Trẻ nhỏ bị viêm amiđan có dùng được xạ can? Chuyên gia giải đáp

Viêm amiđan là bệnh lý tai mũi họng rất phổ biến ở trẻ nhỏ, gây đau họng, sốt và biếng ăn khiến nhiều bậc phụ huynh lo lắng. Khi thấy con khó nuốt, sốt tái đi tái lại, không ít gia đình có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để chữa trị tại nhà. Trong số đó, xạ can (hay còn gọi là cây rẻ quạt) được truyền tai như một phương thuốc giảm viêm họng hiệu quả.

Tuy nhiên, trẻ nhỏ có được dùng xạ can khi bị viêm amiđan không, và liệu vị thuốc này có an toàn với hệ tiêu hóa còn non nớt của bé? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao khẳng định mức độ an toàn và hiệu quả của xạ can đơn độc trên trẻ nhỏ, phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ dùng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Băn khoăn của phụ huynh và thực tế sử dụng xạ can

Trong dân gian, xạ can thường được thu hái thân rễ phơi khô hoặc dùng tươi để ngậm, sắc nước uống khi bị ho hoặc đau rát họng. Trẻ nhỏ thường có tần suất mắc các đợt viêm đường hô hấp trên khá dày, khiến cha mẹ có xu hướng chuộng các bài thuốc thảo dược với niềm tin "thuốc nam lành tính, không gây hại đường ruột như kháng sinh".

Dù vậy, hệ tiêu hóa và gan, thận của trẻ em chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Bất kỳ hoạt chất sinh học nào đưa vào cơ thể trẻ cũng đòi hỏi phải có dữ liệu kiểm chứng rõ ràng về liều lượng dung nạp. Việc tự ý cho trẻ nhỏ dùng thảo dược tươi hoặc các bài thuốc sắc tự chế có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro cho niêm mạc dạ dày và đường tiêu hóa còn non nớt.

Thành phần và cơ chế hoạt tính của xạ can qua nghiên cứu

Theo y học cổ truyền, thân rễ cây xạ can (danh pháp khoa học: Belamcanda chinensis (L.) DC., thuộc họ Diên vĩ Iridaceae) từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc dân gian nhằm hỗ trợ điều trị viêm nhiễm, hen suyễn, viêm amiđan cùng nhiều rối loạn khác ở vùng họng ^[1]. Dược liệu này cũng được đưa vào chuyên khảo của Dược điển Châu Âu dưới tên Belamcandae chinensis rhizoma ^[2].

Nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2015 cho thấy nhóm hợp chất chính trong thân rễ khô của xạ can là các polyphenol, bao gồm isoflavone, xanthone glycoside, stilbene, phenol đơn giản và quinone, cùng nhóm triterpenoid iridal ^[2]. Các isoflavone hoạt tính mạnh nhất được xác định là tectoridin, tectorigenin và irigenin ^[2].

Về cơ chế tác động, các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) ghi nhận xạ can có khả năng ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 khi bị kích thích bởi LPS ^[1]. Khi phân lập phân đoạn methylene chloride từ thân rễ cây, các nhà khoa học đã tách chiết và xác định được 17 hợp chất thông qua các phương pháp đo quang phổ như NMR và ESI-MS, tất cả đều thể hiện tác dụng ức chế sản sinh NO ^[1]. Ngoài ra, các thử nghiệm ống nghiệm khác cũng chỉ ra thân rễ xạ can có các hoạt tính chống oxy hóa (thông qua cơ chế khử ion kim loại chuyển tiếp, ức chế peroxy hóa lipid, quét gốc tự do), kháng viêm, chống đột biến và chống tạo mạch ^[2].

Bằng chứng khoa học về xạ can trên trẻ em đến đâu?

Dù có các hoạt tính sinh học trên mô hình tế bào, việc áp dụng xạ can trên người, đặc biệt là trẻ em, vẫn là một khoảng trống nghiên cứu rất lớn. Hiện nay, phần lớn các nghiên cứu dược lý về xạ can chỉ tập trung vào các isoflavone và tính chất estrogen của chúng (chủ yếu là tiềm năng của tectorigenin trong ung thư phụ thuộc hormone) hoặc các thử nghiệm ống nghiệm ^[2]. Nghiên cứu tổng quan năm 2015 đã kết luận rằng kiến thức về xạ can vẫn còn những khoảng trống đáng kể trong việc tìm hiểu đầy đủ về hoạt tính sinh học, giá trị trị liệu cũng như vai trò cụ thể của từng hợp chất ^[2].

Đặc biệt, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được công bố đánh giá trực tiếp hiệu lực và độ an toàn của dược liệu xạ can đơn chất trên trẻ em bị viêm amiđan. Dữ liệu trên nhóm bệnh nhi hầu như chỉ xuất hiện gián tiếp qua các bài thuốc hoặc chế phẩm phối hợp nhiều vị thuốc y học cổ truyền.

Chẳng hạn, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2017 đánh giá dung dịch uống Bồ địa lam tiêu viêm (Pudilan Xiaoyan) trong điều trị viêm amiđan mủ ở trẻ em ^[3]. Phân tích gộp từ 18 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng số 1.883 bệnh nhi cho thấy: so với việc chỉ dùng kháng sinh đơn độc, việc kết hợp thêm Pudilan giúp tăng tỷ lệ hiệu quả điều trị, rút ngắn thời gian hạ sốt, thời gian hết mủ amiđan, giảm thời gian đau họng, tiêu sưng huyết amiđan và giúp trẻ nhanh phục hồi cảm giác thèm ăn ^[3]. Nghiên cứu này ghi nhận không có phản ứng có hại nghiêm trọng nào trong quá trình điều trị ^[3]. Tuy nhiên, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng do thiếu các nghiên cứu chất lượng cao nên hiện tại chưa thể khẳng định một cách chắc chắn về hiệu quả vượt trội và tính an toàn của chế phẩm ^[3]. Hơn nữa, đây là kết quả của một chế phẩm phối hợp đa thành phần, không thể suy diễn riêng cho tác dụng hay độ an toàn của vị thuốc xạ can đơn độc.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng khác công bố đề cương vào năm 2025 cũng đang so sánh dung dịch uống Tiêu nhi phong nhiệt thanh (Xiao'er Fengreqing) với hạt cốm Tiêu nhi yết biện (Xiao'er Yanbian) trên 120 trẻ bị viêm hầu họng/viêm amiđan cấp tính để đánh giá mức độ giảm đau họng và an toàn ^[4]. Dù vậy, đây vẫn là các công thức thuốc phối hợp và kết quả kiểm chứng vẫn đang được nghiên cứu ^[4].

Đánh giá mức độ an toàn trên hệ tiêu hóa non nớt của trẻ

Đến nay, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn của xạ can đối với đường ruột và hệ tiêu hóa nhạy cảm của trẻ nhỏ. Các nghiên cứu hiện có về xạ can chỉ dừng lại ở mô hình tế bào đại thực bào và thử nghiệm in vitro ^[1], ^[2].

Trong khi đó, thân rễ xạ can chứa lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như phenol, quinone và triterpenoid ^[2]. Nếu sử dụng tươi hoặc dùng dạng sắc không chuẩn hóa liều lượng, các thành phần cay, đắng và kích thích tự nhiên của thảo dược có thể gây bỏng rát niêm mạc miệng, nôn nao, cồn cào dạ dày hoặc rối loạn tiêu hóa ở trẻ em. Do thiếu các thử nghiệm dược động học trên cơ thể người nhỏ tuổi, cha mẹ không thể biết mức liều nào là an toàn cho niêm mạc ruột của bé.

Ngoài ra, một nghiên cứu nông nghiệp công bố năm 2020 về đặc tính tích lũy kim loại nặng cho thấy cây xạ can (Belamcanda chinensis) có chỉ số chống chịu chì (Pb) cao nhất (0,75) trong số 6 loài cây cảnh được thử nghiệm khi trồng thủy canh ^[5]. Hàm lượng chì và hệ số tích lũy kim loại này trong chồi của xạ can cao vượt trội so với các loài khác, cho thấy loài cây này có khả năng hấp thụ và vận chuyển chì rất mạnh từ môi trường đất và nước ô nhiễm ^[5]. Dữ liệu này là một cảnh báo quan trọng: nếu nguồn dược liệu xạ can thu hái tự nhiên hoặc trồng ở các vùng đất, nguồn nước không được kiểm nghiệm chặt chẽ, nguy cơ nhiễm tạp kim loại nặng như chì là rất lớn. Với trẻ nhỏ, hệ tiêu hóa non nớt hấp thu kim loại nặng có thể để lại những hậu quả nghiêm trọng cho sự phát triển thể chất và thần kinh.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xạ can cho trẻ

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ". Thực tế, bất kỳ loại thảo dược nào chứa hoạt chất điều trị đều có khả năng gây tác dụng phụ, đặc biệt trên cơ địa nhạy cảm của trẻ.

Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa hoạt tính ức chế viêm trong ống nghiệm với hiệu quả chữa khỏi bệnh trên người. Việc xạ can làm giảm phản ứng viêm trên tế bào macrophage nuôi cấy ^[1] hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc xạ can sẽ chữa dứt điểm viêm amiđan ở trẻ.

Thêm vào đó, việc suy diễn kết quả từ các bài thuốc hỗn hợp (như Pudilan) sang xạ can nguyên chất là sai lầm khoa học ^[3]. Một chế phẩm thuốc được bào chế chuẩn hóa, kết hợp nhiều vị thuốc và được kiểm soát tạp chất khác hoàn toàn với việc dùng thân rễ xạ can thô chưa qua định lượng.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng?

Phụ huynh có con nhỏ bị viêm amiđan cần đặc biệt lưu ý:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 4 tuổi: Đây là nhóm có hệ tiêu hóa cực kỳ nhạy cảm và nguy cơ biến chứng đường thở cao, tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược truyền miệng.
• Trẻ có bệnh lý đường tiêu hóa, viêm loét dạ dày, trào ngược hoặc cơ địa dị ứng: Các hợp chất trong thân rễ xạ can có thể gây kích ứng niêm mạc.
• Trẻ đang sốt cao, có biểu hiện viêm amiđan mủ hoặc khó thở: Cần được thăm khám y tế ngay lập tức, không dùng thảo dược thay thế kháng sinh hay thuốc hạ sốt được bác sĩ chỉ định.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho cha mẹ

Khi trẻ nhỏ có dấu hiệu viêm amiđan, điều quan trọng nhất là đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng hoặc nhi khoa để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân (do virus hay vi khuẩn). Phụ huynh không tự ý hái lá, rễ cây xạ can tươi để giã vắt nước cho con uống hoặc bắt trẻ ngậm.

Nếu gia đình có mong muốn sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ y học cổ truyền, hãy hỏi ý kiến trực tiếp của bác sĩ điều trị. Chỉ sử dụng những chế phẩm đã qua kiểm định, có giấy phép lưu hành, nguồn gốc dược liệu rõ ràng và có dạng bào chế dành riêng cho trẻ em với liều lượng đã được chỉ định cụ thể. Tuyệt đối không mua dược liệu trôi nổi trên thị trường để tránh nguy cơ nhiễm kim loại nặng ^[5].

Tóm lại, dù xạ can là dược liệu có lịch sử lâu đời trong dân gian và sở hữu nhiều hoạt tính kháng viêm trong phòng thí nghiệm, hiện tại vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học chứng minh mức độ an toàn của nó trên đường tiêu hóa của trẻ em. Sự an toàn của con trẻ luôn cần được đặt lên hàng đầu dựa trên các chỉ dẫn y khoa chuẩn mực thay vì các kinh nghiệm truyền tai chưa được kiểm chứng.