Bệnh lý thoái hóa thần kinh như Alzheimer và Parkinson đang trở thành gánh nặng sức khỏe lớn trong bối cảnh già hóa dân số [1]. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với hy vọng ngăn ngừa hoặc làm chậm suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ. Trong số đó, vị thuốc câu đằng nổi lên như một dược liệu đầy tiềm năng nhờ khả năng bảo vệ tế bào não.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự ngăn ngừa thoái hóa thần kinh trên người hay không? Các nghiên cứu khoa học hiện nay cho thấy câu đằng chỉ mới ghi nhận kết quả bảo vệ tế bào não và ức chế độc tính protein trong ống nghiệm (in vitro) cùng các mô hình động vật (in vivo) [2, 3, 6, 7]. Bằng chứng lâm sàng trên người vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [4, 8].
Câu đằng và những hợp chất quý cho não bộ
Câu đằng có tên khoa học là Uncaria rhynchophylla, thuộc họ Thiến thảo (Rubiaceae), là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông [1, 5]. Bộ phận dùng làm thuốc thường là phần gai móc nhọn của cây [2]. Dược liệu này từ lâu đã được ghi nhận trong việc can thiệp các chứng co giật, cao huyết áp, động kinh và các tổn thương mạch máu não [3].
Các nhà khoa học đã phân lập được nhiều nhóm hoạt chất sinh học quan trọng từ câu đằng, nổi bật nhất là các hợp chất alkaloid, terpenoid và flavonoid [3]. Trong nhóm alkaloid, các thành phần chính bao gồm rhynchophylline, isorhynchophylline, corynoxine, corynoxine B, hirsutine, hirsuteine, corynanthine và dihydrocorynantheine [1, 5]. Trong đó, rhynchophylline và isorhynchophylline là hai chất được tập trung nghiên cứu nhiều nhất vì khả năng can thiệp vào nhiều cơ chế thoái hóa thần kinh [1, 5]. Ngoài ra, dịch chiết cây còn chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên khác như (+)-catechin và (-)-epicatechin [2].
Cơ chế tác động: Giảm độc tính protein và bảo vệ tế bào
Bệnh Alzheimer đặc trưng bởi sự tích tụ ngoại bào của mảng beta-amyloid (Abeta) và các đám rối sợi thần kinh do protein tau bị phosphoryl hóa quá mức [4]. Trong khi đó, bệnh Parkinson liên quan trực tiếp đến sự tổn thương và mất đi của các tế bào thần kinh dopaminergic [5]. Các hoạt chất trong câu đằng đã thể hiện khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng bệnh lý này ở cấp độ phòng thí nghiệm [4, 6].
Cụ thể, rhynchophylline (RIN) được ghi nhận có khả năng ức chế tình trạng tăng kích thích thần kinh quá mức tại vùng hồi hải mã gây ra bởi dạng beta-amyloid hòa tan [6]. Đồng thời, các alkaloid từ câu đằng giúp ngăn chặn tình trạng quá tải ion canxi nội bào – một yếu tố then chốt gây chết tế bào thần kinh khi tiếp xúc với độc chất amyloid [4]. Mặt khác, các gốc tự do và hiện tượng stress oxy hóa gia tăng theo tuổi tác là nguồn cơn gây hoại tử tế bào thần kinh, và các chiết xuất từ câu đằng có khả năng dọn dẹp các gốc tự do này [5, 8].
Bên cạnh đó, việc ức chế enzyme monoamine oxidase B (MAO-B) được xem là đích nhắm điều trị giúp bảo vệ tế bào não khỏi quá trình thoái hóa oxy hóa trong cả Alzheimer và Parkinson [2]. Các thành phần phân lập từ câu đằng đã thể hiện khả năng ức chế enzyme này, từ đó mở ra hướng can thiệp mới vào con đường chuyển hóa thần kinh [2].
Dữ liệu từ các nghiên cứu ống nghiệm (in vitro)
Nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân lập có định hướng hoạt tính sinh học từ câu đằng để tìm kiếm các hợp chất chống lại độc tính của beta-amyloid [4]. Các nhà khoa học đã cô lập được 6 alkaloid gồm corynoxine, corynoxine B, corynoxeine, isorhynchophylline, isocorynoxeine và rhynchophylline [4]. Thử nghiệm trên mô hình tế bào PC12 bị gây độc bởi beta-amyloid cho thấy rhynchophylline và isorhynchophylline làm giảm rõ rệt tỷ lệ chết của tế bào, đồng thời làm giảm tải lượng canxi nội bào và ức chế sự phosphoryl hóa quá mức của protein tau [4].
Một nghiên cứu khác vào năm 2005 đã tập trung phân lập các chất ức chế enzyme MAO-B từ phần gai móc của câu đằng [2]. Bằng kỹ thuật điện di gel polyacrylamide 7,5% trên mẫu enzyme MAO-B tách từ não chuột và đo huỳnh quang, nhóm tác giả phát hiện hai hợp chất (+)-catechin và (-)-epicatechin có khả năng ức chế MAO-B phụ thuộc vào liều dùng [2]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của (+)-catechin là 88,6 microM và của (-)-epicatechin là 58,9 microM [2]. Phân tích đồ thị Lineweaver-Burk xác định hằng số ức chế Ki lần lượt là 74 microM cho (+)-catechin và 21 microM cho (-)-epicatechin, khẳng định tiềm năng bảo vệ thần kinh của hai chất này trong điều kiện ống nghiệm [2].
Năm 2020, một nghiên cứu phát triển hệ dẫn thuốc nano cho bệnh Alzheimer đã thử nghiệm hiệu quả của rhynchophylline bọc hạt nano polymeric (PLGA NPs phủ Tween 80) [6]. Mô hình hàng rào máu não (BBB) in vitro xây dựng từ tế bào nội mô bEnd.3 cho thấy hệ hạt nano phủ Tween 80 giúp rhynchophylline vượt qua hàng rào tốt hơn dạng tự do [6]. Thử nghiệm trên tế bào PC12 bị gây độc bởi peptide A25-35 chứng minh việc ủ với hạt nano rhynchophylline phủ Tween 80 làm tăng tỷ lệ sống sót của tế bào và giảm hiện tượng chết tế bào, mà không gây vỡ hồng cầu [6].
Bằng chứng trên mô hình động vật (in vivo)
Các thử nghiệm trên động vật cũng ghi nhận nhiều chuyển biến khả quan nhưng vẫn chỉ khu trú trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt [5, 7]. Một nghiên cứu năm 2024 đánh giá tác dụng của chiết xuất alkaloid từ câu đằng trên mô hình chuột nhắt bị gây bệnh Parkinson bằng MPTP và chuột cống bị gây bệnh bằng 6-OHDA [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất này giúp cải thiện đáng kể các khiếm khuyết hành vi: nâng cao khả năng phối hợp vận động, rút ngắn thời gian leo xuống cột (T-LA) và gia tăng sức mạnh cơ bắp ở các chi trước [5].
Ở mức độ phân tử trên mô hình động vật, chiết xuất alkaloid giúp tăng biểu hiện của enzyme tyrosine hydroxylase trong các tế bào thần kinh dopaminergic, dẫn đến việc tăng nồng độ dopamine và các chất chuyển hóa liên quan [5]. Dược liệu này còn thúc đẩy quá trình dọn dẹp các ty thể bị hỏng (mitophagy) và cải thiện quá trình phosphoryl hóa oxy hóa trong tế bào thần kinh [5].
Trước đó, các thử nghiệm trên mô hình chuột cống bị gây độc kích thích thần kinh bằng acid kainic cũng ghi nhận chiết xuất câu đằng làm giảm tổn thương tế bào thần kinh vùng hồi hải mã [7]. Dược liệu giúp quét sạch gốc tự do, ức chế quá trình peroxy hóa lipid, giảm hoạt hóa tế bào vi thần kinh đệm và giảm nồng độ các enzyme nNOS, iNOS cũng như hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) [7]. Chiết xuất này cũng làm giảm biểu hiện của protein GFAP và protein gắn canxi S100B tại vùng não tổn thương [7]. Nghiên cứu trước đây trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất cồn của câu đằng cải thiện suy giảm nhận thức trên mô hình chuột bị gây lão hóa bằng D-galactose [4].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới ứng dụng trên người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên tế bào và động vật rất hứa hẹn, song bằng chứng lâm sàng về việc các chất chống oxy hóa hay thảo dược ngăn ngừa được bệnh thoái hóa thần kinh ở người vẫn chưa đầy đủ [8]. Tình trạng căng thẳng oxy hóa và tích tụ protein bất thường tăng theo tuổi tác, nhưng các thử nghiệm lâm sàng can thiệp chất chống oxy hóa chưa mang lại kết quả thỏa đáng để thay đổi phác đồ điều trị thường quy [8].
Các tổng quan khoa học gần đây đều nhấn mạnh rằng các hoạt chất như rhynchophylline hay isorhynchophylline cần thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn [3]. Giới khoa học cần làm rõ cơ chế phân tử, đặc tính dược động học, khả năng hấp thu qua hàng rào máu não trên người thật và hồ sơ độc tính trước khi có thể tính đến việc phát triển thành thuốc điều trị lâm sàng [2, 4]. Một hợp chất hoạt động tốt trên đĩa nuôi cấy hoặc trên chuột thí nghiệm không đồng nghĩa với việc sẽ có tác dụng tương tự khi đi vào cơ thể người thông qua đường uống [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng câu đằng có thể thay thế thuốc điều trị Parkinson hoặc Alzheimer đã được bác sĩ kê đơn. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì các dữ liệu hiện có chưa đủ điều kiện để công nhận câu đằng là thuốc điều trị thoái hóa thần kinh [4, 8]. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang dùng thảo dược có thể khiến bệnh tình diễn tiến xấu nhanh chóng.
Một hiểu lầm khác là sắc thuốc hoặc đun nấu thông thường sẽ đem lại nồng độ hoạt chất tương đương với các nghiên cứu. Thực tế, các nghiên cứu khoa học sử dụng chiết xuất alkaloid tinh khiết, các phân đoạn tinh chế hoặc các hệ thống dẫn truyền hạt nano để đưa hoạt chất qua hàng rào máu não [2, 3, 7]. Việc uống trà thảo mộc hay nước sắc khó có thể đạt được nồng độ hoạt chất đích như trong môi trường thí nghiệm [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Câu đằng vốn là một vị thuốc có hoạt tính sinh học mạnh, tác động lên nhiều hệ cơ quan bao gồm cả huyết áp và hệ thần kinh trung ương [3]. Do đó, việc tự ý dùng dược liệu dạng thô cần hết sức cẩn trọng ở các nhóm đối tượng sau:
Người huyết áp thấp: Câu đằng là vị thuốc thường được y học cổ truyền dùng để hạ áp [3]. Người có huyết áp thấp nếu dùng tùy tiện có thể gặp triệu chứng hoa mắt, chóng mặt hoặc tụt huyết áp nghiêm trọng.
Người đang dùng thuốc hướng thần hoặc thuốc ức chế MAO: Các hoạt chất trong câu đằng có khả năng ức chế enzyme MAO-B và điều hòa dẫn truyền thần kinh [3, 4]. Việc phối hợp không có giám sát y khoa có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm.
Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Câu đằng từng được ghi nhận trong điều trị sản giật [3], tuy nhiên độ an toàn về độc tính trên thai nhi và phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ chưa có đầy đủ nghiên cứu kiểm chứng rõ ràng.
Người chuẩn bị phẫu thuật: Bất kỳ thảo dược nào ảnh hưởng đến hệ thần kinh và huyết áp đều cần được thông báo cho bác sĩ phẫu thuật và ngừng sử dụng trước khi can thiệp y khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Trong khi chờ đợi các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn xác minh tác dụng của câu đằng trên bệnh nhân thoái hóa thần kinh [4, 8], người dân không nên tự ý tìm mua các chiết xuất hoặc thảo dược thô về tự điều trị bệnh trí não. Nếu muốn sử dụng các bài thuốc cổ truyền có chứa câu đằng, người bệnh bắt buộc phải thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa y học cổ truyền để được bắt mạch, kê đơn phù hợp với thể trạng.
Để bảo vệ tế bào thần kinh một cách an toàn và bền vững ở thời điểm hiện tại, lối sống khoa học vẫn là giải pháp được khoa học chứng minh hiệu quả nhất. Việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên, rèn luyện trí não thông qua việc đọc sách, học kỹ năng mới và ngủ đủ giấc đóng vai trò quan trọng trong việc làm chậm quá trình lão hóa não bộ. Khi xuất hiện các dấu hiệu suy giảm trí nhớ, run tay chân hoặc rối loạn phối hợp vận động, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thần kinh sớm để được chẩn đoán chính xác và can thiệp kịp thời.
Tóm lại, câu đằng là một dược liệu giàu tiềm năng với nhiều hoạt chất có khả năng giảm độc tính protein và bảo vệ tế bào não trong điều kiện phòng thí nghiệm [6, 7]. Tuy nhiên, khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế điều trị trên người vẫn còn rất xa [8]. Người bệnh cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không vội vàng xem đây là thần dược điều trị Alzheimer hay Parkinson khi chưa có khuyến cáo chính thức từ cơ quan y tế.
