Trà tiên có giúp ngủ ngon, giảm căng thẳng như lời đồn?

Áp lực công việc cùng nhịp sống bận rộn khiến tình trạng mất ngủ, lo âu ngày càng gia tăng ở nhiều độ tuổi. Để tìm lại giấc ngủ tự nhiên, không ít người tìm đến các loại thảo mộc dân gian thay vì dùng thuốc an thần, trong đó cây trà tiên (thuộc chi Ocimum, phổ biến là Ocimum basilicum) thường được truyền tụng như phương thuốc giúp dịu thần kinh, dễ ngủ.

Thực tế, trà tiên có thực sự mang lại giấc ngủ sâu và giúp giảm căng thẳng như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn là: các nghiên cứu hiện đại ghi nhận chiết xuất từ cây trà tiên có hoạt tính sinh học tác động lên hệ thần kinh trung ương, nhưng phần lớn bằng chứng chỉ mới dừng lại ở mô hình động vật như chuột cống, chuột nhắt hoặc nghiên cứu ống nghiệm; dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đối với loài cây này vẫn còn rất hạn chế.

Cơ chế tác động lên hệ thần kinh được giải thích thế nào?

Cây trà tiên chứa nhiều hợp chất tự nhiên, đáng chú ý là các chất chống oxy hóa nhóm polyphenol, flavonoid và tinh dầu dễ bay hơi [4, 5]. Trong tinh dầu của loài Ocimum basilicum, các nhà khoa học đã phân lập được các thành phần chính như methyl chavicol chiếm 42,8%, geranial chiếm 13,0%, neral chiếm 12,2% và beta-caryophyllene chiếm 7,2% ^[1].

Về mặt sinh học, những hoạt chất phenolic và tinh dầu này có khả năng tham gia vào việc điều biến các phản ứng thần kinh, dọn dẹp các gốc tự do và ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE) – loại enzyme phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine liên quan đến trí nhớ và nhận thức ^[2]. Ngoài ra, việc bảo vệ tế bào thần kinh khỏi hiện tượng tự chết (apoptosis) và kích thích tạo tế bào thần kinh mới cũng là những con đường giúp bảo vệ hệ thần kinh trước các tác nhân gây stress kéo dài [3, 6].

Các bằng chứng giảm lo âu và an thần trên mô hình động vật

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã đánh giá trực tiếp tác dụng chống lo âu và gây ngủ của tinh dầu cũng như chiết xuất cồn-nước từ Ocimum basilicum trên chuột nhắt trắng ^[1]. Chuột được tiêm phúc mạc các liều 100, 150 và 200 mg/kg chiết xuất hoặc 200 mg/kg tinh dầu trước khi thử nghiệm hành vi 30 phút ^[1].

Kết quả cho thấy liều chiết xuất 150 và 200 mg/kg, cùng với liều tinh dầu 200 mg/kg, làm tăng đáng kể thời gian chuột di chuyển trong các nhánh mở của mô hình mê cung nâng cao so với nhóm đối chứng, phản ánh mức độ giảm sợ hãi và lo âu ^[1]. Tuy nhiên, liều 100 mg/kg không mang lại sự khác biệt đáng kể ^[1]. Đồng thời, cả chiết xuất và tinh dầu đều làm giảm hoạt động vận động tự nhiên của chuột, cho thấy tác dụng an thần nhẹ ^[1]. Các tác giả nhận định tinh dầu mang lại tác dụng an thần và chống lo âu rõ rệt hơn so với chiết xuất dạng lỏng ở cùng mức liều ^[1].

Giảm căng thẳng mãn tính và bảo vệ tế bào não chuột

Căng thẳng tâm lý kéo dài là nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm sức khỏe não bộ và gây trầm cảm. Nghiên cứu công bố năm 2017 đã sử dụng mô hình chuột nhắt đực Swiss albino trải qua 4 tuần gây stress nhẹ mạn tính không dự đoán trước (CUMS) để kiểm tra tinh dầu Ocimum basilicum ^[3]. Bốn mươi con chuột được chia đều vào 4 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm stress, nhóm stress dùng thuốc chống trầm cảm fluoxetine và nhóm stress dùng tinh dầu thảo mộc ^[3].

Sau thử nghiệm, tinh dầu này đã giúp cải thiện các rối loạn hành vi và sinh hóa do stress gây ra, đồng thời làm giảm teo tế bào thần kinh ở vùng hồi hải mã và khôi phục số lượng tế bào hình sao ^[3]. Đáng chú ý, tinh dầu làm giảm hiện tượng chết rụng tế bào, tăng sinh thần kinh tương đương với thuốc đối chứng thông qua việc gia tăng biểu hiện thụ thể glucocorticoid và yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ^[3].

Đến năm 2020, một nghiên cứu khác tiếp tục thực hiện trên 40 chuột đực trưởng thành tiếp xúc với stress mạn tính để đánh giá liệu pháp hít tinh dầu Ocimum basilicum ^[4]. Kết quả ghi nhận việc hít tinh dầu làm giảm đáng kể mức biểu hiện gen caspase-3 liên quan đến apoptosis (p < 0,001) và tăng biểu hiện gen Ki67 liên quan đến quá trình tạo tế bào thần kinh mới (p < 0,001) tại hành khứu giác ^[4]. Chuột được hít tinh dầu cũng phục hồi đáng kể tình trạng co rút và biến dạng tế bào thần kinh đệm do stress gây nên ^[4].

Cải thiện trí nhớ và phòng ngừa tổn thương tuần hoàn não

Bên cạnh giải tỏa stress, các chiết xuất từ loài cây này còn được thử nghiệm trong các bệnh cảnh sa sút trí tuệ và đột quỵ não. Một nghiên cứu năm 2016 đã đánh giá chiết xuất cồn-nước của Ocimum basilicum trên mô hình chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine ^[2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này có hoạt tính ức chế enzyme AChE với IC50 đạt 0,65 ± 0,15 mg/ml và khả năng dọn gốc tự do mạnh mẽ ^[2]. Khi cho chuột uống dự phòng ở liều 200 và 400 mg/kg, chiết xuất đã đảo ngược tình trạng suy giảm trí nhớ, giảm stress oxy hóa và bảo tồn mật độ tế bào tháp ở vùng hồi hải mã cũng như vỏ não ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2011 cũng xem xét chiết xuất ethyl acetate của lá cây trên chuột bị thiếu máu cục bộ não toàn phần kéo dài 15 phút và tái tưới máu 24 giờ ^[5]. Cho chuột uống chiết xuất với liều 100 và 200 mg/kg giúp giảm đáng kể kích thước ổ nhồi máu não, giảm hiện tượng peroxy hóa lipid màng tế bào, khôi phục lượng chất chống oxy hóa glutathione (GSH), từ đó hạn chế tổn thương vận động và cải thiện trí nhớ ngắn hạn ^[5].

Một báo cáo tổng quan năm 2025 cũng so sánh hoạt tính của nhiều loài thuộc chi Ocimum và khẳng định loài cây này giàu axit rosmarinic, linalool, methyl chavicol, mang lại khả năng chống oxy hóa bảo vệ thần kinh đáng kể ^[6]. Đồng thời, báo cáo này ghi nhận một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 8 tuần trên người khi dùng 250 mg/ngày chiết xuất loài họ hàng là Ocimum tenuiflorum đã giúp cải thiện thang điểm tự đánh giá về căng thẳng và chất lượng giấc ngủ, cũng như hạ cortisol ^[6]. Tuy nhiên, cần lưu ý dữ liệu giấc ngủ trên người này thuộc loài Ocimum tenuiflorum, chưa thể đồng nhất với toàn bộ các chiết xuất trà tiên thông thường ^[6]. Ngoài ra, dịch chiết nước của cây ở nồng độ từ 1 đến 5 g/l cũng cho thấy khả năng ức chế kết tập tiểu cầu phụ thuộc nồng độ và giãn mạch trên động vật ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của các bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh trà tiên chứa các hợp chất có tiềm năng sinh học rất tốt đối với hệ thần kinh:

• Chống oxy hóa, dọn dẹp các gốc tự do gây hại tế bào thần kinh [1, 2].
• Giảm nhẹ phản ứng sợ hãi, lo âu trong môi trường thử nghiệm ^[1].
• Hạn chế teo tế bào và tăng biểu hiện các yếu tố nuôi dưỡng não khi chịu áp lực [3, 6].

Dù vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là gần như toàn bộ nghiên cứu về tác dụng an thần, chống stress của Ocimum basilicum mới thực hiện trên chuột [1, 2, 3, 5, 6]. Liều dùng trong phòng thí nghiệm (từ 100 đến 400 mg/kg thể trọng dạng chiết xuất cô đặc hoặc tiêm phúc mạc) hoàn toàn khác biệt với việc đun vài nhánh cây tươi hay hãm lá khô lấy nước uống [1, 2, 5]. Do đó, người dùng không nên lầm tưởng việc uống nước trà tiên có thể ngay lập tức thay thế thuốc điều trị mất ngủ mạn tính hoặc rối loạn lo âu.

Những ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được xem là cây gia vị thảo mộc quen thuộc, một số đối tượng cần lưu ý trước khi dùng nước trà tiên đậm đặc:

• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc rối loạn đông máu: Chiết xuất từ cây có hoạt tính ức chế ngưng tập tiểu cầu do ADP và thrombin gây ra trong ống nghiệm ^[7]. Việc dùng lượng lớn có thể làm tăng nguy cơ kéo dài thời gian chảy máu.
• Người huyết áp thấp: Chiết xuất nước của cây đã được ghi nhận có tác dụng làm giãn mạch ^[7], do đó uống quá nhiều có thể gây tụt huyết áp ngoài ý muốn.
• Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn đầy đủ trên các nhóm đối tượng đặc biệt này, do đó cần tránh sử dụng dịch chiết đậm đặc kéo dài.
• Người đang dùng thuốc điều trị: Hoạt tính ức chế enzyme thần kinh và tác động tim mạch của thảo mộc có thể tương tác với các loại thuốc an thần, chống đông hoặc hạ áp [1, 8]. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày

Nếu bạn muốn thưởng thức trà tiên như một thức uống thảo mộc giúp thư giãn tinh thần sau ngày làm việc:

• Cách dùng: Sử dụng một lượng vừa phải lá khô hoặc cành lá tươi rửa sạch, hãm với nước sôi như trà thông thường trong 5-10 phút. Không đun nấu quá đặc hoặc lạm dụng để uống thay toàn bộ nước lọc trong ngày.
• Thời điểm: Nên uống ấm vào buổi chiều muộn hoặc trước giờ đi ngủ khoảng 1-2 tiếng để tạo cảm giác thư thái, dễ chịu từ hương thơm tự nhiên.
• Phối hợp: Cần kết hợp việc uống trà với việc xây dựng thói quen ngủ khoa học: phòng ngủ yên tĩnh, giảm ánh sáng xanh từ điện thoại, không ăn quá no vào bữa tối và duy trì lịch thức - ngủ cố định.

Trà tiên là một loại thảo mộc lành tính với tiềm năng chống oxy hóa và hỗ trợ làm dịu thần kinh đã được ghi nhận bước đầu trên các mô hình nghiên cứu động vật. Để bảo vệ sức khỏe và cải thiện giấc ngủ hiệu quả, người dân nên xem nước hãm trà tiên như một biện pháp hỗ trợ lối sống, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và luôn chủ động thăm khám chuyên khoa khi các biểu hiện mất ngủ, lo âu kéo dài.