Khoai lang vốn là thực phẩm quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày nhờ giá trị dinh dưỡng cao và cảm giác no lâu. Tuy nhiên, nhiều người gặp tình trạng ậm ạch, đầy bụng, ợ chua hoặc khó ngủ sau khi ăn củ này vào bữa tối muộn.
Việc ăn nhiều tinh bột vào buổi tối tạo áp lực lớn lên đường tiêu hóa, làm tăng nguy cơ khó tiêu và trào ngược dịch vị khi cơ thể chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi.
Cơ chế sinh lý khi ăn no gần giờ ngủ
Khi cơ thể bước vào giấc ngủ, hoạt động của toàn bộ hệ thống tiêu hóa suy giảm rõ rệt [1]. Quá trình tiết nước bọt, tần suất nuốt, áp lực cơ thắt thực quản trên và các đợt co bóp nguyên phát của thực quản đều bị giảm sút trong lúc ngủ [1]. Tốc độ làm rỗng dạ dày diễn ra chậm hơn và các đợt co bóp phức hợp vận động di chuyển ở ruột non cũng giảm tốc độ lan truyền so với ban ngày [1].
Tình trạng nằm ngủ ngang làm mất đi sự hỗ trợ của trọng lực trong việc dẫn lưu dịch vị [1]. Khi kết hợp với việc giảm tiết nước bọt và giảm nhu động thực quản, thời gian axit tồn lưu tại niêm mạc thực quản bị kéo dài đáng kể [1]. Trào ngược vào ban đêm chủ yếu liên quan đến áp lực cơ thắt thực quản dưới thấp [1]. Hơn nữa, việc nằm nghiêng sang bên phải khi ngủ làm xuất hiện nhiều đợt trào ngược hơn so với tư thế nằm nghiêng bên trái [1].
Bằng chứng khoa học về trào ngược ban đêm
Một nghiên cứu theo dõi nồng độ pH thực quản 24 giờ trên 696 bệnh nhân (299 nam, 397 nữ; độ tuổi trung bình 34,05) cho thấy trào ngược dạ dày thực quản xuất hiện ở 50% người tham gia [2]. Hiện tượng trào ngược ban đêm được ghi nhận ở 34,3% bệnh nhân [2]. So với ban ngày, ban đêm có số đợt trào ngược ít hơn (21,9 đợt so với 67,4 đợt) nhưng thời gian mỗi đợt lại kéo dài hơn rõ rệt (24,4 phút so với 13,9 phút) [2].
Hiện tượng trào ngược ban đêm có liên quan mật thiết đến chất lượng giấc ngủ kém và gây gián đoạn giấc ngủ [3]. Dữ liệu tổng quan xác định bệnh trào ngược dạ dày thực quản ảnh hưởng khoảng 13% dân số trưởng thành toàn cầu ít nhất một lần mỗi tuần, trong đó rối loạn giấc ngủ gặp ở khoảng 25% bệnh nhân trào ngược [4].
Nghiên cứu trên 81 bệnh nhân hen suyễn (37 nam, 44 nữ; tuổi trung bình 32) ghi nhận trào ngược ban đêm ở 43% trường hợp [5]. Tương tự nghiên cứu trước, số đợt trào ngược ban đêm ở nhóm này ít hơn ban ngày (22,69 đợt so với 70,16 đợt) nhưng thời gian kéo dài hơn (25,92 phút so với 15,52 phút) [5]. Báo cáo ca bệnh năm 1983 cũng chỉ ra mối liên hệ giữa trào ngược ban đêm và triệu chứng hô hấp dai dẳng, cải thiện sau khi can thiệp phẫu thuật chống trào ngược [6].
Mối liên hệ hai chiều giữa trào ngược và giấc ngủ
Nghiên cứu tổng quan xác nhận có mối liên hệ hai chiều giữa rối loạn giấc ngủ và trào ngược dịch vị [4]. Trào ngược ảnh hưởng đến sinh lý bình thường của giấc ngủ, làm suy giảm chất lượng nghỉ ngơi [7]. Ngược lại, tình trạng ngưng thở khi ngủ cũng làm trầm trọng thêm tình trạng trào ngược [7].
Tần suất xuất hiện trào ngược dạ dày thực quản ở bệnh nhân ngưng thở khi ngủ dao động trong khoảng từ 27% đến 75% ở các nghiên cứu không đo đồng thời pH thực quản và đa ký giấc ngủ [7]. Mặc dù mối liên hệ giữa hai hội chứng này rất rõ ràng, việc xác định nguyên nhân gây bệnh trực tiếp qua lại vẫn còn cần thêm dữ liệu chuyên sâu [7].
Giới hạn của dữ liệu nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học hiện có tập trung phân tích cơ chế sinh lý của hệ tiêu hóa khi ngủ và đặc điểm của dịch vị trào ngược ban đêm [1, 4]. Dữ liệu chưa đi sâu phân tích trực tiếp từng loại củ hay thành phần tinh bột cụ thể trên các nhóm đối tượng riêng biệt.
Vì vậy, kết luận về tình trạng khó tiêu ban đêm được thiết lập dựa trên cơ chế chậm làm rỗng dạ dày và áp lực dịch vị trong tư thế nằm [1]. Người dân không nên suy diễn rằng khoai lang là nguyên nhân duy nhất gây trào ngược hoặc có hại cho tất cả mọi người.
Những ai cần thận trọng khi ăn tối?
Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản hoặc thường xuyên ợ nóng, ợ chua cần hạn chế ăn no hoặc dùng thực phẩm giàu tinh bột sát giờ ngủ [1, 8]. Việc dạ dày chưa kịp làm rỗng khi nằm xuống sẽ kích hoạt các đợt axit trào ngược kéo dài [1, 4].
Người có hội chứng ngưng thở khi ngủ hoặc rối loạn giấc ngủ cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [5, 8]. Nhóm bệnh nhân hen suyễn có kèm triệu chứng tiêu hóa cần cẩn trọng vì trào ngược ban đêm có thể kích thích các cơn ho hoặc khó thở [3, 4].
Thay đổi lối sống để hạn chế trào ngược
Tổng quan hệ thống năm 2022 từ 31 nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các biện pháp can thiệp cho thấy điều chỉnh lối sống đóng vai trò nền tảng [8]. Chiến lược điều trị tuần tự bao gồm việc nâng cao đầu giường, kéo dài khoảng cách từ bữa tối đến giờ đi ngủ và nằm nghiêng sang bên trái [8].
Dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng giả dược ghi nhận thuốc ức chế bơm proton đạt tỷ lệ thành công từ 34,4% đến 80,8% (so với 10,4% đến 51,7% ở nhóm giả dược) [8]. Can thiệp phẫu thuật cuộn đáy vị được dành riêng cho các trường hợp bệnh diễn tiến nặng [8]. Bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến nghị dùng áp lực dương liên tục qua mũi, thuốc ngủ, baclofen hoặc bổ sung thuốc kháng thụ thể H2 trước khi ngủ để giảm trào ngược [8].
Hướng dẫn sử dụng khoai lang đúng cách
Khoai lang vẫn là nguồn dinh dưỡng tốt khi được tiêu thụ đúng thời điểm. Người dùng nên chuyển phần ăn khoai lang sang bữa sáng hoặc bữa trưa, khi hệ tiêu hóa hoạt động mạnh và có trọng lực hỗ trợ tống xuất thức ăn [1].
Nếu dùng khoai lang vào bữa tối, chỉ nên ăn một lượng vừa phải và hoàn thành bữa ăn cách giờ đi ngủ một khoảng thời gian hợp lý để dạ dày kịp làm rỗng [8]. Nên chế biến bằng cách hấp hoặc luộc mềm, tránh chiên xào nhiều dầu mỡ gây kéo dài thêm thời gian tiêu hóa. Người có bệnh lý nền về đường tiêu hóa nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để được xây dựng thực đơn phù hợp.
Để có hệ tiêu hóa khỏe mạnh, việc cân bằng các nhóm chất và phân bổ thời gian ăn uống hợp lý đóng vai trò quyết định. Hiểu rõ phản ứng của cơ thể trong giấc ngủ giúp mỗi người chủ động phòng tránh tình trạng đầy chướng và bảo vệ chất lượng giấc ngủ.
