Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về trà lá thông
Nhiều người truyền tai nhau cách hái lá thông tươi nấu nước uống thanh lọc cơ thể. Trào lưu tự pha trà lá thông ba lá (Pinus kesiya) hoặc các loài thông khác nở rộ trên mạng xã hội. Tuy nhiên, việc tự ý hái lá thông rừng về đun uống tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Chiết xuất lá thông chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học. Các thí nghiệm cho thấy chúng sở hữu khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ [1]. Dù vậy, hiệu quả chống oxy hóa trên tế bào phòng thí nghiệm khác xa với độ an toàn khi uống trực tiếp dịch sắc lá tươi vào cơ thể người.
Uống trà lá thông tươi có thực sự tốt?
Câu trả lời ngắn gọn: Lợi ích chống oxy hóa chỉ mới dừng lại ở cấp độ ống nghiệm và tế bào động vật [1, 7]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh trà lá thông ba lá an toàn hay chữa được bệnh trên cơ thể người. Việc tự nấu lá thông tươi mang lại nhiều nguy cơ ngộ độc tinh dầu, chất nhựa và tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hơn là lợi ích sức khỏe.
Lá thông tươi chứa hàm lượng lớn tinh dầu và các hợp chất dễ bay hơi. Nếu đun nấu không kiểm soát liều lượng, người dùng dễ gặp tác dụng phụ trên đường tiêu hóa và gan.
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong lá thông
Cơ thể tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong quá trình chuyển hóa tế bào bình thường [2]. Khi ROS tích tụ quá mức, chúng gây tổn thương protein, màng lipid và DNA [1, 8]. Tình trạng này dẫn đến stress oxy hóa và suy giảm chức năng tế bào [2].
Các chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol, flavonoid, proanthocyanidin và catechin giúp trung hòa các phân tử ROS [5, 8]. Chúng dọn dẹp gốc tự do, tạo phức chelat với ion kim loại và bảo vệ cấu trúc tế bào khỏi quá trình oxy hóa lipid [5, 7]. Dù vậy, các hoạt chất này phát huy tác dụng tốt nhất khi được chiết tách chuẩn hóa, không đồng nghĩa với việc uống nước đun lá thô cũng mang lại hiệu quả tương tự.
Khoa học thực nghiệm nói gì về chiết xuất lá thông?
Nghiên cứu năm 2011 tại Thái Lan đánh giá độc tính tế bào của 6 loài thực vật, bao gồm thông ba lá (Pinus kesiya), trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người HepG2 so với tế bào thận khỉ xanh bình thường [3]. Dịch chiết cồn - nước của thông ba lá cho thấy hoạt tính ức chế tế bào HepG2 mạnh nhất với chỉ số chọn lọc là 9,6 và nồng độ ức chế một nửa IC50 đạt 52,0 +- 5,8 microgam/mL [3]. Cao chiết Pinus kesiya làm biến đổi hình thái nhân tế bào, gây đứt đoạn DNA và kích hoạt hiện tượng chết rụng tế bào (apoptosis) [3]. Giới hạn lớn nhất là thử nghiệm chỉ thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào ung thư gan trong 24 giờ, hoàn toàn không phải thử nghiệm điều trị trên cơ thể sống [3].
Một nghiên cứu năm 2021 khảo sát tinh dầu và dịch chiết từ lá tươi của 54 đơn vị phân loại thuộc 46 loài thông bằng phương pháp quang hóa phát quang [1]. Tinh dầu của Pinus canariensis và Pinus attenuata cho hoạt tính cao nhất [1]. Với dịch chiết cồn - nước, loài Pinus nigra phân loài nigra thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh nhất [1]. Khi phân lập 11 chất chuyển hóa thứ cấp từ loài này, từng chất đơn lẻ lại có hoạt tính yếu hơn cao chiết thô ban đầu, cho thấy khả năng tương tác cộng hưởng giữa các thành phần [1].
Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm các tỷ lệ cồn - nước khác nhau (0 đến 100%) để chiết xuất lá thông đỏ Pinus densiflora [2]. Kết quả cho thấy dung môi cồn 40% đạt khả năng dọn gốc tự do ABTS với EC50 là 8,56 +- 0,51 microgam/mL (so với trolox chuẩn 1,34 +- 0,28 microgam/mL) và DPPH với EC50 là 75,96 +- 11,60 microgam/mL (trolox chuẩn 4,83 +- 0,26 microgam/mL) [2]. Trên mô hình tế bào HepG2 bị tổn thương bởi TBHP, dịch chiết cồn 20% và 40% làm giảm đáng kể gốc ROS, lipid peroxide, protein carbonyl, đồng thời phục hồi tỷ lệ glutathione dạng khử (GSH) trên dạng oxy hóa (GSSG) và giảm tổn thương nhân [2]. Điểm hạn chế là nghiên cứu dùng dung môi cồn trên tế bào gan nhân tạo, không phản ánh cách đun nước uống thông thường tại nhà [2].
Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá dịch chiết nước từ lá thông khô Pinus densiflora ở các nồng độ từ 0 đến 1.200 ppm [4]. Khả năng dọn gốc tự do DPPH, H2O2 và ức chế peroxy hóa lipid biểu hiện phụ thuộc theo nồng độ, đạt mức ý nghĩa thống kê ở ngưỡng 1.000 ppm [4]. Khi thử nghiệm trên hồng cầu chuột và dịch nghiền não chuột ở nồng độ 150,67 microgam/mL, dịch chiết nước lá thông cho hiệu quả bảo vệ tương đương các chất phenolic thương mại [4]. Tuy vậy, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên mô cô lập của chuột [4].
Nghiên cứu năm 2011 phân tích thành phần proanthocyanidin của lá Pinus densiflora qua các dung môi: nước nóng, ethanol, hexane và hỗn hợp [5]. Nước nóng cho khả năng dọn gốc DPPH và ức chế ROS trên tế bào MC3T3 E-1 tốt nhất nhờ chứa hàm lượng cao proanthocyanidin và catechin [5]. Hoạt tính của dịch chiết nước nóng tương đương với vitamin C [5]. Dù vậy, dữ liệu vẫn chỉ dừng lại ở nuôi cấy tế bào xương chuột in vitro [5].
Các nghiên cứu khác trên loài Pinus cembra cho thấy dịch chiết vỏ chứa hàm lượng polyphenol (299,3 so với 78,22 mg GAE/g) và proanthocyanidin cao hơn hẳn lá, đồng thời dịch chiết lá cần nồng độ EC50 lên tới 186,1 microgam/mL để dọn gốc DPPH và 1.755 microgam/mL để tạo phức sắt [6]. Nghiên cứu năm 2015 trên thông Pinus sylvestris ghi nhận tinh dầu lá có độc tính trên dòng tế bào ung thư vú MDA-MB-231 và MCF-7 với cùng giá trị IC50 là 29 microgam/mL [7]. Nhìn chung, tất cả dữ liệu khoa học về các loài thông hiện có chỉ dừng lại ở ống nghiệm, mô cô lập hoặc tế bào [1, 2, 3, 5, 6, 7, 8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Các nghiên cứu chứng minh lá của nhiều loài thông chứa polyphenol, catechin và proanthocyanidin có tiềm năng chống oxy hóa [5, 8]. Tinh dầu và cao chiết cũng thể hiện khả năng ức chế một số dòng tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm [3, 6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng trên người đối với thông ba lá (Pinus kesiya). Dược tính đo được trong dung môi hữu cơ hoặc cồn chuẩn hóa không đại diện cho nước đun lá tươi thủ công [1, 2]. Cơ thể người hấp thu, phân bố và chuyển hóa các chất này qua gan, thận phức tạp hơn rất nhiều so với tế bào nuôi cấy [1, 3].
Hiểu lầm thường gặp khi uống trà lá thông
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà lá thông như một bài thuốc phòng ngừa ung thư hay thải độc gan cấp tốc. Khả năng gây độc tế bào ung thư HepG2 của dịch chiết thông ba lá được ghi nhận trên đĩa petri [3]. Điều này không có nghĩa là uống nước lá thông sẽ tiêu diệt khối u trong cơ thể sống mà không gây hại cho mô lành.
Nhiều người cũng tin rằng lá thảo mộc tự nhiên hái trên cây là hoàn toàn lành tính. Thực tế, lá thông tươi chứa nhiều terpenoid, tinh dầu đậm đặc và tanin có thể gây cồn cào ruột, kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc tổn thương tế bào nếu dùng quá liều [3, 6]. Cây thông ngoài tự nhiên còn có nguy cơ bám bụi kim loại nặng, nấm mốc hoặc bị phun hóa chất diệt trừ sâu bệnh.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và bà mẹ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu nào xác định độ an toàn của trà lá thông ba lá trên đối tượng này. Dữ liệu khoa học hiện chỉ thực hiện trên tế bào và mô động vật [1, 3, 7]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng dịch sắc lá thông tươi vì nguy cơ độc tính tế bào chưa rõ [3].
Trẻ em và người cao tuổi: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc gan thận còn non nớt hoặc đã suy giảm chức năng, rất nhạy cảm với các phân đoạn tinh dầu và tanin đậm đặc.
Người có bệnh lý nền gan, thận, dạ dày hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các hợp chất trong lá thông có hoạt tính ức chế và tác động lên tế bào gan [1, 3]. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại nước lá lạ nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý hái lá thông ba lá tươi ngoài tự nhiên để đun nấu uống. Các nghiên cứu cho thấy hoạt tính chống oxy hóa phụ thuộc chặt chẽ vào phương pháp chiết xuất, dung môi và hàm lượng chuẩn hóa [1, 2, 8]. Việc nấu nước thô sơ tại nhà không thể loại bỏ các hợp chất kích ứng hoặc định lượng chính xác thành phần có lợi.
Nếu muốn bổ sung chất chống oxy hóa, người dân nên ưu tiên các nguồn thực phẩm đã được kiểm chứng an toàn như trà xanh, rau củ quả tươi giàu polyphenol và vitamin C [5]. Trong trường hợp muốn sử dụng các sản phẩm chế biến từ thông, chỉ nên chọn sản phẩm thương mại đã được cơ quan y tế cấp phép, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tuân thủ liều lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu đau bụng, buồn nôn, chóng mặt sau khi dùng nước lá cây, người bệnh cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế gần nhất.
