Trà muồng trâu 'giảm cân thải độc': Sự thật hay chỉ là mất nước?

Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc với mong muốn nhanh chóng lấy lại vóc dáng thon gọn mà không cần ăn kiêng hay tập luyện vất vả. Trong số đó, trà muồng trâu (thường được biết đến với tên gọi quốc tế là Senna) nổi lên như một trào lưu "giảm cân, thải độc" thần tốc được quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội. Người dùng thường thấy cân nặng sụt giảm rõ rệt chỉ sau vài ngày sử dụng loại trà này, kèm theo các cơn đi ngoài liên tục.

Tuy nhiên, sự sụt giảm cân nặng nhanh chóng đó không đồng nghĩa với việc cơ thể bạn đang tiêu hao mỡ thừa. Bản chất của hiện tượng này bắt nguồn từ tác động nhuận tràng gây mất nước tạm thời qua đường tiêu hóa, chứ hoàn toàn không tác động đến các mô mỡ dự trữ trong cơ thể.

Cơ chế tác động: Thuốc nhuận tràng kích thích chứ không đốt mỡ

Muồng trâu là một loại thảo dược chứa các hợp chất hoạt tính nhóm anthraquinone, cụ thể là sennoside ^[1]. Trong y học, loại cây này từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc nhuận tràng để điều trị chứng táo bón nhờ khả năng kích thích sự co bóp của thành ruột và làm rỗng ruột nhanh chóng ^[2]. Thậm chí, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cho phép sử dụng dược liệu này như một loại thuốc nhuận tràng không kê đơn ^[2].

Khi uống trà muồng trâu, các hoạt chất sennoside đi xuống đại tràng, kích thích niêm mạc ruột co bóp dữ dội và ức chế quá trình tái hấp thu nước cũng như chất điện giải. Kết quả là phân bị tống xuất ra ngoài rất nhanh dưới dạng phân lỏng hoặc tiêu chảy. Sự mất dịch đột ngột từ lòng ruột khiến trọng lượng cơ thể sụt đi trông thấy trên bàn cân. Độc giả thường lầm tưởng đây là dấu hiệu mỡ thừa biến mất hoặc cơ thể được "thanh lọc chất độc" ^[2].

Trên thực tế, các chế độ ăn kiêng hay biện pháp mang danh "phép màu" thường gây hại nhiều hơn lợi, bởi thành công ban đầu của chúng chỉ dựa trên sự giảm cân do mất nước và giảm khối lượng cơ bắp, hoàn toàn không phải mất mỡ ^[3]. Các chất bổ sung tự nhận có tác dụng tạo cảm giác no, ly giải mỡ hay giảm cân kỳ diệu đã được kiểm chứng là không làm thay đổi tốc độ giảm cân do thâm hụt calo tạo ra ^[3]. Cân nặng giảm đi sau khi uống trà nhuận tràng chỉ là trọng lượng nước và chất thải đường ruột bị đẩy ra sớm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiện tượng sụt cân do mất nước

Để hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa việc tụt cân nhanh và tình trạng cơ thể, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm về sự mất dịch thụ động.

Một nghiên cứu công bố năm 2001 trên 10 nam giới tập tạ (tuổi trung bình 25 ± 1 tuổi; cân nặng 85,5 ± 5,2 kg; chiều cao 173,5 ± 1,7 cm; tỷ lệ mỡ cơ thể 17,8 ± 2,2%) đã đánh giá tác động của việc mất nước thụ động ^[4]. Các đối tượng trải qua khoảng 2 giờ trong phòng xông hơi khô để làm mất nước, sau đó nghỉ ngơi 2 giờ và uống nước tùy ý để bù nước ^[4].

Kết quả cho thấy việc mất nước thụ động làm giảm trọng lượng cơ thể có ý nghĩa thống kê (p < 0,005), tương đương mất khoảng 1,5% khối lượng cơ thể ^[4]. Tình trạng này đi kèm với tăng nhiệt độ cơ thể, tăng tỷ trọng nước tiểu, tăng hematocrit, tăng hemoglobin (giảm khoảng 8% thể tích huyết tương) ^[4]. Đáng chú ý, sức mạnh cơ bắp tối đa (đo qua bài tập đẩy ngực 1RM) đã giảm từ 118 ± 7,6 kg xuống 111,4 ± 7,2 kg (p = 0,0015) ^[4]. Tuy nhiên, sau 2 giờ nghỉ ngơi và uống nước bù dịch, sức mạnh 1RM đã hồi phục lên 117,3 ± 7,8 kg mà không có sự khác biệt đáng kể so với ban đầu ^[4]. Nghiên cứu này chứng minh sự sụt cân do mất dịch chỉ là tạm thời và ngay lập tức bị đảo ngược khi cơ thể được bù đủ nước.

Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 về tác động của xông hơi khô 4 lần, mỗi lần 10 phút ở nam giới thừa cân và ít vận động cũng chỉ ra rằng việc đổ mồ hôi không kiểm soát dẫn đến mất khối lượng cơ thể từ 0,1 đến 1,0 kg, và sự sụt giảm này chủ yếu do mất nước cơ thể ^[5]. Nghiên cứu nhấn mạnh một thực nghiệm rõ ràng ở người: khoảng 1 lít dịch cơ thể mất đi qua mồ hôi sẽ tương ứng trực tiếp với sự sụt giảm 1 kg trọng lượng cơ thể ^[5].

Sự sụt giảm trọng lượng cơ thể cũng có thể bắt nguồn từ nhiều cơ chế tiêu hao cơ chất, giải phóng lượng nước liên kết với glycogen hoặc quá trình chuyển hóa, khiến khối lượng cơ thể không phản ánh chính xác tình trạng mất mỡ hay mức độ nước đơn thuần ^[6]. Giới y khoa hiện nay đã hạ thấp và hạn chế việc sử dụng thảo dược muồng trâu cho mục đích giảm cân trực tiếp ^[2]. Việc giảm cân thực sự đòi hỏi giảm lượng mô mỡ thông qua chế độ ăn giảm calo kết hợp lối sống năng động, thay vì dùng thuốc xổ để tống tháo dịch lỏng ^[3].

Nguy hiểm tiềm ẩn khi lạm dụng trà muồng trâu để ép cân

Nhiều người nghĩ thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối, nhưng việc sử dụng trà muồng trâu kéo dài để giảm cân tiềm ẩn nhiều biến chứng nghiêm trọng. Sử dụng loại cây này lặp đi lặp lại nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng tiêu chảy dai dẳng ^[1].

Nguy hiểm hơn, y văn thế giới đã ghi nhận các trường hợp suy gan cấp tính và hội chứng não - gan sau khi tiêu thụ dược liệu muồng trâu mạn tính ^[1]. Một báo cáo công bố năm 2024 đã thảo luận về trường hợp tử vong đồng thời của hai anh chị em ở độ tuổi 30, những người không có tiền sử bệnh lý đặc biệt nào ngoại trừ việc bị thừa cân ^[1]. Gia đình cho biết cả hai đã thường xuyên uống trà muồng trâu để giảm cân ^[1]. Phân tích mẫu lá đã phát hiện thành phần chính là sennoside, đồng thời xét nghiệm nước tiểu, mật và phân của các nạn nhân đã phát hiện các chất chuyển hóa liên quan đến muồng trâu gồm rheinanthrone và aloe-emodin ^[1]. Mặc dù dữ liệu phân tích chỉ khẳng định sự phơi nhiễm mà chưa trực tiếp kết luận độc tính trên mọi cá thể, nhưng sự tương đồng về triệu chứng lâm sàng và thời điểm tử vong bất thường đã đưa ra giả thuyết tiếp xúc với muồng trâu là nguyên nhân chính dẫn đến hai cái chết thương tâm này ^[1].

Ngoài ra, việc dùng các biện pháp nhuận tràng hoặc thuốc lợi tiểu để giảm cân thụ động là những chiến lược dinh dưỡng tiêu cực, nguy hại cho cơ thể ^[7]. Tình trạng mất nước từ 2% trọng lượng cơ thể trở lên đã được chứng minh làm suy giảm hiệu suất vận động bền bỉ trong môi trường nóng ^[7]. Mất nước kết hợp với căng thẳng nhiệt hoặc rối loạn nước - điện giải nghiêm trọng (như hạ natri máu) có thể dẫn tới co giật, suy tuần hoàn và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời [5, 8].

Hiểu lầm thường gặp về "thải độc" và giảm mỡ

Quan niệm cho rằng cơ thể tích tụ chất độc gây tăng cân và cần uống trà xổ để "thải độc" loại bỏ béo phì là một hiểu lầm phổ biến chưa có đầy đủ cơ sở khoa học chặt chẽ [1, 6]. Sự gia tăng tỷ lệ béo phì trong xã hội hiện đại hoàn toàn không bắt nguồn từ việc đột biến gen người hay do ruột bị tắc nghẽn chất độc, mà xuất phát trực tiếp từ sự thay đổi thói quen lối sống, thiếu hoạt động thể chất, lối sống ít vận động và sự mất cân bằng calo trong khẩu phần ăn hàng ngày ^[3].

Các loại thực phẩm thần thánh hóa như dứa, bưởi, dưa chuột, táo hay trà giảm cân đều là những lầm tưởng dinh dưỡng thiếu bằng chứng xác thực ^[3]. Cơ thể con người vốn đã có hệ thống chuyển hóa và bài tiết tự nhiên qua gan, thận và đường tiêu hóa. Việc ép đường ruột tháo rỗng liên tục bằng anthraquinone chỉ làm gián đoạn hấp thu chất dinh dưỡng và gây tổn hại hệ vi sinh đường ruột.

Ai nên thận trọng với thảo dược muồng trâu?

Do dược tính nhuận tràng mạnh mẽ, muồng trâu không phải là thức uống lành tính cho tất cả mọi người. Dược liệu này chỉ nên dùng trong các trường hợp chỉ định y khoa cụ thể để làm rỗng đại tràng trước khi làm các xét nghiệm chẩn đoán đường tiêu hóa, hoặc hỗ trợ điều trị chứng táo bón ngắn hạn ^[2].

Những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng:

• Người muốn giảm cân lành mạnh: Thuốc không có tác dụng chuyển hóa mỡ thừa [1, 6].
• Người mắc bệnh gan hoặc có vấn đề về chức năng gan: Nguy cơ suy gan cấp tính và tổn thương tế bào gan đã được báo cáo trong y văn ^[1].
• Người đang bị tiêu chảy, viêm loét đại tràng hoặc tắc ruột.
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có đầy đủ bằng chứng an toàn trên các nhóm này trong các tài liệu kiểm chứng; cần tránh sử dụng khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Những người có bệnh lý tim mạch hoặc đang dùng các thuốc điều trị rối loạn điện giải.

Lời khuyên áp dụng thực tế và khoa học

Nếu bạn đang gặp phải tình trạng táo bón khó chịu, lá muồng trâu có thể được sử dụng như một giải pháp cứu cánh tạm thời dưới dạng thuốc nhuận tràng ngắn hạn, do đã được ghi nhận hỗ trợ kích thích nhu động ruột ^[2]. Tuy nhiên, bạn chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của thầy thuốc hoặc chuyên gia y tế, và không bao giờ dùng liên tục kéo dài nhiều ngày.

Đối với mục tiêu giảm cân, các công cụ trị liệu chính và hiệu quả nhất đã được khoa học chứng minh là: liệu pháp dinh dưỡng với chế độ ăn giảm calo cân bằng, giáo dục thay đổi hành vi ăn uống, và tăng cường hoạt động thể chất để chống lại lối sống tĩnh tại ^[3]. Bất kỳ sự sụt cân nào do trà xổ mang lại đều sẽ nhanh chóng biến mất khi bạn uống bù nước và ăn uống bình thường trở lại ^[4].

Thay vì trông chờ vào những gói trà giảm cân trôi nổi, việc thiết lập một lối sống năng động, ăn nhiều rau củ quả tự nhiên, kiểm soát năng lượng nạp vào và duy trì đủ lượng nước hàng ngày mới là chìa khóa bền vững và an toàn nhất cho sức khỏe thể chất lâu dài của bạn.