Nhiều người có thói quen hễ thấy nóng trong, nổi mụn nhọt hay mệt mỏi là lập tức tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà nấu nước uống để "giải độc gan", trong đó bài thuốc từ cây đậu ván dại được truyền tai nhau như một phương thuốc thanh lọc cơ thể thần kỳ. Thậm chí, không ít người còn cho rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều nước sắc đậm đặc thì gan càng nhanh được phục hồi.
Tuy nhiên, niềm tin dân gian này hoàn toàn thiếu vắng cơ sở khoa học xác thực, bởi cho đến nay không có bằng chứng nghiên cứu nào chứng minh đậu ván dại có khả năng giải độc gan như đồn thổi. Việc tự ý sử dụng các loại cây dại không rõ đặc tính dược lý còn tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan do ngộ độc hoặc tích lũy độc chất mà người dùng không hề hay biết.
Hiểu đúng về cơ chế tự đào thải và tổn thương gan
Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất, đóng vai trò nhà máy xử lý và chuyển hóa các chất dinh dưỡng cũng như trung hòa các chất chuyển hóa độc hại của cơ thể. Trong quan niệm y khoa hiện đại, không có khái niệm thảo dược hay bài thuốc nào có thể vào gan để "quét sạch độc tố" chỉ sau vài lần uống như lời quảng cáo dân gian.
Khi gan bị tổn thương, các tế bào gan có thể trải qua tình trạng thoái hóa mỡ, thoái hóa nước, sưng phồng và thậm chí hoại tử tế bào. Tổn thương tế bào gan sẽ khiến các enzyme nội bào như men gan aspartate aminotransferase hay glutamate oxaloacetate transaminase, alanine aminotransferase hay glutamate pyruvate transaminase, phosphatase kiềm cùng chỉ số sắc tố mật bilirubin tràn vào máu [1]. Một lá gan khỏe mạnh cần được bảo vệ trước các tác nhân gây hại thay vì bị ép phải xử lý thêm các hợp chất lạ từ thảo dược không rõ nguồn gốc.
Bằng chứng khoa học về dược liệu bảo vệ gan trên thực nghiệm
Đối với các loài thực vật thực sự có tiềm năng hỗ trợ gan, giới khoa học luôn phải tiến hành các thử nghiệm nghiêm ngặt từ phòng thí nghiệm trước khi đưa ra nhận định. Tiêu biểu là một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2008 nhằm đánh giá tác động bảo vệ gan của chiết xuất lá cây Andrographis lineata thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) [1].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên chuột cống trắng đực dòng Wistar [1]. Chuột được gây tổn thương gan mạn tính nhân tạo bằng cách tiêm dưới da dung dịch carbon tetrachloride (CCl4) 50% theo thể tích trong dầu parafin lỏng với liều lượng 3 mL/kg thể trọng, thực hiện cách ngày liên tục trong vòng 4 tuần [1]. Sau đó, chuột bị tổn thương gan được cho dùng dịch chiết methanol và dịch chiết nước của lá cây Andrographis lineata qua đường uống với liều lượng 845 mg/kg thể trọng mỗi ngày [1].
Để đánh giá chức năng gan của động vật thí nghiệm, các chỉ số sinh hóa bao gồm glutamate oxaloacetate transaminase huyết thanh, glutamate pyruvate transaminase huyết thanh, bilirubin huyết thanh và phosphatase kiềm đã được định lượng cẩn thận [1]. Đồng thời, các nhà nghiên cứu cũng tiến hành xét nghiệm mô bệnh học tế bào gan nhằm xác nhận các biến đổi vi thể ở mô gan [1].
Kết quả cho thấy các bất thường về mô bệnh học gan hoàn toàn phù hợp với các biến đổi chỉ số sinh hóa trong máu [1]. Trong khi nhóm chuột chỉ tiêm CCl4 xuất hiện rõ rệt tình trạng thoái hóa mỡ gan, thoái hóa nước và hoại tử tế bào gan, thì những tổn thương này lại hoàn toàn biến mất ở nhóm chuột được điều trị bằng dịch chiết Andrographis lineata cũng như nhóm dùng thuốc chuẩn đối chứng [1]. Hoạt tính của dịch chiết thảo dược này tương đương với thuốc đối chuẩn, mang lại bằng chứng dược lý ban đầu ủng hộ kinh nghiệm dân gian sử dụng loài cây này để bảo vệ tế bào gan [1]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ ghi nhận trên cây Andrographis lineata ở loài chuột và hoàn toàn không thể đánh đồng với cây đậu ván dại hay áp dụng trực tiếp lên cơ thể người [1].
Nguy cơ tổn thương gan do thảo dược qua các ghi nhận quốc tế
Ngược lại với suy nghĩ cho rằng cây cỏ luôn an toàn, tổn thương gan do thảo dược (herbal hepatotoxicity) đang là một thách thức lâm sàng ngày càng gia tăng trên thế giới. Một bài báo tổng quan công bố năm 2014 đã tóm tắt toàn diện các tài liệu khoa học y khoa về độc tính gan của các chế phẩm y học cổ truyền kể từ năm 2011 trở đi [2].
Dữ liệu tổng hợp từ cơ sở dữ liệu PubMed, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) và cổng thông tin LiverTox chuyên sâu về tổn thương gan do thuốc đã chỉ ra bằng chứng ngộ độc gan liên quan đến 9 bài thuốc phối ngũ và 4 loại thảo dược đơn lẻ [2]. Danh sách các sản phẩm và dược liệu được ghi nhận có nguy cơ gây hại cho sức khỏe gan bao gồm Ban Tu Wan, Sài hồ (Chai Hu), Độc hoạt (Du Huo), Hoàng cầm (Huang Qin), Tiêu dao tán gia vị (Jia Wei Xia Yao San), Jiguja, Kamishoyosan, Long đởm tả can thang (Long Dan Xie Gan Tang), Trà xanh (Lu Cha), các chế phẩm từ Hà thủ ô (Polygonum multiflorum), Tam thất (Shan Chi), sản phẩm "White flood" chứa Ngô thù du (Wu Zhu Yu) và Thiên tầng tháp (Qian Ceng Ta), cùng Tiểu sài hồ thang (Xiao Chai Hu Tang) [2].
Ngoài ra, các bước tiến khoa học gần đây cũng đã phát hiện và thiết lập dấu ấn sinh học huyết thanh mới giúp chẩn đoán sớm tổn thương gan do nhóm alkaloid pyrrolizidine gây ra, dựa trên phương pháp phân tích sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ [2]. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng việc đánh giá nghiêm ngặt tỷ lệ giữa rủi ro và lợi ích là điều tối quan trọng để bảo vệ người tiêu dùng trước các nguy cơ tổn thương gan khó lường từ thảo dược không rõ ràng [2].
Sự phức tạp trong xác định độc tính và các yếu tố gây nhiễu
Việc một người bị viêm gan hay suy gan sau khi dùng thảo dược đôi khi rất khó quy kết trách nhiệm trực tiếp nếu không có quy trình đánh giá khoa học chuẩn mực. Một bài tổng quan phản biện công bố năm 2010 đã phân tích dữ liệu của 69 trường hợp ban đầu bị nghi ngờ mắc bệnh gan do sử dụng Black cohosh (BC) [3].
Nhóm nghiên cứu đã phân tích 11 báo cáo ca bệnh đã xuất bản cùng 58 báo cáo tự phát gửi về các cơ quan quản lý dược phẩm quốc gia để làm rõ mối liên hệ nhân quả [3]. Kết quả đánh giá cho thấy chất lượng dữ liệu của các báo cáo này rất kém, đặc biệt là các báo cáo tự phát, và bộc lộ nhiều điểm mâu thuẫn lớn ngay trên cùng một bệnh nhân [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hàng loạt biến số gây nhiễu chưa được làm rõ, bao gồm việc thiếu xác nhận chính xác chất lượng và nhận dạng sản phẩm thảo dược, không rõ chỉ định dùng, định nghĩa biến cố bất lợi chưa đầy đủ, thiếu mối liên hệ về mặt thời gian và thiếu theo dõi khi ngừng thuốc [3].
Bên cạnh đó, các báo cáo cũng bỏ sót hoặc đánh giá không đầy đủ về thói quen sử dụng rượu bia, các loại thuốc dùng chung, bệnh lý nền đi kèm, xét nghiệm tái phơi nhiễm và việc loại trừ các chẩn đoán bệnh gan khác [3]. Do đó, dữ liệu hiện tại chưa đủ căn cứ để kết luận Black cohosh trực tiếp gây độc cho gan [3]. Điều này cho thấy để xác định một loại cây cỏ như đậu ván dại có độc tính tích lũy đối với tế bào gan hay không, khoa học cần các đánh giá nhân quả tiến cứu, định lượng và có cấu trúc cụ thể thay vì chỉ dựa vào những lời đồn thổi truyền miệng [3].
Thực hư về bài thuốc đậu ván dại theo lăng kính khoa học
Đối chiếu với trường hợp của cây đậu ván dại, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các thông tin chữa bệnh hoặc giải độc lan truyền trên mạng xã hội. Trong danh mục các nghiên cứu khoa học có giá trị hiện nay, hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào chứng minh đậu ván dại có tác dụng giải độc gan, và cũng chưa có dữ liệu thực nghiệm chuẩn mực về độc tính tích lũy của riêng loại cây này trên tế bào gan động vật.
Nhiều người lầm tưởng đậu ván dại thuộc họ đậu nên hoàn toàn vô hại và có thể sắc uống thay nước hàng ngày. Tuy nhiên, các loài thực vật hoang dại thường chứa nhiều hợp chất tự nhiên chưa được phân lập để tự bảo vệ trước sâu bọ trong tự nhiên. Khi cơ thể dung nạp một lượng lớn dịch sắc từ các loại cây này, gan và thận sẽ phải làm việc quá tải để chuyển hóa, lọc thải, thậm chí có thể dẫn tới viêm gan cấp hoặc ngộ độc cấp tính.
Đặc biệt, việc thu hái tự nhiên còn mang lại nguy cơ nhầm lẫn thực vật cực kỳ nguy hiểm. Người dân rất dễ hái nhầm các loại dây leo hay cây dại có độc tính mạnh, hoặc cây bị nhiễm thuốc trừ sâu, kim loại nặng từ môi trường xung quanh, biến bát nước "giải độc" thành độc chất trực tiếp phá hủy tế bào gan.
Ai nên đặc biệt thận trọng với các loại thảo dược dại?
Những người đã có tiền sử bệnh lý về gan như viêm gan siêu vi B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối không tự ý uống các loại nước lá dại truyền miệng. Khi tế bào gan vốn đã suy yếu, việc đưa thêm các chất lạ từ cây cỏ vào cơ thể có thể châm ngòi cho đợt viêm gan bùng phát cấp tính, làm tăng nhanh men gan và suy giảm chức năng tổng hợp của gan.
Người đang dùng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, mỡ máu hay tim mạch cũng cần cảnh giác cao độ. Các hoạt chất trong thảo mộc chưa được kiểm chứng có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm, làm giảm tác dụng điều trị hoặc làm tăng độc tính của thuốc lên gan [3].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, người cao tuổi và trẻ nhỏ là những đối tượng có hệ chuyển hóa nhạy cảm. Hiện tại chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của đậu ván dại trên những nhóm đối tượng này, do đó việc tùy tiện sử dụng là hành động liều lĩnh đối với sức khỏe.
Cách bảo vệ và thanh lọc gan tự nhiên, khoa học
Thay vì tìm kiếm những bài thuốc nam trôi nổi không có kiểm chứng khoa học, mỗi người có thể duy trì sức khỏe của lá gan thông qua các thói quen sinh hoạt lành mạnh đã được y học xác lập. Cơ thể con người vốn đã có cơ chế tự đào thải độc tố hoàn hảo thông qua gan, thận, phổi, đường tiêu hóa và da nếu được cung cấp đầy đủ điều kiện dinh dưỡng.
Việc uống đủ nước mỗi ngày là biện pháp tự nhiên và hiệu quả nhất giúp hệ tuần hoàn lưu thông tốt, hỗ trợ thận bài tiết các chất cặn bã và giảm bớt gánh nặng lọc thải cho gan. Đồng thời, chế độ ăn cần cân đối giữa các nhóm chất, tăng cường rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa và hạn chế tối đa các thực phẩm chế biến sẵn nhiều dầu mỡ.
Hạn chế triệt để rượu bia và đồ uống có cồn là biện pháp tiên quyết để ngăn chặn quá trình hoại tử và thoái hóa mỡ ở tế bào gan [1, 2]. Bên cạnh đó, người dân cần duy trì lối sống vận động thể chất thường xuyên, ngủ đủ giấc, không tự ý mua thuốc hay thực phẩm chức năng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Khi nghi ngờ gan có vấn đề, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được xét nghiệm men gan, siêu âm và điều trị đúng phác đồ.
Bảo vệ lá gan là một quá trình chăm sóc cơ thể bền bỉ và khoa học mỗi ngày chứ không thể trông chờ vào bất kỳ bài thuốc dân gian thần kỳ nào. Cây đậu ván dại hiện vẫn chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào về công dụng giải độc gan, do đó người dân cần thận trọng, không nên mạo hiểm sức khỏe của bản thân với những lời đồn truyền miệng vô căn cứ.