Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo mộc tự nhiên để pha trà với mong muốn kiểm soát huyết áp ổn định. Trong số đó, thảo đậu khấu bắc (tên khoa học là Alpinia zerumbet) thường được truyền tai như một vị thuốc giúp hạ huyết áp hiệu quả. Liệu loại trà từ lá của loài cây này có thực sự mang lại tác dụng kỳ diệu như lời đồn?
Dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm, chiết xuất từ lá và các bộ phận của thảo đậu khấu bắc cho thấy tiềm năng hạ huyết áp và giãn mạch rõ rệt trong các mô hình phòng thí nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng trên cơ thể người hiện vẫn còn rất hạn chế, do đó người tiêu dùng cần hiểu rõ cơ chế và giới hạn trước khi sử dụng để hỗ trợ sức khỏe.
Cơ chế sinh học giúp giãn mạch và hạ áp
Cơ chế điều hòa huyết áp của thảo đậu khấu bắc đến từ sự tương tác phức tạp giữa các hợp chất sinh học và hệ thống mạch máu [3]. Cây thảo đậu khấu bắc rất giàu các hợp chất chống oxy hóa, bao gồm polyphenol, flavonoid, terpene và tinh dầu [3]. Khi các chất này đi vào cơ thể, chúng hỗ trợ cải thiện chức năng nội mô thông qua nhiều con đường sinh hóa [4], [3].
Tác động giãn mạch chủ yếu dựa trên con đường oxit nitric (NO) và cyclic guanosine monophosphate (cGMP) [5], [6]. Oxit nitric là một phân tử tín hiệu quan trọng giúp cơ trơn quanh thành mạch thư giãn, làm cho lòng mạch mở rộng và máu lưu thông dễ dàng hơn [5]. Chiết xuất từ lá thảo đậu khấu bắc kích thích sản xuất NO nội mô, từ đó làm giảm sức cản của mạch máu ngoại vi [5], [6].
Bên cạnh đó, các hợp chất trong thảo mộc này còn tác động lên các kênh ion của tế bào cơ trơn mạch máu [7], [6]. Các thành phần tinh dầu có khả năng ức chế dòng canxi đi vào tế bào thông qua các kênh canxi phụ thuộc điện thế và kênh vận hành bởi thụ thể [7]. Khi lượng ion canxi nội bào suy giảm, sức co bóp của thành mạch giảm xuống, thúc đẩy quá trình hạ áp [7]. Ngoài ra, thảo mộc còn hỗ trợ làm giảm căng thẳng oxy hóa và giảm điều hòa thụ thể angiotensin II type 1 (AT1R), một thụ thể gây co thắt mạch mạnh mẽ [2].
Bằng chứng từ các mô hình nghiên cứu động vật
Hiệu quả hạ áp của lá thảo đậu khấu bắc đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu trên chuột thực nghiệm [2], [5]. Điển hình là nghiên cứu đánh giá tác động của dịch chiết cồn-nước từ lá cây này trên chuột tăng huyết áp tự phát (SHR) và chuột đối chứng Wistar-Kyoto [2]. Động vật 90 ngày tuổi được cho uống dịch chiết với liều 50 mg/kg/ngày qua nước uống trong suốt 6 tuần [2]. Kết quả đo huyết áp đuôi hàng tuần cho thấy dịch chiết đã đưa huyết áp của nhóm chuột tăng huyết áp trở về mức bình thường [2].
Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng dịch chiết lá thảo đậu khấu bắc giúp đảo ngược tình trạng tái cấu trúc tim mạch bất lợi ở động mạch chủ ngực và tâm thất trái [2]. Xét nghiệm hóa mô miễn dịch và quang phổ cho thấy điều trị giúp tăng hoạt tính chống oxy hóa của enzyme SOD-2, làm giảm cacbonyl hóa protein huyết tương, đồng thời làm giảm mức độ biểu hiện của các chất gây hại như 8-isoprostane, NOX-4 và thụ thể AT1R [2]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết chưa cải thiện được tình trạng rối loạn chức năng mạch máu ở giường động mạch mạc treo của chuột [2].
Một nghiên cứu khác thực hiện trên mô hình chuột bị tăng huyết áp mạn tính do DOCA-salt cũng ghi nhận hiệu quả tích cực của dịch chiết cồn-nước từ lá [5]. Khi cho chuột uống dịch chiết mạn tính, huyết áp tâm thu, huyết áp trung bình và huyết áp tâm trương đều giảm đáng kể [5]. Trên các đoạn mạch cô lập của giường mạch mạc treo, dịch chiết gây giãn mạch kéo dài phụ thuộc vào lớp nội mô [5]. Hiện tượng này bị ức chế bởi các chất ức chế men tổng hợp NO (L-NAME) và ức chế guanylyl cyclase (ODQ), khẳng định sự phụ thuộc vào trục tín hiệu NO-cGMP [5]. Ngoài ra, thụ thể bradykinin cũng được ghi nhận có tham gia vào cơ chế giãn mạch này [5].
Dữ liệu từ tinh dầu và các bộ phận khác
Không chỉ dịch chiết thô từ lá, tinh dầu và các phân đoạn chiết xuất khác của thảo đậu khấu bắc cũng được kiểm tra hoạt tính tim mạch [1], [7]. Một nghiên cứu năm 2023 trên 32 chuột cống trắng Wistar đực nhằm phân tích tinh dầu thảo đậu khấu bắc (EOAz) đối với nhồi máu cơ tim cấp do isoproterenol [1]. Động vật được chia thành bốn nhóm: Đối chứng, nhóm tiêm isoproterenol (150 mg/kg), nhóm dùng tinh dầu thảo đậu khấu bắc qua đường uống (100 mg/kg), và nhóm kết hợp cả hai [1].
Kết quả cho thấy tinh dầu không làm giảm được các biến đổi trên điện tâm đồ hay kích thước ổ nhồi máu [1]. Tuy nhiên, việc xử lý trước bằng tinh dầu đã làm giảm sự điều biến giao cảm lên tim và thay đổi đáp ứng phản xạ tim phổi [1]. Điều này cho thấy tinh dầu có tác động điều hòa hệ thần kinh tự chủ liên quan đến tim mạch, dù không phục hồi được hoàn toàn tổn thương huyết động cấp tính [1].
Phân đoạn methanol của tinh dầu thảo đậu khấu bắc cũng chứng minh khả năng hạ áp qua đường tiêu hóa trên chuột cống bị gây tăng huyết áp [7]. Trong ống nghiệm, phân đoạn này làm thư giãn các vòng động mạch chủ ngực bị co thắt bởi phenylephrine hoặc KCl theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [7]. Tác dụng làm giãn mạch diễn ra ở cả mô còn nguyên vẹn lẫn mô đã bị loại bỏ lớp nội mô [7]. Các thí nghiệm chỉ ra cơ chế hoạt động chính là ức chế dòng canxi ngoại bào xâm nhập và ngăn huy động canxi từ kho dự trữ nội bào [7].
Đối với dịch chiết ethyl acetate từ quả thảo đậu khấu bắc, một nghiên cứu năm 2023 trên tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) và chuột bị tăng huyết áp do L-NNA đã chứng minh tác dụng cải thiện huyết áp và giảm các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-6, IL-1beta [8]. Tinh dầu từ quả cũng được ghi nhận bảo vệ tế bào nội mô động mạch chủ người khỏi tổn thương do LDL oxy hóa gây ra nhờ con đường Akt/NOS-NO [4]. Mặc dù vậy, các dữ liệu này chủ yếu tập trung vào phần quả chứ không hoàn toàn tương đồng với việc uống trà lá [8], [4].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Các bằng chứng hiện có vẽ nên một bức tranh nhiều triển vọng về thảo đậu khấu bắc [3]. Các hợp chất polyphenol và flavonoid mang lại lợi ích chống oxy hóa mạnh mẽ, giảm thiểu các gốc tự do làm tổn hại thành mạch [6], [3]. Nhờ khả năng kích hoạt sản sinh oxit nitric và ức chế các kênh canxi, dược liệu này giúp giảm sức cản dòng chảy của máu [7], [5], [6]. Việc bảo vệ nội mô khỏi các phân tử LDL bị oxy hóa cũng đóng góp vào việc ngăn chặn tiến trình xơ vữa động mạch [6], [4], [3].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng quy mô trên người [3]. Phần lớn các báo cáo chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên tế bào cô lập hoặc động vật gặm nhấm [1], [2], [7], [5], [3]. Nồng độ hoạt chất trong một tách trà lá hãm thủ công có thể biến động rất lớn tùy vào nguồn gốc cây trồng, cách phơi sấy và nhiệt độ hãm. Hơn nữa, quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ các chất như dihydro-5,6-dehydrokavain (DDK) trong cơ thể người có sự khác biệt phức tạp [8]. Do đó, chưa thể khẳng định trà lá thảo đậu khấu bắc có thể thay thế các thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc
Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng trà thảo mộc tự nhiên thì an toàn tuyệt đối và có thể uống thay nước lọc suốt ngày. Việc sử dụng quá đậm đặc hoặc dùng liên tục lượng lớn các loại thảo dược có hoạt tính sinh học có thể gây ra những tương tác bất lợi cho hệ thống tim mạch [1]. Chiết xuất thảo mộc tác động đến hệ thần kinh tự chủ và trương lực mạch máu, nên việc tự ý dùng có thể dẫn tới sự dao động khó kiểm soát [1], [7].
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là người bệnh tự ý dừng thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống trà thảo đậu khấu bắc. Tăng huyết áp là một bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự kiểm soát liên tục và ổn định. Dữ liệu khoa học hiện tại chưa có các thử nghiệm đối chứng trên bệnh nhân tăng huyết áp để chứng minh trà có thể chữa dứt điểm bệnh tật [3]. Việc bỏ thuốc Tây y để dùng thảo dược chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể dẫn đến cơn tăng huyết áp kịch phát, gây đột quỵ hoặc suy tim.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dữ liệu an toàn của thảo đậu khấu bắc trên người hiện còn hạn chế, vì vậy nhiều nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng [3]. Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên động vật và mô tế bào [1], [2], [3]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm trà hoặc dịch chiết từ thảo đậu khấu bắc.
Những người đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, thuốc chống tăng huyết áp (như thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin) cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [2], [7]. Tác động ức chế kênh canxi và tương tác với thụ thể AT1R của các hoạt chất trong cây có thể tạo ra tác dụng hiệp đồng ngoài ý muốn với thuốc điều trị, dẫn tới tụt huyết áp quá mức [2], [7]. Người có bệnh lý nền về tim mạch, suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị khác cũng phải hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.
Hướng dẫn sử dụng và kết hợp an toàn
Nếu muốn sử dụng trà lá thảo đậu khấu bắc như một thức uống thưởng thức hàng ngày, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải. Trà nên được hãm với nước sôi trong thời gian vừa đủ để chiết xuất các hợp chất hòa tan, không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục thay nước lọc kéo dài nhiều ngày. Không tự ý tăng nồng độ chiết xuất với kỳ vọng hạ huyết áp nhanh chóng.
Bên cạnh việc dùng thảo mộc bổ trợ, kiểm soát huyết áp luôn cần một lối sống khoa học toàn diện. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn giảm muối, bổ sung nhiều rau củ và chất xơ, duy trì cân nặng hợp lý và tập thể dục đều đặn. Việc uống đủ nước lọc, hạn chế bia rượu, từ bỏ thuốc lá và quản lý căng thẳng tinh thần là những biện pháp nền tảng đã được chứng minh hiệu quả trong việc duy trì sức khỏe mạch máu.
Tóm lại, lá thảo đậu khấu bắc là một dược liệu giàu tiềm năng với nhiều bằng chứng thực nghiệm cho thấy khả năng giãn mạch và hỗ trợ hạ huyết áp [2], [5]. Dẫu vậy, việc thiếu hụt dữ liệu lâm sàng trên người đòi hỏi người dùng phải luôn giữ thái độ cẩn trọng [3]. Hãy xem các loại trà thảo dược này như một liệu pháp hỗ trợ nhẹ nhàng dưới sự tư vấn của chuyên gia y tế, tuyệt đối không tự ý thay thế các chỉ định điều trị y khoa chính thống.
