Nhiều người có thói quen hãm các loại thảo mộc uống hàng ngày để thanh nhiệt và giải quyết tình trạng khó đi ngoài. Trong số các thảo dược quen thuộc, thảo quyết minh (hạt muồng) và các cây thuộc chi Muồng thường được dùng như một biện pháp tự nhiên trị táo bón. Tuy nhiên, không ít người gặp tình trạng càng uống lâu ruột càng mất phản xạ tự nhiên, không uống là không thể đi đại tiện.
Các hợp chất chứa anthraquinone mang lại hiệu quả nhuận tràng nhanh nhưng bản chất là thuốc kích thích nhu động ruột [1]. Việc lạm dụng kéo dài quá 1 đến 2 tuần có thể gây phụ thuộc tâm lý hoặc giảm độ nhạy cảm ruột, biến táo bón thông thường thành vấn đề mạn tính khó điều trị.
Cơ chế tác động của anthraquinone đến đại tràng
Táo bón là vấn đề phổ biến trên toàn cầu, gây ảnh hưởng xấu tới chất lượng cuộc sống [1]. Các thảo dược trị táo bón thuộc nhóm kích thích thường chứa các glycoside anthraquinone như sennoside A và sennoside B [1]. Khi đi qua đường tiêu hóa, các glycoside này trơ và không biến đổi ở ruột non [2].
Khi xuống đến ruột già, các vi khuẩn đường ruột tiết enzyme glycosidase phân giải hợp chất này thành các chất chuyển hóa hoạt tính như rhein và rheinanthrone [2], [3]. Những chất hoạt tính này kích thích các thụ thể niêm mạc ruột, cản trở sự hấp thu muối NaCl và kích thích bài tiết ion qua việc ức chế bơm (Na+, K+)-ATPase [3]. Quá trình này kéo nước và chất điện giải vào lòng đại tràng [2].
Đồng thời, hoạt chất tác động trực tiếp lên đám rối thần kinh cơ ruột (myenteric plexuses), làm bùng phát các cơn co bóp nhu động mạnh mẽ [2]. Sự kết hợp giữa việc phân mềm hơn do ngậm nước và nhu động ruột bị kích thích giúp đẩy phân ra ngoài nhanh chóng [2]. Sau khi dùng hoạt chất này qua đường uống, quá trình đi ngoài thường diễn ra trong vòng 6 đến 8 giờ [2].
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?
Hiệu quả nhuận tràng của các dẫn xuất anthraquinone tự nhiên đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.
Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2021 được thực hiện trên 90 bệnh nhân táo bón vô căn mạn tính (độ tuổi trung bình 42 tuổi, 93% là nữ giới, thời gian mắc bệnh trung bình 9,9 năm) uống senna (1,0 g/ngày), magie oxit (1,5 g/ngày) hoặc giả dược liên tục trong 28 ngày [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ cải thiện triệu chứng chung đạt 69,2% ở nhóm senna, cao hơn hẳn mức 11,7% của nhóm giả dược [4]. Nhóm senna cũng cải thiện đáng kể số lần đại tiện tự nhiên và nâng cao điểm chất lượng cuộc sống so với giả dược, không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng nào [4].
Năm 2021, một tổng quan hệ thống cập nhật về các liệu pháp điều trị táo bón mạn tính không kê đơn đã xếp bằng chứng hiệu quả của anthraquinone nguồn gốc senna ở Mức I, Khuyến cáo Độ A [5]. Trong nghiên cứu so sánh, senna vượt trội hơn giả dược về tỷ lệ đáp ứng hoàn toàn, tần suất đi ngoài và giảm cảm giác rặn khó [5]. Tuy nhiên, tổng quan cũng ghi nhận việc dùng liều khởi đầu 1 g/ngày khiến 83,3% người tham gia phải xin giảm liều vì bị đau quặn bụng và tiêu chảy [5].
Năm 2018, một tổng quan hệ thống đánh giá hiệu quả dùng thuốc nhuận tràng tại các cơ sở chăm sóc dài hạn trên 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 444 bệnh nhân [6]. Nghiên cứu chỉ ra senna (dùng đơn độc hoặc kết hợp chất xơ) đem lại hiệu quả tương đương hoặc vượt trội so với các loại thuốc nhuận tràng khác, các phản ứng có hại tương đương giữa các nhóm và không có biến cố nguy hại nghiêm trọng [6]. Tuy vậy, các tác giả nhấn mạnh thời gian thử nghiệm còn ngắn và chất lượng nghiên cứu chưa đồng đều, chưa thể kết luận chắc chắn về tính an toàn khi dùng dài ngày [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng
Anthraquinone chiết xuất từ thực vật tự nhiên mang lại lợi ích rõ rệt nhờ khả năng giải quyết táo bón cấp tính nhanh chóng [1], [2]. Các thành phần này đã được kiểm chứng giúp làm mềm phân, thúc đẩy chuyển động ruột và tăng tần suất bài tiết [2].
Mặc dù có hiệu quả cao, bằng chứng về độ an toàn dài hạn vẫn còn khoảng trống lớn [6]. Tổng quan năm 2018 khẳng định do thời gian thử nghiệm lâm sàng hiện có thường ngắn ngày, hiệu quả và tính an toàn lâu dài của nhóm nhuận tràng này vẫn chưa đủ cơ sở kết luận [6]. Đa số các dữ liệu về biến đổi sinh học sâu của anthraquinone còn thực hiện trên động vật [7], [8].
Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột tiêu chảy cho thấy các anthraquinone làm giảm biểu hiện gen kênh dẫn nước Aqps ở đại tràng [8]. Đáng chú ý, các anthraquinone khác nhau dẫn tới biến đổi biểu hiện protein Aqp2 trái ngược nhau tại thận và gan của chuột [8]. Điều này cho thấy dữ liệu hiện có về chuyển hóa toàn diện phần lớn dựa trên động vật, cần thận trọng khi suy diễn áp dụng dài ngày trên cơ thể người [8].
Rủi ro khi lạm dụng: Vì sao ruột bị nhờn thuốc?
Do nguồn gốc tự nhiên và người dân dễ dàng mua thảo dược mà không cần đơn của bác sĩ, các thuốc nhuận tràng chứa dẫn xuất anthranoid rất hay bị lạm dụng [7]. Khi sử dụng quá mức, tính chất gây kích ứng của anthraquinone bộc lộ nhiều tác dụng phụ trên hệ tiêu hóa [5].
Việc dùng liều cao thường kích thích co bóp quá mức, dẫn đến đau bụng quặn thắt và tiêu chảy [5]. Khi người dùng liên tục ép đại tràng hoạt động bằng chất kích thích từ bên ngoài trong nhiều tuần, các thụ thể thần kinh ruột có nguy cơ trơ mòn trước kích thích sinh lý tự nhiên. Hậu quả là người bệnh rơi vào vòng lặp phụ thuộc: ngừng uống thảo dược thì ruột ngừng co bóp, dẫn đến tình trạng táo bón nặng hơn trước.
Một điểm cần lưu ý là quan niệm dùng anthranoid gây tổn thương cấu trúc ruột vĩnh viễn hoặc ung thư đại trực tràng đã được nghiên cứu xem xét lại [7]. Một bài điểm luận y khoa năm 2009 cho thấy không có bằng chứng thuyết phục chứng minh việc dùng senna mạn tính làm thay đổi cấu trúc hoặc chức năng thần kinh ruột và cơ trơn ruột [7]. Dữ liệu thực nghiệm trên chuột dùng chiết xuất senna liên tục suốt hai năm với liều lên tới 300 mg/kg/ngày cũng không gây ung thư hoặc tổn thương độc tính gen [7]. Dù vậy, việc phụ thuộc chức năng và giảm phản xạ bài tiết tự nhiên vẫn là rủi ro lớn nhất khi dùng kéo dài.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Những người có tiền sử bệnh gan hoặc bệnh thận mạn tính cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng trà thảo quyết minh hay thảo dược chứa anthraquinone [8]. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy các chất chuyển hóa của anthraquinone gây xáo trộn biểu hiện kênh nước Aqp2 tại mô thận và gan của động vật, có thể tiềm ẩn rủi ro cho các cơ quan này [8].
Bệnh nhân mắc các rối loạn tiêu hóa mạn tính, viêm đại tràng hoặc người dễ bị tiêu chảy cần thận trọng do thuốc kích thích mạnh bài tiết nước và điện giải [2], [3]. Nếu xuất hiện các triệu chứng đau quặn bụng dữ dội hoặc tiêu chảy, cần ngừng dùng ngay hoặc giảm liều [5].
Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Các dữ liệu lâm sàng hiện có trong các nghiên cứu đối chứng chủ yếu tập trung trên người trưởng thành hoặc bệnh nhân cao tuổi tại các cơ sở điều dưỡng [6], [4]. Chưa có đủ nghiên cứu an toàn chặt chẽ trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ em; do đó các nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng trà thảo dược kích thích mà cần tham khảo ý kiến chuyên môn.
Cách sử dụng hợp lý để không bị lệ thuộc
Để thảo quyết minh hay thảo dược chứa anthraquinone phát huy tác dụng mà không gây trơ lì đại tràng, người dùng cần tuân thủ nguyên tắc sử dụng ngắn hạn.
- Thời gian sử dụng: Chỉ nên sử dụng như giải pháp hỗ trợ tạm thời trong đợt táo bón cấp tính, không uống liên tục kéo dài quá 1 đến 2 tuần. Việc dùng liên tiếp dài ngày cần có sự theo dõi của bác sĩ [6].
- Liều lượng: Bắt đầu từ lượng nhỏ vừa phải. Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận việc dùng liều cao ngay từ đầu khiến hơn 83% bệnh nhân bị đau bụng và tiêu chảy phải hạ liều [5]. Do đó, người dùng nên đun hãm lượng thảo dược vừa phải, nếu thấy phân đã mềm và đi ngoài được thì nên giảm lượng hoặc ngừng uống [2], [5].
- Thời điểm dùng: Hoạt chất anthraquinone thường phát huy tác dụng kích thích đi ngoài sau khoảng 6 đến 8 giờ tính từ lúc uống [2]. Vì vậy, thời điểm dùng thích hợp nhất là vào buổi tối trước khi đi ngủ để tạo phản xạ tống phân thuận lợi vào sáng hôm sau.
Trà thảo quyết minh nói riêng và thảo dược chứa anthraquinone nói chung là giải pháp cứu cánh nhanh cho những đợt táo bón cấp nhờ kích thích mạnh nhu động ruột [1], [2]. Tuy nhiên, dược thảo này không phải là nước uống giải khát vô hại để dùng thay nước lọc mỗi ngày. Chìa khóa để đường ruột luôn khỏe mạnh bền vững vẫn là chế độ ăn giàu chất xơ, uống đủ nước và duy trì vận động đều đặn; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ nếu tình trạng táo bón kéo dài dai dẳng.
