Nhiều thợ mộc, nghệ nhân điêu khắc hay người đam mê chế tác đồ thủ công mỹ nghệ thường xuyên tiếp xúc với các loại gỗ quý như giáng hương, cẩm lai, gỗ trắc mà không trang bị đồ bảo hộ. Không ít người xuất hiện tình trạng ngứa ngáy da, nổi mẩn đỏ, nghẹt mũi hoặc ho và khó thở sau một thời gian làm việc nhưng chỉ nghĩ do thời tiết thay đổi.
Thực tế y học xác nhận bụi gỗ và các hợp chất tự nhiên trong gỗ cứng, đặc biệt là nhóm gỗ nhiệt đới và cận nhiệt đới, có khả năng gây kích ứng mạnh và khởi phát phản ứng dị ứng nghiêm trọng trên da và hệ hô hấp [1], [2].
Cơ chế gây bệnh: Dị ứng miễn dịch và kích ứng cơ học
Bụi gỗ sinh ra trong quá trình cưa xẻ, chà nhám mang theo các hóa chất tự nhiên có trong thớ gỗ cùng nấm mốc bám ngoài vỏ [1]. Khi xâm nhập vào cơ thể, chúng tác động theo hai cơ chế chính: kích ứng trực tiếp và phản ứng dị ứng qua trung gian miễn dịch [1], [2].
Phản ứng dị ứng da do bụi gỗ phần lớn thuộc dị ứng tiếp xúc qua trung gian tế bào (Type IV) [3]. Các hợp chất hóa học đặc hữu trong gỗ, ví dụ như dẫn xuất dahlbergione ở các chi gỗ cùng nhóm gỗ quý, đóng vai trò như dị nguyên gây mẫn cảm da [3]. Khi da tiếp xúc trực tiếp hoặc tiếp xúc với bụi gỗ bay trong không khí, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm, gây mẩn đỏ, ngứa ngáy và tổn thương chàm [3], [2].
Đối với đường thở, bụi gỗ mịn và tinh dầu bay hơi có thể kích thích niêm mạc phế quản hoặc tạo ra kháng thể đặc hiệu IgE [4], [5]. Tình trạng mẫn cảm này dẫn đến co thắt phế quản cấp tính, suy giảm thể tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1) và gây hen phế quản nghề nghiệp [4].
Nghiên cứu lâm sàng về tác hại của bụi gỗ nhiệt đới
Nhiều bằng chứng khoa học ghi nhận rủi ro sức khỏe khi công nhân tiếp xúc với bụi gỗ cứng và gỗ nhiệt đới trong ngành chế biến gỗ [6], [3].
Một báo cáo tổng quan về độc tính hô hấp do phơi nhiễm bụi gỗ nghề nghiệp xác định bụi gỗ là nguyên nhân dẫn đến suy giảm chức năng phổi, xuất hiện các triệu chứng hô hấp cấp hoặc mạn tính, đồng thời làm suy giảm khả năng vận chuyển chất nhầy của niêm mạc đường thở [6]. Tiếp xúc bụi gỗ lâu năm còn liên quan đến viêm da và ung thư biểu mô xoang mũi [6], [1].
Nghiên cứu dịch tễ tại Viện Sức khỏe Nghề nghiệp Phần Lan tiến hành theo dõi giai đoạn 1976-1999 ghi nhận 16 trường hợp viêm da tiếp xúc dị ứng và 2 ca mề đay tiếp xúc do bụi gỗ [3]. Trong số đó, có 9 nam giới (gồm thợ làm tủ, thợ mộc, thợ chế tác dao, thợ máy) chủ yếu phơi nhiễm với bụi gỗ cứng nhiệt đới [3]. Khi thử nghiệm áp da (patch test), các bệnh nhân phản ứng với nhiều loại bụi gỗ nhiệt đới như gỗ tếch, gỗ cẩm lai (palisander), cẩm lai Nam Mỹ (jacaranda) và gụ [3]. Thử nghiệm cũng ghi nhận phản ứng dương tính với các chất gây dị ứng đặc hiệu từ gỗ như (R)-3,4-dimethoxydahlbergione, mansonone A, lapachol và deoxylapachol [3]. Trong nhóm bệnh nhân này, 7 người đồng thời bị viêm mũi, 4 người bị hen hoặc khó thở và 3 người bị viêm kết mạc [3].
Năm 1990, một báo cáo ca bệnh ghi nhận thợ mộc chuyên chà nhám và đánh bóng nhạc cụ bằng gỗ cẩm lai (Dalbergia nigra - cùng họ với các dòng gỗ quý nhiệt đới) bị hen nghề nghiệp [7]. Mối liên hệ nhân quả được khẳng định thông qua phản ứng da dương tính với chế phẩm dị nguyên và thử nghiệm hít bụi gỗ cẩm lai nguyên chất kích phát phản ứng hen phế quản muộn [7].
Năm 2001, các nhà khoa học mô tả trường hợp bệnh nhân hen phế quản nghề nghiệp do hít bụi gỗ samba (Triplochiton scleroxylon) [4]. Thử nghiệm kích khích phế quản đặc hiệu với dị nguyên bụi gỗ khí dung làm giảm đáng kể chỉ số FEV1 của người bệnh [4]. Xét nghiệm miễn dịch ghi nhận kháng thể IgE đặc hiệu liên kết với các protein có khối lượng phân tử 17 kDa, 28 kDa và 60 kDa từ dịch chiết gỗ, xác nhận cơ chế dị ứng thông qua IgE [4]. Ngược lại, hai người phơi nhiễm không có triệu chứng và có kết quả test da âm tính đã không xuất hiện co thắt phế quản khi thử thách với dịch chiết này [4].
Năm 2014, một trường hợp khác làm nghề chế tác mô hình máy bay bằng gỗ cũng được xác định mắc hen nghề nghiệp và viêm mũi dị ứng do bụi gỗ samba [5]. Bệnh nhân có kết quả dương tính khi thử nghiệm lẩy da, tăng nồng độ IgE đặc hiệu trong huyết thanh, tắc nghẽn đường thở nhẹ trên phế dung kế và phản ứng tăng tính phản ứng phế quản cao khi thử nghiệm methacholine [5]. Thử nghiệm hít dị nguyên bụi gỗ kích hoạt phản ứng dị ứng được xác nhận qua sự biến đổi tế bào trong dịch rửa mũi và đờm cảm ứng [5].
Đặc thù của nhóm gỗ nhiệt đới và giáng hương
Cần lưu ý rằng các tài liệu khoa học hiện có tập trung phân tích nhiều trên các dòng gỗ nhiệt đới và cận nhiệt đới như Dalbergia (cẩm lai, trắc), Thuja (tuyết tùng đỏ), Triplochiton scleroxylon (samba) hoặc Tectona grandis (gỗ tếch) [4], [1], [8], [7], [2]. Nhóm cây nhiệt đới này có hoạt tính gây dị ứng mạnh hơn đáng kể so với các loại gỗ vùng ôn đới châu Âu như thông, sồi hay dẻ gai [1].
Mặc dù dữ liệu nghiên cứu tách biệt dành riêng cho từng biến thể của gỗ giáng hương tự nhiên còn hạn chế trong y văn quốc tế, giáng hương là cây thân gỗ nhiệt đới chứa lượng tinh dầu, nhựa và bụi mịn tương đồng với các nhóm gỗ cứng ngoại lai [1], [2]. Tinh dầu tự nhiên và bụi phát tán khi gia công cưa xẻ các dòng gỗ này đều tiềm ẩn nguy cơ cao gây kích ứng niêm mạc và kích thích phản ứng quá mẫn ở người có cơ địa nhạy cảm [1], [2].
Bên cạnh đó, gỗ xẻ và dăm bào ẩm mốc còn là môi trường phát triển của các loại nấm mốc [6], [1]. Các vi sinh vật này cùng chất chuyển hóa của chúng có thể kích phát bệnh viêm phế nang dị ứng, hội chứng nhiễm độc bụi hữu cơ (ODTS), hen phế quản và viêm da dị ứng [1].
Hiểu lầm thường gặp khi tiếp xúc bụi gỗ
Nhiều thợ mộc cho rằng chỉ khi nào bụi bay mù mịt hoặc ngửi thấy mùi nồng gắt mới gây hại cho phổi. Tuy nhiên, các phân tử dị nguyên có kích thước siêu nhỏ, mắt thường khó nhìn thấy, vẫn có thể lắng đọng sâu trong phế nang và gây mẫn cảm miễn dịch [6], [4].
Một sai lầm phổ biến khác là nghĩ rằng hen suyễn do bụi gỗ luôn xuất hiện ngay trong lúc làm việc. Nghiên cứu trên 35 công nhân chế biến gỗ cho thấy triệu chứng hen và viêm mũi đặc trưng xuất hiện vào buổi tối hoặc ban đêm sau giờ làm việc chứ không diễn ra tức thì tại xưởng [8]. Thử nghiệm hít chất chiết xuất plicatic acid từ gỗ đã chứng minh phản ứng hen phế quản có thể khởi phát tức thì, khởi phát muộn hoặc dạng kép (kết hợp cả tức thì và muộn) [8]. Tính chất khởi phát muộn này khiến nhiều người lầm tưởng bệnh do nhiễm lạnh ban đêm mà bỏ qua căn nguyên môi trường làm việc.
Ngoài ra, quan niệm cho rằng đồ gỗ tự nhiên, không sơn hóa chất là vô hại đối với da cũng không chính xác. Viêm da tiếp xúc dị ứng và viêm da tiếp xúc kích ứng được ghi nhận thường xuyên do chính thành phần tự nhiên của các loại gỗ ngoại lai [2]. Thậm chí, việc tiếp xúc với sản phẩm gỗ hoàn thiện như đồ trang sức hoặc nhạc cụ bằng gỗ cũng đã được báo cáo gây viêm da tiếp xúc dị ứng [2].
Ai nên thận trọng khi làm việc với gỗ?
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất là công nhân ngành sản xuất đồ gỗ, đặc biệt là những người trực tiếp vận hành máy gia công gỗ, thợ làm tủ, thợ mộc và thợ làm mô hình [1], [3], [5]. Việc chà nhám, đánh bóng tạo ra lượng bụi mịn lơ lửng rất lớn, làm tăng phơi nhiễm qua da và đường thở [7], [2].
Người có tiền sử viêm da cơ địa, viêm mũi dị ứng hoặc hen phế quản cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với các loại gỗ cứng nhiệt đới. Nếu thấy xuất hiện các nốt ban ngứa dạng chàm ở bàn tay, mặt, mí mắt hoặc vùng da hở (viêm da tiếp xúc qua không khí), cần nghĩ đến phản ứng dị ứng do bụi gỗ [2].
Người làm nghề mộc nếu gặp tình trạng ho dai dẳng, khó thở, thở khò khè tái phát về đêm nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để đo chức năng hô hấp và kiểm tra tính phản ứng phế quản [5], [7].
Biện pháp kiểm soát bụi và bảo vệ sức khỏe
Bụi gỗ nghề nghiệp, nhất là bụi gỗ cứng, được xếp vào nhóm có thể dẫn đến nguy cơ adenocarcinoma ở xoang mũi và các bệnh hô hấp mạn tính khác [6], [1]. Do đó, việc phòng ngừa phơi nhiễm là yêu cầu bắt buộc:
Thứ nhất, kiểm soát phát tán bụi tại nguồn bằng cách lắp đặt hệ thống hút bụi cục bộ tại các máy cưa, máy chà nhám và máy phay. Đảm bảo nhà xưởng thông thoáng khí để giảm nồng độ bụi lơ lửng trong không khí [2].
Thứ hai, trang bị bảo hộ cá nhân phù hợp. Sử dụng khẩu trang lọc bụi mịn tiêu chuẩn hoặc mặt nạ phòng bụi khi cưa xẻ, mài nhám. Mặc quần áo bảo hộ dài tay, đeo găng tay khi thao tác xử lý gỗ thô để hạn chế tinh dầu và bụi gỗ bám vào da [3], [2].
Thứ ba, giữ vệ sinh thân thể và khu vực làm việc. Thường xuyên dọn dẹp xưởng bằng máy hút bụi chuyên dụng thay vì dùng chổi quét khô gây tung bụi. Sau ca làm việc, cần tắm rửa, thay trang phục để tránh mang mạt gỗ và dị nguyên về nhà.
Tiếp xúc với gỗ quý như giáng hương hay các loại gỗ nhiệt đới luôn đi kèm rủi ro viêm da tiếp xúc và co thắt đường thở do độc tính tự nhiên của bụi gỗ. Việc chủ động che chắn, kiểm soát bụi và đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu bất thường là biện pháp hiệu quả nhất để người làm nghề bảo vệ sức khỏe lâu dài.
