Nhiều người vì muốn tìm một giải pháp giảm cân cấp tốc đã tìm đến các loại trà thảo mộc tự nhiên, trong đó trà phan tả diệp được quảng cáo rầm rộ như một bí quyết tiêu mỡ bụng thần kỳ. Cảm giác bụng nhẹ nhõm cùng số cân nặng tụt nhanh chỉ sau vài ngày sử dụng càng khiến không ít người tin vào công dụng đánh tan mỡ thừa của loại lá này.
Tuy nhiên, sự thật đằng sau hiệu quả giảm cân nhanh chóng đó không đến từ việc tiêu hao mỡ thừa trong cơ thể. Bản chất của phan tả diệp là một loại thuốc nhuận tràng kích thích, và hiện tượng sụt cân thực chất chỉ là hệ quả của tình trạng mất nước và thải rỗng đường ruột tạm thời [1], [2].
Phan tả diệp và cơ chế tác động lên ruột già
Phan tả diệp (tên khoa học là senna) từ lâu đã được y học công nhận với vai trò là một loại thảo dược có tác dụng nhuận tràng và hỗ trợ điều trị chứng táo bón [1], [3]. Thành phần hoạt chất chính mang lại tác dụng sinh học trong lá và quả của loài cây này là các sennoside [1], [4]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các hợp chất sennoside không bị hấp thu ngay tại dạ dày hay ruột non mà di chuyển xuống đại tràng.
Tại đại tràng, các hợp chất này được chuyển hóa thành những chất chuyển hóa có hoạt tính sinh học [1]. Dưới tác động kích thích trực tiếp lên niêm mạc ruột và hệ thần kinh cơ ruột già, nhu động ruột tăng cường co bóp mạnh mẽ để tống khứ phân ra ngoài [3], [4]. Quá trình này thường thúc đẩy việc tống phân trong vòng khoảng 8 đến 12 giờ sau khi dùng [5].
Cơ chế này hoàn toàn không can thiệp vào quá trình chuyển hóa chất béo, đốt cháy calo hay ngăn chặn sự hấp thu năng lượng từ thức ăn tại ruột non. Do đó, việc dùng phan tả diệp không hề đem lại bất kỳ tác động sinh học nào giúp triệt tiêu các mô mỡ dưới da hay mỡ nội tạng.
Giảm cân thực chất hay chỉ là ảo giác mất nước?
Hiện tượng kim cân nặng dịch chuyển xuống dưới sau khi uống trà phan tả diệp là có thật, nhưng thành phần bị mất đi lại không phải là mỡ. Khi thuốc nhuận tràng kích thích đại tràng tống xuất liên tục, khối lượng phân tích tụ trong ống tiêu hóa bị đẩy ra ngoài với tốc độ dồn dập [1], [2]. Đồng thời, lượng nước tự do giữ trong lòng ruột bị thất thoát nhanh chóng theo chất thải [3].
Chính sự hao hụt đột ngột của một lượng lớn nước cùng phân trong lòng ruột đã làm giảm trọng lượng tổng thể của cơ thể chỉ sau một đêm. Người dùng dễ lầm tưởng rằng vòng eo thon gọn hơn là nhờ giảm mỡ bụng, nhưng đây đơn thuần là trạng thái đường ruột bị làm rỗng hoàn toàn [2].
Chỉ cần người sử dụng uống nước và ăn uống bình thường trở lại, lượng dịch trong cơ thể sẽ nhanh chóng được bù đắp và cân nặng sẽ trở về mốc ban đầu. Lạm dụng trà nhuận tràng kéo dài với hy vọng duy trì số cân nặng ảo này không những không đem lại vóc dáng thon gọn mà còn kéo theo hàng loạt biến chứng sinh lý nguy hiểm [1], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học
Để hiểu rõ hơn về tác động thực tế của thảo dược này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng và tiền lâm sàng nhằm đánh giá công dụng cũng như mức độ an toàn của nó.
Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, nhãn mở, nhóm song song công bố năm 1998, các nhà khoa học đã so sánh hiệu quả và chi phí giữa phan tả diệp và lactulose ở 91 bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối đang điều trị giảm đau bằng thuốc opioid [6]. Nghiên cứu được thực hiện tại một Đơn vị Chăm sóc Giảm nhẹ ở Madrid, trong đó nhóm A dùng phan tả diệp (khởi đầu với liều 0,4 mL mỗi ngày) và nhóm B dùng lactulose (khởi đầu 15 mL mỗi ngày) trong khoảng thời gian 27 ngày [6]. Kết quả ghi nhận hiệu quả nhuận tràng giữa hai nhóm là tương đương nhau về các chỉ số khoảng thời gian không đại tiện trong 72 giờ, số ngày đại tiện và tình trạng sức khỏe chung [6]. Nghiên cứu kết luận phan tả diệp được khuyến nghị sử dụng nhờ chi phí thấp hơn chứ không ghi nhận bất kỳ tác dụng nào liên quan đến việc tiêu giảm mỡ thừa [6].
Tại Đài Loan, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2014 khảo sát thực trạng sử dụng thuốc nhuận tràng ở người cao tuổi tại một viện dưỡng lão trực thuộc bệnh viện khu vực ở huyện Tân Trúc [5]. Dữ liệu cho thấy sennoside là thuốc nhuận tràng được kê đơn thường xuyên nhất (chiếm 60% tổng số người tham gia) [5]. Thuốc thường được dùng trước khi đi ngủ và mang lại hiệu quả tống phân sau 8 đến 12 giờ, là một giải pháp kinh tế và thuận tiện cho việc kiểm soát chứng táo bón [5]. Tuy nhiên, có tới 39% người cao tuổi được điều trị táo bón trong nghiên cứu không đạt được chức năng ruột bình thường, cho thấy việc dùng hoạt chất này chỉ mang tính hỗ trợ điều trị triệu chứng bài tiết chứ hoàn toàn không phải một biện pháp can thiệp chuyển hóa hay giảm béo [5].
Về tác động khi dùng kéo dài, một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2017 đã theo dõi ảnh hưởng của phan tả diệp lên chức năng da của chuột nhắt trắng không lông [3]. Chuột đực 8 tuần tuổi được cho dùng phan tả diệp với liều 10 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 21 ngày [3]. Kết quả cho thấy hàm lượng nước trong phân tăng đáng kể vào ngày thứ 7 nhưng lại giảm mạnh vào ngày thứ 21 [3]. Đáng chú ý, lượng nước mất qua biểu bì da (TEWL) tăng đáng kể vào cả ngày 7 và ngày 21 so với nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng tình trạng tiêu chảy hoặc táo bón do dùng phan tả diệp kéo dài gây tổn hại đến hàng rào bảo vệ da, xuất phát từ căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm [3].
Ở mức độ độc tính mạn tính, một nghiên cứu công bố năm 2009 trên chuột cống được điều trị bằng dịch chiết quả phan tả diệp ở các mức liều 1, 25, 100 và 300 mg/kg mỗi ngày trong thời gian dài lên tới 104 tuần [4]. Ở liều tối đa chịu đựng là 300 mg/kg mỗi ngày, các cá thể chuột bị giảm thể trọng, tăng lượng nước tiêu thụ và gặp phải những biến đổi rõ rệt về chất điện giải [4]. Cụ thể, nồng độ kali và clo trong huyết tương gia tăng, trong khi lượng clo, natri và kali đào thải qua nước tiểu lại giảm xuống như một cơ chế thích nghi với tác động nhuận tràng gây mất dịch [4]. Chuột được cho uống nước chứa sennoside trong 4 đến 5 tháng cũng sụt giảm thể trọng đồng thời tăng tỷ lệ trọng lượng đại tràng so với khối lượng cơ thể [4].
Nghiêm trọng hơn cả, các báo cáo lâm sàng ghi nhận hậu quả nặng nề khi con người lạm dụng thảo dược này để giảm cân. Một báo cáo y khoa năm 1974 đã mô tả trường hợp 7 phụ nữ phải nằm viện trung bình tới 127 ngày vì các triệu chứng đau bụng kéo dài, tiêu chảy dữ dội và sụt cân không rõ nguyên nhân [2]. Sau khi tiến hành nhiều thăm dò xâm lấn bao gồm cả phẫu thuật mở bụng thăm dò, bác sĩ mới xác định nguyên nhân là do họ lén lút lạm dụng thuốc nhuận tràng liều cao dù ban đầu đều phủ nhận [2]. Toàn bộ bệnh nhân đều bị hạ kali máu nghiêm trọng và rối loạn điện giải do tiêu chảy kèm nôn mửa, riêng 3 bệnh nhân sử dụng các chế phẩm từ phan tả diệp còn bị tổn thương niêm mạc trực tràng khi sinh thiết [2].
Mới đây nhất, một báo cáo pháp y năm 2024 đã cảnh báo về vụ việc đau lòng liên quan đến cái chết đồng thời của hai anh em ruột ở độ tuổi 30, tử vong cách nhau chỉ 2 ngày [1]. Cả hai người đều không có tiền sử bệnh lý đặc biệt ngoài tình trạng thừa cân, và gia đình cho biết họ đã uống phan tả diệp thường xuyên với mục đích giảm cân [1]. Kết quả phân tích mẫu nước tiểu, dịch mật và phân xác nhận sự hiện diện của các chất chuyển hóa liên quan đến phan tả diệp là rheinanthrone và aloe-emodin [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng việc tiêu thụ phan tả diệp lặp đi lặp lại có thể dẫn đến tiêu chảy dai dẳng, suy gan cấp tính và hội chứng não - gan nguy hiểm [1].
Nguy cơ tiềm ẩn và những hiểu lầm tai hại
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì an toàn và không gây hại, từ đó thản nhiên sử dụng trà phan tả diệp thay cho nước uống hằng ngày. Đây là một quan niệm sai lầm có thể dẫn tới những tổn thương khó hồi phục cho hệ cơ quan trong cơ thể [1], [2].
Hậu quả trước mắt của việc dùng quá liều hoặc dùng kéo dài là tình trạng mất nước nghiêm trọng và rối loạn cân bằng điện giải [2], [4]. Tình trạng tiêu chảy cấp hay mạn tính khiến cơ thể thất thoát một lượng lớn kali và các khoáng chất thiết yếu [2]. Khi nồng độ kali trong máu hạ xuống quá thấp, cơ thể có nguy cơ đối mặt với biến chứng rối loạn nhịp tim, yếu cơ, thậm chí ngừng tim đe dọa tính mạng.
Bên cạnh đó, việc ép ruột già phải co bóp liên tục dưới tác động của chất kích thích ngoại sinh sẽ làm suy giảm phản xạ tự nhiên của đại tràng [3], [5]. Lâu dần, người dùng sẽ rơi vào trạng thái lệ thuộc hoàn toàn vào thuốc, ruột bị "trơ" và tình trạng táo bón càng trở nên trầm trọng hơn mỗi khi ngưng trà [3]. Tổn thương niêm mạc đại trực tràng và nguy cơ suy giảm chức năng gan do tích lũy độc chất là những mối đe dọa đã được ghi nhận trong y văn [1], [2].
Ai cần đặc biệt thận trọng với phan tả diệp?
Do tính chất kích thích mạnh lên hệ tiêu hóa, phan tả diệp không phải là loại thảo mộc dùng tùy tiện cho mọi đối tượng. Những nhóm người sau đây tuyệt đối không nên sử dụng hoặc phải hết sức cẩn trọng:
Người đang có các bệnh lý về đường tiêu hóa như viêm ruột, viêm loét đại tràng, bệnh Crohn hoặc có triệu chứng tắc ruột, đau bụng không rõ nguyên nhân không được dùng vì thuốc có thể làm tổn thương niêm mạc nặng hơn [2]. Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cần tránh xa do nguy cơ ngộ độc và rối loạn chuyển hóa [1].
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu chứng minh tính an toàn của phan tả diệp đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung trên người cao tuổi bị táo bón, bệnh nhân chăm sóc giảm nhẹ hoặc các mô hình động vật [3], [6], [5], [4]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý dùng trà phan tả diệp để tránh nguy cơ kích thích co bóp tử cung hoặc gây tiêu chảy mất nước nguy hiểm.
Lời khuyên áp dụng và giải pháp giảm cân an toàn
Phan tả diệp về bản chất là một dược liệu y học, chỉ nên được sử dụng đúng với chức năng nhuận tràng ngắn hạn để giải quyết tình trạng táo bón khi có chỉ định hoặc hướng dẫn y tế [1], [6], [5].
Thời điểm thích hợp nhất để sử dụng sản phẩm chứa phan tả diệp khi bị táo bón là vào buổi tối trước khi đi ngủ, bởi thảo dược này thường phát huy tác dụng tống phân sau khoảng 8 đến 12 giờ [5]. Khi sử dụng, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng khuyến cáo, không tự ý tăng liều và không được kéo dài quá 1 đến 2 tuần. Song song với đó, việc uống đủ nước là điều tối quan trọng để bù đắp lượng dịch đào thải qua phân [4].
Nếu mục tiêu của bạn là giảm cân và cải thiện vóc dáng, con đường duy nhất bền vững và an toàn là tạo ra sự thâm hụt calo lành mạnh thông qua chế độ ăn uống khoa học kết hợp luyện tập thể thao đều đặn. Không có bất kỳ loại trà thảo mộc nào có thể thay thế việc kiểm soát khẩu phần và vận động thể chất.
Tóm lại, trà phan tả diệp không phải là cứu cánh cho vóc dáng mà chỉ là giải pháp tạm thời cho chứng táo bón [1], [6]. Việc giảm cân do uống loại trà này chỉ là sự mất nước và tống rỗng ruột ảo, đi kèm nhiều nguy cơ biến chứng khôn lường [1], [2]. Hãy luôn tỉnh táo trước các trào lưu làm đẹp cấp tốc và tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.