Nhiều bậc phụ huynh tin rằng chỉ cần cho trẻ uống một lon nước ngọt hay ăn vài chiếc kẹo, trẻ sẽ lập tức phấn khích, chạy nhảy không ngừng. Hiện tượng này thường được gọi là "sugar rush" – cơn bùng nổ năng lượng do nạp nhiều đường. Sự liên hệ giữa bánh kẹo ngọt và chứng hiếu động thái quá từ lâu đã trở thành một định kiến phổ biến trong việc nuôi dạy con cái.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học đối chứng giả dược không ủng hộ quan điểm cho rằng đường trắng là nguyên nhân trực tiếp gây tăng động ở trẻ em [1]. Thực tế, phần lớn các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát cho thấy hành vi hiếu động của trẻ không thay đổi sau khi tiêu thụ đường trắng so với các chất tạo ngọt nhân tạo [1].

Thực hư về hiện tượng "sugar rush"

Định kiến về việc đường trắng (sucrose) kích thích hành vi hiếu động bắt nguồn từ các quan sát mang tính truyền miệng qua nhiều thế hệ [1]. Nhiều người tin rằng carbohydrate tinh chế sau khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa nhanh, đẩy năng lượng lên cao đột ngột và khiến trẻ mất kiểm soát hành vi [2]. Trên thực tế, đường trắng là loại carbohydrate được cơ thể con người chuyển hóa nhanh và góp phần làm tăng lượng năng lượng nạp vào cơ thể [2].

Mặc dù vậy, giả thuyết này không được các thử nghiệm kiểm soát nghiêm ngặt chứng minh [1], [3]. Trong nhiều trường hợp, sự phấn khích của trẻ xuất phát từ bối cảnh xung quanh hơn là bản thân phân tử đường. Trẻ thường ăn nhiều đồ ngọt trong các dịp sinh nhật, lễ hội hay khu vui chơi, nơi môi trường vốn dĩ đã có nhiều kích thích khiến trẻ hào hứng và hoạt động nhiều hơn.

Về mặt sinh học thần kinh, một số bài tổng quan khoa học đặt ra giả thuyết về tác động lâu dài của đường [4]. Cơ chế này cho rằng chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) có thể liên quan đến sự gián đoạn truyền tín hiệu dopamine, khiến thụ thể dopamine D2 bị suy giảm ở các vùng não liên quan đến tưởng thưởng [4]. Tiêu thụ quá nhiều đường mạn tính có thể làm thay đổi tín hiệu dopamine trung não – viền, tương tự như các hội chứng thiếu hụt phần thưởng trong nghiện thực phẩm hoặc béo phì, nhưng đây mới chỉ là giả thuyết khoa học cần thêm nghiên cứu [4].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đối chứng giả dược

Để xác định chính xác liệu đường trắng có gây tăng động hay không, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm có đối chứng giả dược [1], [3]. Một nghiên cứu công bố năm 1994 đã đánh giá tác động của chế độ ăn nhiều đường sucrose so với aspartame và saccharin trên trẻ mẫu giáo và trẻ ở độ tuổi đi học được cho là nhạy cảm với đường [1]. Dù mức tiêu thụ đường trong thử nghiệm vượt quá mức trung bình hàng ngày, cả sucrose lẫn aspartame đều không gây ảnh hưởng tiêu cực lên hành vi của trẻ [1]. Kết quả này chỉ ra rằng đường không phải là nguyên nhân chính dẫn đến hành vi tăng động [1].

Trước đó, một nghiên cứu thử nghiệm năm 1991 đã so sánh phản ứng của 17 trẻ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADDH) và 9 trẻ đối chứng bình thường sau khi ăn bữa sáng nhiều carbohydrate kết hợp đường hoặc chất làm ngọt nhân tạo (saccharin và aspartame) [3]. Kết quả cho thấy đường không làm tăng hành vi hung hăng ở cả hai nhóm trẻ [3]. Tuy nhiên, điểm đo lường sự giảm chú ý tăng lên ở nhóm trẻ mắc ADDH sau khi dùng đường, nhưng không tăng khi dùng saccharin hay aspartame [3]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh ý nghĩa lâm sàng của phát hiện này vẫn còn bỏ ngỏ và có thể do sự kết hợp giữa đường với bữa ăn nhiều carbohydrate gây ra [3].

Nghiên cứu công bố năm 1989 theo dõi chế độ dinh dưỡng của 24 trẻ trai mắc ADDH và 27 trẻ trai đối chứng lứa tuổi mầm non trong 21 ngày bằng nhật ký thực phẩm [5]. Phân tích 14 ngày cuối cùng cho thấy không có sự khác biệt về tổng lượng dinh dưỡng tổng thể giữa trẻ mắc ADDH và trẻ bình thường [5]. Đáng chú ý, chỉ có 5 trẻ mắc ADDH và 3 trẻ không mắc ADDH ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa hành vi hàng ngày và lượng đường tiêu thụ [5]. Điều này gợi ý rằng sự tương tác giữa dinh dưỡng và hành vi phụ thuộc vào cơ địa nhạy cảm riêng biệt của từng cá nhân hơn là một quy luật chung [5].

Khảo sát dịch tễ học và chế độ ăn của trẻ

Bên cạnh các nghiên cứu can thiệp ngắn hạn, nhiều công trình quan sát dài hạn và dịch tễ học quy mô lớn cũng tìm hiểu thói quen tiêu thụ đồ ngọt ở trẻ em [6], [2], [7], [8]. Một nghiên cứu năm 1986 khảo sát chế độ ăn của 32 bé trai hiếu động từ 7 đến 12 tuổi và 26 trẻ đối chứng bằng hồ sơ ăn uống 3 ngày kết hợp phỏng vấn tần suất thực phẩm [6]. Kết quả không phát hiện khác biệt nào về hàm lượng các chất dinh dưỡng giữa hai nhóm trẻ [6]. Điểm khác biệt rõ nhất chỉ là nhóm gia đình có trẻ tăng động có nhiều phụ huynh cố gắng áp dụng chế độ ăn hạn chế đường hơn [6].

Một nghiên cứu theo dõi đoàn hệ ALSPAC công bố năm 2009 trên trẻ em ghi nhận rằng chế độ ăn nhiều đồ ăn vặt ("junk food") ở thời điểm 4,5 tuổi có liên quan khiêm tốn đến việc nằm trong nhóm 33% có điểm số tăng động cao nhất lúc 7 tuổi [7]. Tuy nhiên, khoảng tin cậy của mối liên hệ này rất rộng và ở giới hạn không có mối liên quan [7]. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, các bằng chứng cho thấy trẻ có vấn đề hành vi tiêu thụ nhiều đường hơn sau 6 tháng là rất yếu [7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2011 trên 107 học sinh lớp 5 tại Hàn Quốc ghi nhận trẻ bình thường tiêu thụ 58,4 g đường đơn từ đồ ăn vặt, trong khi nhóm có nguy cơ cao mắc ADHD tiêu thụ 50,2 g [8]. Mức tiêu thụ này chiếm 12,5% tổng năng lượng từ đồ ăn vặt hàng ngày, cao hơn mức khuyến nghị 10% của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [8]. Nghiên cứu chỉ ra trẻ ăn ít trái cây hoặc thiếu vitamin C có nguy cơ mắc ADHD cao hơn, nhưng hoàn toàn không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa giữa tổng lượng đường đơn từ đồ ăn vặt với sự phát triển của ADHD [8].

Trái lại, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 trên 6.541 học sinh từ 6 đến 12 tuổi tại Trung Quốc lại ghi nhận xu hướng khác đối với đồ uống có đường (SSB) [2]. Trẻ uống đồ uống có đường từ 2 lần trở lên mỗi tuần có điểm số chỉ số tăng động (HI) cao hơn 0,05 theo đánh giá của giáo viên và cao hơn 0,04 theo đánh giá của phụ huynh so với trẻ không uống [2]. Mối liên hệ này xuất hiện mạnh mẽ hơn ở nhóm trẻ gái và trẻ lớn tuổi, cho thấy tần suất dùng đồ uống có đường có tương quan thuận và có mối quan hệ liều - đáp ứng với nguy cơ tăng động [2].

Hiểu lầm phổ biến và giới hạn bằng chứng

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều bậc cha mẹ là quy chụp đường trắng như "thủ phạm" trực tiếp gây ra chứng tăng động giảm chú ý [1], [3]. Phần lớn các nghiên cứu đối chứng thử thách đường không chứng minh được sự suy giảm hành vi do đường trắng gây ra [1], [3]. Việc nhầm lẫn này xuất phát từ hiện tượng tâm lý kỳ vọng: khi nghĩ rằng con vừa ăn đường, phụ huynh có xu hướng quan sát và gán ghép mọi hành vi nghịch ngợm của trẻ với lượng đường vừa nạp.

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đối chứng giả dược thường là thử nghiệm ngắn hạn hoặc cấp tính, chưa phản ánh đầy đủ tác động mạn tính của việc tiêu thụ đường kéo dài nhiều năm [4], [3]. Trong khi đó, các nghiên cứu dịch tễ học như nghiên cứu về đồ uống có đường năm 2023 chỉ mang tính chất quan sát cắt ngang, cho thấy mối tương quan chứ không thể khẳng định quan hệ nhân quả trực tiếp [2]. Đồ uống ngọt thương phẩm chứa nhiều thành phần khác như phẩm màu, chất phụ gia hoặc caffeine ngoài đường sucrose đơn thuần [2].

Ngoài ra, phản ứng với đường có thể mang tính chất cơ địa cá nhân [5]. Nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ rất nhỏ trẻ em có thể có độ nhạy cảm riêng biệt đối với thực phẩm, dẫn đến thay đổi hành vi tạm thời khi dùng đường, nhưng đây không phải là tình trạng chung của đa số trẻ [5].

Ai nên thận trọng khi tiêu thụ đường trắng?

Dù đường trắng không phải là nguyên nhân gây chứng tăng động, việc kiểm soát lượng đường nạp vào vẫn là khuyến cáo y tế quan trọng đối với sức khỏe của trẻ nhỏ [2], [8], [4]. Một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý lượng đường sử dụng hàng ngày:

  • Trẻ đã được chẩn đoán mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD): Một số thử nghiệm cho thấy sự kết hợp giữa đường và bữa ăn nhiều tinh bột có thể làm tăng tình trạng thiếu chú ý ở nhóm trẻ này [3]. Do đó, phụ huynh nên theo dõi phản ứng của trẻ và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
  • Trẻ có cơ địa nhạy cảm đặc thù: Một số trẻ ghi nhận mối tương quan giữa hành vi và lượng đường tiêu thụ theo từng cá nhân riêng biệt [5]. Gia đình có thể ghi chép nhật ký ăn uống để đánh giá khách quan.
  • Trẻ em có thói quen dùng đồ uống có đường thường xuyên: Tiêu thụ nước ngọt nhiều hơn 2 lần mỗi tuần có liên quan đến nguy cơ gia tăng các biểu hiện hiếu động bất thường [2].
  • Trẻ có nguy cơ thừa cân, béo phì hoặc gặp các vấn đề chuyển hóa: Đường trắng là carbohydrate chuyển hóa nhanh, đóng góp năng lượng dư thừa và làm tăng nguy cơ béo phì cùng rối loạn chuyển hóa [2], [4].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn hợp lý cho trẻ

Thay vì cấm đoán cực đoan khiến trẻ thèm muốn đồ ngọt hơn, cha mẹ nên áp dụng các thói quen dinh dưỡng khoa học và cân bằng để bảo vệ sức khỏe tổng thể của con:

  • Hạn chế đồ uống có đường: Đồ uống có đường công nghiệp chiếm từ 3% đến 10% mức tiêu thụ năng lượng trung bình hàng ngày trên toàn cầu [2]. Nên giảm thiểu nước ngọt có gas, nước tăng lực và các loại trà sữa công nghiệp [2].
  • Kiểm soát lượng đường nạp vào mức khuyến nghị: Tỷ lệ năng lượng từ đường đơn trong đồ ăn vặt của trẻ thường vượt mức trần 10% mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị [8]. Cha mẹ nên đọc kỹ nhãn thành phần thực phẩm để điều chỉnh phù hợp.
  • Tăng cường thực phẩm tươi và giàu vi chất: Cần duy trì chế độ ăn cân bằng, bổ sung đầy đủ trái cây tươi và các thực phẩm giàu vitamin C [8]. Thiếu hụt vitamin C và ít ăn trái cây tự nhiên có liên quan đến nguy cơ hành vi bất thường ở trẻ nhỏ [8].
  • Không dùng đồ ngọt để xoa dịu hành vi: Tránh thói quen thưởng kẹo ngọt khi trẻ cáu gắt hoặc đòi hỏi, nhằm giảm bớt nguy cơ tác động tiêu cực lên hệ thống tưởng thưởng dopamine của não bộ [4].

Đường trắng không phải là chất gây bùng nổ hành vi tăng động như nhiều quan niệm dân gian lầm tưởng [1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng quá nhiều đồ ngọt và nước uống có đường vẫn để lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe thể chất và khả năng tập trung của trẻ em [2], [8], [3]. Một chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu rau quả tươi và hạn chế đường tinh luyện là nền tảng tốt nhất cho sự phát triển toàn diện của trẻ.