĩ, chống nôn và làm hạ huyết áp [1].
Bằng chứng cải thiện chất lượng và số lượng tinh trùng
Phần lớn dữ liệu khoa học ủng hộ tác dụng trợ tinh của tích dương đến từ các thử nghiệm trên chuột cống đực khỏe mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước của Cynomorium coccineum trên chuột cống đực trưởng thành giống Wistar [4]. Động vật thử nghiệm được chia làm hai nhóm gồm 10 con dùng chiết xuất qua ống xông dạ dày với liều 47 mg/100 kg thể trọng mỗi ngày trong 14 ngày liên tục, và 10 con thuộc nhóm đối chứng chỉ nhận nước muối sinh lý [4].
Kết quả cho thấy chiết xuất nước của Cynomorium coccineum đã tạo ra sự gia tăng đáng kể về tổng số lượng tinh trùng thu thập từ mào tinh [4]. Tỷ lệ tinh trùng sống và khả năng vận động của chúng cũng được cải thiện rõ rệt, đồng thời tỷ lệ tinh trùng dị dạng suy giảm so với nhóm không điều trị [4]. Quan sát mô học tinh hoàn ghi nhận hiện tượng tăng sinh tinh mạnh mẽ với các ống sinh tinh chứa đầy tinh trùng ở nhóm chuột được can thiệp [4].
Tiếp nối hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm công bố năm 2010 đã theo dõi tác động của Cynomorium songaricum trên chuột cống đực Wistar 8 tuần tuổi trong suốt 56 ngày liên tiếp [2]. Khoảng thời gian 56 ngày này tương ứng trọn vẹn với một chu kỳ sinh tinh hoàn chỉnh ở loài chuột [2]. Chuột được cho uống dịch chiết với liều lượng 1,0 g/kg thể trọng mỗi ngày [2].
Kết thúc đợt can thiệp, nhóm chuột dùng tích dương ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về số lượng tinh trùng mào tinh hoàn cũng như trọng lượng tuyệt đối của tinh hoàn so với nhóm đối chứng [2]. Các phân tích sinh học phân tử bằng RT-PCR và Western blotting xác nhận tích dương làm tăng biểu hiện của phân tử GDNF ở cả cấp độ mRNA và protein [2]. Dữ liệu này củng cố giả thuyết tích dương nâng cao khả năng sinh sản ở giống đực thông qua việc thúc đẩy con đường sinh tinh do GDNF dẫn đường [2].
Tác động trên mô hình suy giảm sinh sản thực nghiệm
Bên cạnh các động vật khỏe mạnh, các nhà khoa học còn thử nghiệm tích dương trên các mô hình bệnh lý mô phỏng chứng thiểu tinh trùng và teo tinh hoàn. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã kiểm tra nước sắc Cynomorium songaricum trên 30 con chuột cống đực giống SD 8 tuần tuổi bị tổn thương tinh hoàn do hóa chất cyclophosphamide [3]. Động vật được phân ngẫu nhiên vào 5 nhóm bằng nhau gồm nhóm đối chứng trắng, nhóm mô hình bệnh lý, và ba nhóm dùng tích dương liều cao (2 g/kg/ngày), liều trung bình (1 g/kg/ngày), liều thấp (0,5 g/kg/ngày) trong 4 tuần [3].
Kết quả ghi nhận mật độ tinh trùng trên mỗi 10 vi trường quan sát đã tăng lên rất rõ rệt ở các nhóm dùng liều cao (202 +- 20), liều trung bình (196 +- 5) và liều thấp (216 +- 25) so với nhóm chuột mô hình bệnh lý chỉ đạt (134 +- 30) [3]. Tuy nhiên, trọng lượng tinh hoàn giữa các nhóm can thiệp không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [3]. Đáng chú ý, ở nhóm dùng liều thấp 0,5 g/kg, mức độ biểu hiện mRNA của các gen chỉ thị tế bào gốc sinh tinh chưa biệt hóa gồm Oct4, Thy1, PLZF và GDNF đều cao hơn đáng kể so với nhóm chứng [3].
Một mô hình thực nghiệm độc đáo khác công bố năm 2013 đã tiến hành kiểm tra trên loài chuột hamster vàng (golden hamster) [5]. Loài gặm nhấm này có đặc điểm sinh học đặc biệt là chức năng sinh sản hoạt động mạnh vào mùa hè khi chu kỳ chiếu sáng dài (LP) và bị teo tinh hoàn, suy thoái sinh sản vào mùa đông khi chu kỳ chiếu sáng ngắn (SP) [5]. Nghiên cứu chia các con đực thành nhóm đối chứng chu kỳ dài, đối chứng chu kỳ ngắn và các nhóm chu kỳ ngắn được uống dịch chiết tích dương với các nồng độ 0,5 g/kg, 1,0 g/kg hoặc 2,5 g/kg mỗi ngày trong 8 tuần [5].
Trong khi nhóm chuột chịu chu kỳ ngày ngắn thông thường bị sụt giảm nghiêm trọng trọng lượng tinh hoàn, thì việc bổ sung tích dương liều cao 2,5 g/kg đã ngăn chặn hoàn toàn tình trạng thoái hóa tinh hoàn do thiếu sáng này [5]. Liều thấp và liều trung bình cũng mang lại tác dụng ngăn chặn một phần sự thoái triển sinh dục [5]. Hiệu ứng bảo vệ chức năng sinh dục nam của tích dương trên loài hamster vàng diễn ra phụ thuộc vào liều lượng sử dụng [5].
Câu hỏi về Testosterone: Tăng hay giảm?
Một trong những lý do khiến tích dương được mệnh danh là thuốc tăng sinh lý là niềm tin cho rằng nó giúp bơm đầy lượng testosterone trong máu. Dù vậy, dữ liệu từ các phòng thí nghiệm lại đưa ra những tín hiệu trái chiều và phức tạp hơn rất nhiều. Tại nghiên cứu năm 2016 trên chuột bị thiểu nhược tinh do cyclophosphamide, các tác giả đã ghi nhận nỗ lực đo lường testosterone huyết thanh và ghi nhận sự cải thiện về mặt sinh học ở nhóm can thiệp [3].
Tuy nhiên, một nghiên cứu khác công bố năm 2001 trên chuột cống đực Wistar chưa trưởng thành lại ghi nhận kết quả hoàn toàn khác biệt [6]. Nghiên cứu này dùng chiết xuất nước đông khô của Cynomorium coccineum để kiểm tra sự phát triển tinh hoàn và nồng độ các hormone gồm testosterone, ICSH (hormone kích thích tế bào kẽ) và FSH [6]. Kết quả cho thấy đường kính ống sinh tinh và số lớp tế bào sinh tinh tăng lên, trọng lượng tinh hoàn tăng rõ rệt, chứng tỏ quá trình sinh tinh diễn ra mạnh [6].
Thế nhưng, nồng độ testosterone và FSH trong huyết thanh của những con chuột dùng chiết xuất Cynomorium coccineum lại thấp hơn nhóm đối chứng, trong khi nồng độ ICSH lại cao hơn [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng chiết xuất thảo mộc tác động kích thích sinh tinh trực tiếp lên các ống sinh tinh có thể thông qua cơ chế hoạt động tương tự như testosterone (testosterone-like effect), chứ không nhất thiết là thúc đẩy tinh hoàn tự sản sinh thêm hormone testosterone nội sinh vào dòng máu [6].
Sự mâu thuẫn giữa các kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng tác động của tích dương lên hệ trục nội tiết sinh dục đực rất phức tạp. Chúng ta không thể đưa ra một khẳng định chắc chắn rằng uống tích dương sẽ làm tăng nồng độ testosterone tuần hoàn ở mọi đối tượng.
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm động vật đến con người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận một sự thật khách quan: toàn bộ bằng chứng khoa học có kiểm soát hiện nay chỉ mới dừng lại trên chuột cống và chuột hamster [6], [3], [4], [2], [5]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác thực tính hiệu quả và độ an toàn của tích dương.
Cơ thể con người có sự khác biệt rất lớn so với động vật gặm nhấm về mặt chuyển hóa, hấp thu và hệ thống thụ thể nội tiết. Một chất giúp tăng sinh tế bào mầm tinh trùng ở chuột chưa chắc đã mang lại kết quả tương tự trên người đàn ông đang gặp vấn đề hiếm muộn. Thêm vào đó, liều dùng hàng trăm miligam đến hàng gam chiết xuất trên mỗi kilogam thể trọng ở chuột [3], [2], [5] không thể trực tiếp suy diễn thành liều dùng an toàn tương đương cho con người.
Ngoài ra, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đều sử dụng dạng chiết xuất tinh khiết đã qua định chuẩn hoặc sắc cẩn thận với dung môi tiêu chuẩn [3], [4], [2]. Điều này hoàn toàn khác biệt với các sản phẩm trôi nổi, thảo dược khô sao tẩm không rõ nguồn gốc hay các bình rượu ngâm tự phát ngoài đời thực.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Do chưa có nghiên cứu đầy đủ trên người, tính an toàn dài hạn của tích dương vẫn là một dấu hỏi lớn đối với giới chuyên môn. Những người mắc các bệnh lý mạn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y khoa đặc hiệu cần hết sức cẩn trọng trước loại dược liệu này.
Các tài liệu nghiên cứu ghi nhận tích dương có hoạt tính sinh học làm hạ huyết áp [1]. Do đó, những bệnh nhân đang điều trị bệnh cao huyết áp, người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc tim mạch cần tránh tự ý sử dụng vì nguy cơ xảy ra tương tác hạ huyết áp quá mức ngoài ý muốn. Những người có bệnh lý nền về gan, thận cũng không nên tùy tiện nạp các chất chiết xuất đậm đặc để tránh làm tăng gánh nặng đào thải.
Đặc biệt, nam giới đang được điều trị vô sinh hoặc rối loạn nội tiết nặng không nên tự ý bỏ phác đồ của bác sĩ để chuyển sang dùng tích dương. Việc tự điều trị có thể làm mất đi giai đoạn vàng can thiệp y tế hoặc gây rối loạn thêm hệ trục nội tiết dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn [6]. Phụ nữ có thai và đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng do thảo dược này chưa từng được nghiên cứu tính an toàn trên thai kỳ.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng tích dương theo hướng hỗ trợ sức khỏe dân gian, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải và xem đây như một dạng trà thảo mộc bổ trợ. Tuyệt đối không lạm dụng ngâm với các loại rượu nặng độ rồi uống quá mức, bởi việc dung nạp nhiều cồn sẽ trực tiếp tiêu diệt các tế bào Leydig và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng tinh trùng, triệt tiêu mọi lợi ích tiềm năng của thảo dược.
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào, nam giới nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nam học hoặc chuyên gia y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Các chuyên gia sẽ giúp đánh giá tình trạng thể chất cụ thể, xác định nguyên nhân thực sự gây suy giảm sinh lý để đưa ra chỉ định phù hợp nhất.
Để cải thiện sức khỏe sinh lý và chất lượng tinh trùng một cách bền vững, nam giới nên ưu tiên các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng. Chế độ dinh dưỡng cân bằng giàu kẽm và chất chống oxy hóa, duy trì luyện tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và hạn chế thuốc lá cùng rượu bia chính là nền tảng vững chắc nhất cho sinh lực phái mạnh.
Tóm lại, tích dương cho thấy những tác động sinh học tích cực đối với số lượng tinh trùng và sự tăng sinh tế bào mầm trong các thí nghiệm trên loài gặm nhấm [3], [2]. Tuy nhiên, tác dụng tăng testosterone vẫn chưa rõ ràng [6] và chưa hề có bằng chứng xác thực trên người. Nam giới cần tỉnh táo trước các quảng cáo thần thánh hóa công dụng của loại cây này để bảo vệ sức khỏe sinh sản một cách khoa học.
