Uống trà là nét văn hóa quen thuộc của người Việt, từ tách trà mạn sáng sớm đến cốc trà xanh giải nhiệt ngày hè. Nhiều người lo sợ lượng oxalate trong trà gây sỏi thận, nhưng cũng nghe nói chất chống oxy hóa EGCG trong trà xanh giúp bảo vệ đường tiết niệu. Nỗi băn khoăn này khiến không ít người e dè khi nâng chén trà mỗi ngày.
Các nghiên cứu dịch tễ và lâm sàng cho thấy uống trà xanh điều độ không làm tăng nguy cơ sỏi thận ở người khỏe mạnh, ngược lại còn giúp giảm tỷ lệ mắc sỏi mới [3, 7]. Để thưởng thức trà an toàn, người dùng cần hiểu rõ sự giằng co giữa chất chống oxy hóa và oxalate trong từng ngụm nước trà.
Nghịch lý giữa oxalate hòa tan và EGCG
Sỏi tiết niệu, chủ yếu là sỏi canxi oxalate, là gánh nặng sức khỏe lớn với tỷ lệ tái phát lên tới khoảng 50% sau 10 năm [1]. Lượng nước tiểu thấp là yếu tố nguy cơ hàng đầu, nên việc bổ sung đủ chất lỏng là biện pháp dinh dưỡng cốt lõi để phòng ngừa [1]. Trà góp phần cung cấp lượng nước đáng kể, nhưng hàm lượng oxalate cao trong lá trà thường khiến bệnh nhân sỏi thận nhận lời khuyên kiêng cữ [1, 3].
Trà đen và trà xanh chứa hàm lượng oxalate biến thiên tùy thuộc vào nguồn gốc, chất lượng, thời điểm thu hái và cách pha chế [2]. Nồng độ oxalate hòa tan được ghi nhận ở mức cao nhất trong trà đen và trà xanh, trong khi trà thảo mộc và trà trái cây chứa rất ít oxalate [2].
Ở chiều ngược lại, lá trà xanh chứa khoảng 13% catechins [3]. Các polyphenol chính gồm epigallocatechin gallate (EGCG), epigallocatechin, epicatechin gallate và epicatechin mang hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ [4]. Những hoạt chất này có khả năng bảo vệ tế bào thận khỏi độc tính do oxalate gây ra và ức chế quá trình hình thành sỏi [4].
Cơ chế bảo vệ đường tiết niệu của trà xanh
Quá trình tạo sỏi canxi oxalate có nhiều điểm tương đồng với xơ vữa động mạch về dịch tễ và cơ chế vôi hóa mô [3]. Tình trạng stress oxy hóa đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tinh thể khoáng chất bám dính vào lòng ống thận.
Các phân tích tiền lâm sàng trên chuột thí nghiệm chỉ ra rằng hoạt chất trong trà xanh ức chế sự phát triển của tinh thể canxi oxalate trong thận và làm giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu [5, 8]. Chiết xuất trà xanh giúp gia tăng hoạt động của enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD), nâng cao mức biểu hiện của protein bảo vệ Bcl-2 và giảm tỷ lệ tế bào ống thận chết theo chương trình (apoptosis) [5, 8].
Ngoài ra, trà xanh còn làm giảm độ quá bão hòa của tinh thể brushite, giảm mức biểu hiện của protein osteopontin (OPN) – một chất nền liên quan trực tiếp đến sự lắng đọng khoáng chất – đồng thời ức chế các enzyme gamma-glutamyltranspeptidase và N-acetyl-beta-d-glucosaminidase [4]. Những tác động phân tử này cản trở sự kết tụ của các tinh thể khoáng vô cơ ngay từ giai đoạn đầu [4, 5].
Bằng chứng dịch tễ: Uống trà giúp giảm sỏi thận
Dù trà chứa oxalate, các nghiên cứu quan sát quy mô lớn trên thế giới lại ghi nhận vai trò bảo vệ đường tiết niệu của thói quen uống trà [5]. Tại Mỹ, dữ liệu theo dõi từ ba nhóm đoàn hệ lớn gồm Nghiên cứu Sức khỏe Y tá (NHS I, NHS II) và Nghiên cứu Theo dõi Chuyên gia Y tế (HPFS) cho thấy tiêu thụ ít nhất một khẩu phần trà khoảng 240 ml (8 oz) mỗi ngày giúp giảm 8% đến 14% nguy cơ sỏi thận mới xuất hiện [5].
Dữ liệu y tế từ 439.072 người tại Vương quốc Anh ghi nhận lượng tiêu thụ trà lớn hơn có mối liên hệ mật thiết với việc giảm tỷ lệ mắc sỏi mới, với tỷ số nguy cơ HR là 0,95 cho mỗi 200 ml trà uống thêm mỗi ngày [5]. Nhiều khảo sát trên những cá nhân khỏe mạnh tại Trung Quốc cũng ghi nhận mối quan hệ tương tự [3, 4].
Một đánh giá hệ thống năm 2021 tổng hợp 13 nghiên cứu (gồm 4 nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn và 1 phân tích gộp) xác nhận phần lớn các công trình đều báo cáo nguy cơ tạo sỏi giảm ở người dùng cà phê và trà [6]. Các tài liệu y văn hiện có ủng hộ vai trò bảo vệ của trà trong việc chống lại sỏi tiết niệu, nổi bật nhất là trà xanh [6].
Nghiên cứu lâm sàng: Nước tiểu thay đổi ra sao?
Nghiên cứu cắt ngang trên các bệnh nhân sỏi thận có tăng canxi niệu vô căn theo dõi sự khác biệt giữa người uống trà xanh hàng ngày và người không uống [7]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về bài tiết oxalate, độ pH, canxi, urat hay citrat giữa hai nhóm [7]. Chỉ số quá bão hòa nước tiểu cũng không thay đổi, bác bỏ mối lo ngại rằng uống trà xanh hàng ngày làm tăng yếu tố nguy cơ sỏi niệu [7].
Đặc biệt, nghiên cứu hồi cứu của nhóm tác giả Rode trên bệnh nhân nữ có tăng canxi niệu ghi nhận tỷ lệ sỏi canxi oxalate monohydrat ở nhóm uống trà xanh là 0%, trong khi nhóm không uống trà lên tới 42%, mặc dù thể tích nước tiểu và nồng độ các chất hòa tan ở cả hai nhóm tương đương nhau [5].
Thử nghiệm can thiệp năm 2021 của Seiner và cộng sự trên 10 nam giới khỏe mạnh được áp dụng chế độ ăn chuẩn hóa trong 10 ngày để đối chứng nghiêm ngặt [1]. Trong 5 ngày đầu, nhóm đối tượng uống 1,5 lít trà trái cây mỗi ngày (chứa 0 mg oxalate), sau đó chuyển sang uống 1,5 lít trà đen mỗi ngày (chứa 86 mg oxalate) trong 5 ngày tiếp theo [1].
Kết quả thu thập nước tiểu 24 giờ cho thấy việc dung nạp 1,5 lít trà mỗi ngày không làm thay đổi đáng kể lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu [1]. Nồng độ citrat niệu – một chất ức chế tự nhiên rất quan trọng đối với sự hình thành sỏi canxi – đã tăng lên rõ rệt, trong khi độ quá bão hòa tương đối của canxi oxalate, axit uric và struvite giữ nguyên mức ổn định [1, 3]. Nhóm nghiên cứu kết luận việc uống trà không làm tăng nguy cơ tạo sỏi ở người bình thường [1].
Vai trò bất ngờ của vi khuẩn đường ruột
Lượng oxalate từ thức uống đi vào cơ thể phụ thuộc một phần vào hệ vi sinh vật đường tiêu hóa. Một nghiên cứu năm 2021 đối chiếu thói quen ăn uống và hệ vi sinh phân giữa 30 bệnh nhân sỏi canxi oxalate và 30 người khỏe mạnh [8].
Nghiên cứu xác định được 5 chi vi khuẩn đường ruột đóng vai trò chỉ dấu cho sỏi thận canxi oxalate với diện tích dưới đường cong ROC là 0,871, gồm Bacteroides, Phascolarctobacterium, Faecalibacterium, Akkermansia và Lactobacillus [8]. Trong đó, chi Lactobacillus đóng góp tới 79% vào việc ngăn ngừa sỏi thận liên quan đến thói quen uống trà [8].
Các nhà khoa học đã phân lập được 3 chủng vi khuẩn Lactobacillus từ phân của người khỏe mạnh có mức tiêu thụ trà cao mà không bị sỏi [8]. Cả 3 chủng vi khuẩn này đều sống sót tốt trong môi trường đại tràng có nồng độ trà đậm đặc và phân hủy hiệu quả khoảng 50% lượng axit oxalic trong mô hình mô phỏng ruột [8]. Điều này lý giải tại sao nhiều người uống lượng lớn trà mỗi ngày nhưng không hề tích tụ tinh thể oxalate trong thận.
Giới hạn bằng chứng và những ai cần thận trọng
Mặc dù bằng chứng dịch tễ học rất tích cực, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nhiều nghiên cứu đoàn hệ lớn chưa phân định rạch ròi giữa các loại trà như trà đen, trà xanh và trà thảo mộc [2]. Dữ liệu y văn vẫn tồn tại tính không đồng nhất và thiếu tiêu chuẩn hóa về liều lượng cũng như cách pha [6].
Caffeine trong trà có tác dụng lợi tiểu nhẹ và làm tăng bài tiết canxi qua đường tiểu, dù mức tiêu thụ caffeine vừa phải ít gây tác hại nếu cơ thể được bù đủ nước [6]. Những người có cơ địa tăng hấp thu oxalate tại đường ruột, người có tiền sử sỏi canxi oxalate tái phát nhiều lần cần đặc biệt cẩn trọng và nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc tiết niệu [1, 5].
Một số hiểu lầm phổ biến cho rằng cứ mắc sỏi thận là phải tuyệt đối cắt bỏ mọi loại trà lá. Thực tế lâm sàng cho thấy việc tiêu thụ trà xanh vừa phải không làm suy giảm các chỉ số sinh hóa máu về canxi, phosphate hay các dấu ấn chuyển hóa xương [7].
Hướng dẫn uống trà xanh an toàn mỗi ngày
Để tận dụng tối đa hoạt chất chống oxy hóa EGCG mà hạn chế thu nạp oxalate hòa tan, người dùng có thể áp dụng các phương pháp đơn giản:
- Thời gian hãm trà: Nghiên cứu ghi nhận trà xanh được hãm trong thời gian ngắn có hàm lượng oxalate hòa tan thấp hơn đáng kể so với trà đen hoặc các loại trà ngâm quá lâu [6]. Chỉ nên hãm lá trà từ 2 đến 3 phút rồi chắt nước dùng ngay, tránh ủ trà quá đặc hoặc để qua đêm.
- Lượng dùng phù hợp: Dựa trên các nghiên cứu dịch tễ và can thiệp, mức dung nạp khoảng một đến hai cốc trà (tương đương 200 - 240 ml mỗi khẩu phần) hoặc tối đa dưới 1,5 lít trà loãng mỗi ngày là ngưỡng an toàn không làm tăng các chỉ số nguy cơ trong nước tiểu ở người khỏe mạnh [1, 3, 7].
- Uống đủ nước lọc song hành: Bổ sung lượng nước dồi dào là biện pháp dinh dưỡng cốt lõi nhất để ngăn chặn sỏi kết tụ [1]. Cần uống thêm nước lọc đều đặn trong ngày để giữ thể tích nước tiểu ổn định, trung hòa lượng caffeine dung nạp [1, 7].
Trà xanh không phải là nguyên nhân trực tiếp gây sỏi thận nếu được sử dụng đúng cách và chừng mực. Việc duy trì lối sống lành mạnh, uống nhiều nước, ăn uống đa dạng kết hợp thưởng thức những tách trà hãm nhanh sẽ giúp bạn vừa thư giãn tinh thần, vừa bảo vệ hệ tiết niệu bền vững.
