Lời đồn hạ men gan và sự thật từ phòng thí nghiệm
Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu có chỉ số men gan tăng cao thường tìm đến các loại thảo dược truyền miệng với hy vọng làm mát gan, hạ men gan nhanh chóng. Địa liên chi (hay còn gọi là sâm đất gai, một số nơi liên hệ với họ thực vật chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên) là cái tên thu hút nhiều sự quan tâm gần đây. Không ít thông tin lan truyền cho rằng dược liệu này có thể thay thế thuốc điều trị, nhanh chóng đưa men gan về mức an toàn mà không cần can thiệp y tế.
Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học thực tế là: Tiềm năng bảo vệ tế bào gan hiện mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm mô hình tế bào và động vật trong phòng thí nghiệm. Hiện tại, chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người xác nhận việc dùng Địa liên chi có thể hạ men gan an toàn và hiệu quả. Việc tự ý sử dụng loại thảo mộc này thay cho phác đồ chuẩn y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Đối với người bệnh có men gan cao, việc hiểu rõ bản chất men gan – bản chất là các enzyme thoát ra máu khi tế bào gan bị vỡ hoặc tổn thương – là điều cốt lõi. Để phục hồi chức năng gan, nguyên nhân gốc rễ gây viêm gan cần được giải quyết, thay vì chỉ tìm kiếm một vị thuốc có khả năng "thần kỳ hóa" như lời đồn thổi trên mạng xã hội.
Cơ chế tác động bảo vệ gan được nghiên cứu thế nào?
Trong các nghiên cứu về tổn thương gan do độc chất hoặc thuốc, cơ chế phá hủy mô gan thường liên quan mật thiết đến hiện tượng stress oxy hóa và phản ứng viêm quá mức. Khi tế bào gan tiếp xúc với các tác nhân gây độc như thuốc chuyển hóa qua gan quá liều hoặc chế độ ăn nhiều chất béo, lượng gốc tự do sinh ra vượt quá khả năng tự trung hòa của cơ thể. Quá trình này phá hủy màng tế bào, dẫn đến hoại tử tế bào gan và giải phóng các enzyme như ALT, AST ra tuần hoàn ngoại vi.
Các nghiên cứu mô hình tiền lâm sàng tìm kiếm các hoạt chất có khả năng kích hoạt hệ thống phòng thủ nội sinh của tế bào. Cụ thể, các nhà khoa học chú trọng vào việc kích hoạt các protein điều hòa sinh học như sirtuin 1 (SIRT1), chất có vai trò trong chuyển hóa năng lượng, chu kỳ tế bào và kiểm soát phản ứng viêm [1]. Khi hoạt tính của các phân tử bảo vệ này được củng cố, tế bào gan có thể chịu đựng tốt hơn trước các stress chuyển hóa.
Bên cạnh đó, việc ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm như phức hợp protein NF-kappaB hay các enzyme sinh mỡ giúp giảm thiểu sự tích tụ độc tố nội bào [2]. Những hợp chất thực vật có khả năng tác động vào chuỗi phản ứng này được xem là ứng viên tiềm năng trong nghiên cứu gan mật, nhưng từ cơ chế phân tử trong ống nghiệm đến tác dụng lâm sàng thực tế trên cơ thể người là một quãng đường rất xa.
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tổn thương gan?
Để làm rõ khả năng bảo vệ gan của các hợp chất tự nhiên và cơ chế điều hòa tế bào, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên động vật và môi trường tế bào nuôi cấy nhằm đánh giá khả năng ngăn chặn hoại tử mô gan.
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát vai trò điều hòa của phân tử sirtuin 1 (SIRT1) trên mô hình chuột Wistar đực bị tổn thương gan do ngộ độc acetaminophen (loại thuốc hạ sốt, giảm đau paracetamol phổ biến) [1]. Chuột được gây độc gan bằng một liều acetaminophen duy nhất, sau đó một số cá thể chuột và tế bào gan phân lập được xử lý bằng hoạt chất polyphenol tự nhiên resveratrol hoặc chất hoạt hóa chọn lọc tổng hợp CAY10591 [1]. Kết quả phân tích hóa sinh và mô học trên huyết tương, mô gan và dịch nuôi cấy cho thấy việc hoạt hóa SIRT1 đã làm giảm mức độ tổn thương gan do acetaminophen cả trong mô hình sống (in vivo) lẫn trên tế bào gan cô lập (in vitro) [1].
Cũng tập trung vào mô hình gây tổn thương gan cấp do acetaminophen liều đơn 250 mg/kg, một nghiên cứu năm 2017 trên chuột Swiss đã thử nghiệm tác dụng của tinh dầu Cymbopogon citratus ở các liều 125, 250 và 500 mg/kg dùng trong 7 ngày, so sánh với thuốc đối chứng chuẩn silymarin liều 200 mg/kg [3]. Nhóm tiền xử lý bằng tinh dầu ghi nhận nồng độ men gan ALT, AST và ALP giảm rõ rệt so với nhóm chứng bệnh lý [3]. Tổn thương mô học gan được cải thiện, đồng thời giảm hoạt tính men myeloperoxidase (MPO) và sản sinh nitric oxide (NO), đi kèm khả năng ức chế bạch cầu trung tính di chuyển và trung hòa gốc tự do DPPH trong ống nghiệm [3].
Năm 2012, nghiên cứu trên chuột cống trắng đực (gồm 4 nhóm, mỗi nhóm 6 con) được tiến hành trong 21 ngày để kiểm tra chiết xuất thảo dược Asparagus racemosus liều 50 mg/kg đường uống đối kháng với độc tính của thuốc chống lao isoniazid liều 100 mg/kg tiêm màng bụng [4]. Chiết xuất này đã ức chế hoạt tính enzym CYP2E1 (vốn tạo gốc tự do), làm giảm malondialdehyde và phục hồi các enzym chống oxy hóa nội sinh cũng như nồng độ glutathione (GSH), qua đó cải thiện các chỉ số men gan [4].
Ở khía cạnh tổn thương gan mạn tính do dinh dưỡng, một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt chất asiatic acid ở liều 10 hoặc 20 mg/kg/ngày trên chuột ăn chế độ giàu chất béo (HFD) [2]. Sau can thiệp, lượng mỡ gan, mỡ tinh hoàn và nồng độ triglyceride huyết tương giảm đáng kể [2]. Chế độ ăn giàu chất béo làm tăng biểu hiện enzym tổng hợp axit béo (FAS) lên 3,34 lần và yếu tố phiên mã SREBP-1c lên 2,91 lần, nhưng hoạt chất asiatic acid ở hai mức liều đã làm giảm FAS từ 25,1% đến 49,8% và giảm SREBP-1c từ 21,8% đến 53,3% [2]. Đồng thời, các chỉ dấu viêm như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha bị ức chế, biểu hiện NF-kappaB p65 giảm 32,4-58,8%, và cải thiện rõ chỉ số kháng insulin HOMA-IR [2].
Cần nhấn mạnh rằng, các trích đoạn nghiên cứu liên quan đến cây trồng nông nghiệp như lúa mì, lúa miến hay lúa NERICA kháng cỏ ký sinh Striga hoàn toàn không có giá trị hay liên quan đến việc chữa trị bệnh gan trên người [5], [6], [7], [8].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy các hoạt chất sinh học thực vật có thể hạn chế stress oxy hóa và giảm bớt chỉ số hoại tử gan trên động vật gặm nhấm, người tiêu dùng không thể đồng nhất các kết quả này với công dụng thực tế của cây Địa liên chi trên người.
Thứ nhất, mô hình tế bào hay chuột thí nghiệm được thực hiện trong môi trường kiểm soát nghiêm ngặt. Liều lượng hóa chất tinh khiết đưa vào cơ thể chuột được tính toán chuẩn xác theo cân nặng. Ngược lại, việc đun sắc hoặc ngâm uống Địa liên chi thô không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất thực tế, có thể biến động rất lớn tùy vào nguồn gốc cây trồng, thổ nhưỡng và phương pháp thu hái.
Thứ hai, sinh khả dụng của các hợp chất khi đi qua đường tiêu hóa của người rất phức tạp. Hệ vi sinh đường ruột, tốc độ hấp thu và quá trình chuyển hóa bước một qua gan có thể làm biến đổi hoặc đào thải phần lớn hoạt chất trước khi chúng kịp phát huy tác dụng sinh học. Chưa kể, một số chất tự nhiên khi chuyển hóa có thể tạo thành các chất trung gian độc cho thận hoặc chính lá gan.
Thứ ba, chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác định Địa liên chi hạ men gan an toàn trên người. Động vật hấp thu và đào thải thuốc khác biệt lớn so với con người, do đó một chất an toàn trên chuột chưa chắc đã không gây độc trên cơ địa bệnh nhân viêm gan.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi tự hạ men gan
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống nhiều chỉ mát gan chứ không bổ dọc cũng bổ ngang". Trên thực tế, gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các chất đưa vào cơ thể. Việc nạp vào một lượng lớn nước sắc thảo mộc chưa qua tinh chế vô tình bắt lá gan đang bị viêm phải làm việc cật lực hơn để lọc và đào thải các tạp chất.
Nhiều người bệnh phát hiện men gan tăng cao do virus viêm gan B, C hoặc do gan nhiễm mỡ nặng nhưng lại từ chối dùng thuốc kháng virus hay thay đổi lối sống, thay vào đó chỉ uống nước lá Địa liên chi. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì men gan có thể tạm thời dao động nhẹ, nhưng virus hoặc phản ứng viêm nền vẫn âm thầm phá hủy tế bào gan, dẫn đến nguy cơ tiến triển thành xơ gan hoặc suy gan cấp mà không hề hay biết.
Hiểu lầm khác là việc nghĩ rằng men gan hạ là bệnh gan đã khỏi hoàn toàn. Men gan (ALT, AST) chỉ là chỉ số phản ánh tình trạng tổn thương hoại tử tế bào gan ở thời điểm xét nghiệm. Một số trường hợp xơ gan giai đoạn muộn, số lượng tế bào gan lành lặn còn lại quá ít, men gan thậm chí không tăng cao dù chức năng gan đã suy giảm nghiêm trọng.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về Địa liên chi trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hay người cao tuổi có nhiều bệnh lý phối hợp. Những đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng thảo dược chưa được kiểm chứng để hạ men gan.
Người bệnh đang dùng thuốc điều trị mạn tính (như thuốc chống lao, thuốc hạ huyết áp, thuốc điều trị đái tháo đường, hoặc thuốc kháng đông) cần cảnh giác cao độ. Các thành phần hóa học trong thảo dược chưa rõ nguồn gốc có thể tương tác với men cytochrom P450 tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu, gây mất tác dụng điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc lên gấp nhiều lần [4].
Đặc biệt, những người đang có bệnh gan tiến triển như viêm gan virus cấp, xơ gan mất bù hay suy tế bào gan cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật. Việc dùng thêm bất kỳ loại nước lá lạ nào cũng có thể trở thành "giọt nước tràn ly" gây tổn thương gan cấp tính trên nền bệnh mạn tính.
Áp dụng đúng: Bảo vệ gan dựa trên khoa học
Thay vì đặt niềm tin vào các loại dược liệu truyền miệng chưa rõ hiệu quả, việc kiểm soát men gan cần bắt đầu từ các biện pháp khoa học đã được chứng minh rõ ràng.
Khi nhận thấy men gan tăng cao, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân: Do nhiễm virus (viêm gan A, B, C), do tác dụng phụ của thuốc chuyển hóa qua gan, do lạm dụng rượu bia hay do bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến chuyển hóa. Mỗi nguyên nhân sẽ có phác đồ can thiệp đặc hiệu riêng biệt.
Về chế độ sinh hoạt, người bệnh cần dừng hoàn toàn việc sử dụng rượu bia và các chất kích thích. Xây dựng khẩu phần ăn uống cân bằng, hạn chế mỡ động vật, đường tinh luyện và thực phẩm chế biến sẵn để tránh gây tích tụ mỡ và giảm áp lực chuyển hóa lên gan [2]. Đồng thời, duy trì vận động thể chất đều đặn giúp cải thiện độ nhạy insulin, hỗ trợ kiểm soát mỡ gan tự nhiên [2].
Nếu muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay thảo dược bổ trợ nào, người bệnh cần mang theo sản phẩm để tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ điều trị, không tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền tai hoặc quảng cáo chưa được thẩm định.
Tóm lại, Địa liên chi cũng như các dược liệu tự nhiên khác mới chỉ thể hiện một số tiềm năng sinh học sơ khởi trong môi trường phòng thí nghiệm. Việc vội vã coi đây là phương thuốc hạ men gan thần kỳ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Hãy bảo vệ lá gan bằng lối sống lành mạnh, chế độ dinh dưỡng cân đối và luôn tuân thủ tư vấn của chuyên gia y tế trước mọi quyết định dùng thuốc.