Trà tráng dương và lời đồn giải tỏa căng thẳng thần kinh

Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên như một liệu pháp giải tỏa căng thẳng sau chuỗi ngày làm việc mệt mỏi. Trong số đó, cây tráng dương (tên khoa học Turnera diffusa, hay còn gọi là damiana) được lưu truyền qua nhiều thế hệ với lời đồn vừa hỗ trợ sinh lý vừa làm dịu tinh thần [1], [2].

Tuy nhiên, liệu tác dụng làm dịu lo âu của trà tráng dương là một đặc tính sinh học thực thụ hay đơn thuần chỉ là hiệu ứng giả dược tâm lý? Các dữ liệu khoa học thực nghiệm hiện nay cho thấy chiết xuất lá tráng dương cùng hoạt chất flavonoid tiêu biểu là apigenin có cơ sở sinh học rõ ràng trong việc tác động lên hệ thần kinh trung ương, dù các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn đang cần được bổ sung [3], [2], [4].

Cơ chế sinh học: Hoạt chất apigenin tác động lên não bộ thế nào?

Cây tráng dương là loài thực vật thuộc họ Turneraceae, phân bố nhiều ở Mexico, Trung Mỹ, vùng Caribe và Nam Mỹ [1]. Theo y học dân gian bản địa, thảo mộc này từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc kích thích tình dục, hỗ trợ cải thiện tình trạng lo âu, trầm cảm và suy nhược thần kinh [1], [2]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy các bộ phận trên mặt đất của thảo mộc chứa lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên, nổi bật là các flavonoid gồm luteolin và dẫn xuất của apigenin [1], [5].

Về mặt sinh học thần kinh, hoạt chất sinh học apigenin thể hiện khả năng điều hòa nhiều con đường truyền tín hiệu quan trọng liên quan trực tiếp đến phản ứng căng thẳng [3]. Khi cơ thể đối mặt với trạng thái stress kéo dài, trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) thường bị kích hoạt quá mức, dẫn đến gia tăng hormone vỏ thượng thận [3]. Apigenin đã được ghi nhận có khả năng can thiệp và đảo ngược sự gia tăng nồng độ corticosterone trong huyết thanh do căng thẳng gây ra [3].

Bên cạnh đó, hợp chất này còn tham gia tái cân bằng hệ thống dẫn truyền thần kinh monoaminergic trung ương [3]. Khi chịu áp lực mãn tính, mức độ của các chất dẫn truyền quan trọng như serotonin (5-HT), chất chuyển hóa 5-HIAA và dopamine (DA) tại nhiều vùng não bộ bị xáo trộn nghiêm trọng [3]. Việc bổ sung apigenin giúp làm giảm bớt những biến đổi tiêu cực này, khôi phục tỷ lệ 5-HIAA/5-HT và phục hồi hoạt tính của enzym adenylate cyclase trong tiểu cầu vốn bị suy giảm khi stress [3]. Sự kết hợp của các tác động sinh hóa này giúp giải tỏa áp lực thần kinh và ngăn ngừa các biểu hiện suy giảm hành vi liên quan đến căng thẳng [3].

Bằng chứng thực nghiệm: Các nghiên cứu nói gì về damiana?

Tác động giải lo âu và cải thiện tâm trạng của lá tráng dương đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào [3], [2], [4].

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2008 đã đánh giá tác động hành vi và hóa sinh thần kinh của việc cho chuột cống đực Wistar và chuột nhắt trắng đực ICR uống apigenin mạn tính sau khi tiếp xúc với căng thẳng nhẹ mạn tính (CMS) [3]. Kết quả thử nghiệm hành vi bơi cưỡng bức (FST) trên chuột cho thấy apigenin làm giảm đáng kể thời gian bất động [3]. Đồng thời, chất này đảo ngược tình trạng giảm lượng nước đường tiêu thụ do stress ở chuột cống, chứng minh tác dụng tương tự thuốc chống trầm cảm thông qua việc phục hồi cân bằng monoamine não bộ và điều hòa trục HPA [3]. Điểm giới hạn của nghiên cứu là thử nghiệm được thực hiện trên mô hình động vật với hợp chất apigenin tinh khiết, chưa phản ánh đầy đủ tác động phức hợp của toàn bộ hoạt chất khi uống dưới dạng nước hãm trà tráng dương thô [3].

Trong một nghiên cứu khác công bố năm 2013 trên chuột cống đực, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất dạng nước của Turnera diffusa ở các mức liều từ 10 đến 40 mg/kg [2]. Kết quả kiểm tra hành vi chôn vùi (burying behavior test) và thử nghiệm đo vận động mở (open-field test) ghi nhận liều 10 mg/kg chiết xuất tráng dương tạo ra tác dụng giải lo âu rõ rệt [2]. Đáng chú ý, hiệu quả làm dịu căng thẳng này diễn ra mà không làm suy giảm hoạt động vận động hay gây ức chế hành vi di chuyển tự nhiên của chuột [2]. Nghiên cứu này cũng xác nhận chiết xuất tác động chủ yếu lên hệ thống thần kinh trung ương thông qua con đường truyền tín hiệu oxit nitric (NO) [2].

Năm 2019, một công trình nghiên cứu sâu hơn về tác động hành vi thần kinh và độc tính của chiết xuất nước cây tráng dương được tiến hành trên chuột nhắt trắng [4]. Đánh giá cấp tính qua mô hình mê cung chữ thập nâng cao (plus-maze) và bơi cưỡng bức xác nhận chiết xuất mang lại tác dụng giảm lo âu và chống trầm cảm đáng kể [4]. Khi mở rộng thử nghiệm dùng thuốc kéo dài trong 28 ngày trên chuột đực và cái, chiết xuất không gây ra các tác dụng phụ tiêu cực lên hệ thần kinh hay cấu trúc hình thái các cơ quan đích [4]. Nghiên cứu dài hạn 35 ngày trên chuột đực thành thục (46 tuần tuổi) còn ghi nhận liều cao giúp cải thiện chu chuyển tế bào trong tinh hoàn mà không gây tổn hại chức năng sinh học [4]. Dẫu vậy, các thử nghiệm này vẫn dừng lại ở phạm vi nghiên cứu trên chuột, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác nhận liều lượng tương đương [4].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dựa trên các dữ liệu khoa học đã được công bố, thảo mộc tráng dương không hoàn toàn chỉ mang lại "hiệu ứng giả dược" [2], [4]. Về mặt sinh học, cây chứa các thành phần có hoạt tính dược lý thực sự, trong đó các flavonoid như apigenin hay luteolin có khả năng tương tác với hệ thần kinh, hỗ trợ giảm nhẹ các phản ứng hoảng loạn hoặc căng thẳng do stress mạn tính [3], [1], [2].

Mặc dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ ranh giới của bằng chứng hiện tại. Toàn bộ các dữ liệu khẳng định tác dụng giải lo âu của lá tráng dương và apigenin mới chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc mô hình nuôi cấy tế bào [3], [1], [2], [4]. Hiện chưa có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để xác định hiệu quả làm dịu lo âu thực tế của một tách trà tráng dương pha tại nhà. Nồng độ hoạt chất hòa tan trong nước sôi khi pha trà thông thường có thể thấp hơn hoặc khác biệt đáng kể so với các dịch chiết tiêu chuẩn hóa dùng trong phòng thí nghiệm [1], [5]. Do đó, người dùng không nên xem trà tráng dương là biện pháp điều trị triệt để hoặc thay thế thuốc chữa bệnh tâm thần.

Những hiểu lầm thường gặp về trà tráng dương

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng trà tráng dương có thể dùng tùy tiện với lượng càng nhiều càng tốt vì là thảo mộc lành tính. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2016 về phân tích hóa thực vật chiết xuất cồn - nước của Turnera diffusa đã cảnh báo về độc tính tế bào [1]. Cụ thể, khi thử nghiệm trên tế bào hình sao (astrocytes - tế bào hỗ trợ quan trọng trong não bộ), chiết xuất tráng dương ở nồng độ cao 1.000 microgam/mL đã gây độc và làm tăng tỷ lệ chết tế bào sau 6 đến 24 giờ ủ [1]. Điều này cho thấy việc lạm dụng quá mức các chế phẩm cô đặc từ thảo mộc có thể tiềm ẩn rủi ro sinh học tiêu cực [1].

Một quan niệm sai lầm khác là xem trà tráng dương như "thần dược phòng the" có thể giải quyết ngay lập tức mọi vấn đề sinh lý kết hợp tâm lý mà không cần điều chỉnh lối sống. Mặc dù các thử nghiệm trên chuột cống cho thấy thảo mộc giúp cải thiện hành vi tình dục thông qua kích thích con đường NO và giảm bớt thời gian chờ sau xuất tinh [2], [6], nhưng tác dụng này gắn liền với trạng thái sinh học phức tạp. Việc tự ý sử dụng lượng lớn trà với hy vọng "tráng dương tức thì" có thể gây phản tác dụng nếu cơ thể gặp phải các vấn đề bệnh lý nền chưa được chẩn đoán.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù các thử nghiệm trên chuột trưởng thành cho thấy chiết xuất nước tráng dương ở liều phù hợp không gây tổn thương cơ quan đích [4], một số nhóm đối tượng bắt buộc phải thận trọng:

  • Người có bệnh lý nhạy cảm với nội tiết: Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy chiết xuất lá tráng dương và các hợp chất cô lập như apigenin 7-glucoside hay pinocembrin có hoạt tính estrogen sinh học [5]. Đồng thời, chiết xuất và hai hợp chất acacetin, pinocembrin còn có khả năng ức chế enzym aromatase với nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 18,7 microM và 10,8 microM [5]. Do đó, những người đang điều trị các bệnh lý liên quan đến hormone hoặc ung thư nhạy cảm với estrogen không nên tự ý dùng.
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đảm bảo tính an toàn của chiết xuất tráng dương trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ. Do đó, nhóm đối tượng này cần tránh sử dụng để đảm bảo an toàn tối đa.
  • Bệnh nhân đang sử dụng thuốc an thần hoặc thuốc điều trị trầm cảm: Do thảo dược tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền monoaminergic và các thụ thể thần kinh trung ương [3], việc kết hợp với thuốc điều trị có thể dẫn tới tương tác thuốc ngoài tầm kiểm soát.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn muốn thưởng thức trà tráng dương như một thức uống thảo mộc hỗ trợ thư giãn tinh thần sau những giờ làm việc căng thẳng, hãy lưu ý các nguyên tắc sau:

  • Dùng với lượng vừa phải: Vì các nghiên cứu chưa đưa ra khuyến cáo chính xác về liều dùng trà khô hàng ngày cho người, bạn chỉ nên pha một lượng vừa phải, không hãm nước trà quá đặc và không uống liên tục thay thế hoàn toàn nước lọc thông thường [1], [4].
  • Thời điểm dùng: Có thể nhấp một ngụm trà ấm vào buổi tối hoặc lúc nghỉ ngơi để tận dụng trạng thái thư giãn thần kinh nhẹ nhàng mà thảo mộc mang lại [2], [4]. Tránh uống sát giờ đi ngủ nếu cơ thể bạn nhạy cảm với các hợp chất chuyển hóa gây tỉnh táo nhẹ [6].
  • Kết hợp lối sống khoa học: Thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ. Để kiểm soát căng thẳng và lo âu bền vững, bạn cần kết hợp ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên và thực hành các kỹ thuật thở sâu.

Trà tráng dương chứa các hợp chất tự nhiên như apigenin với tiềm năng sinh học hỗ trợ giải tỏa lo âu thực sự trên mô hình thực nghiệm, không đơn thuần là giả dược [3], [2]. Dẫu vậy, thảo mộc này không thể thay thế cho các liệu pháp điều trị y khoa chuyên sâu. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa trà tráng dương vào thói quen hàng ngày, đặc biệt khi bạn đang có bệnh nền hoặc sử dụng các loại thuốc điều trị thần kinh [3], [5].