Cơn ho dai dẳng do thay đổi thời tiết hay cảm cúm thường gây nhiều khó chịu, khiến không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền trong cộng đồng. Trong số đó, cỏ bạc đầu (thuộc chi Kyllinga) là loài thảo dược mọc hoang quen thuộc, thường được nhắc tới như một mẹo truyền miệng giúp giảm viêm họng và làm dịu cơn ho.

Tuy nhiên, việc sử dụng loài cây này trị ho là mẹo dân gian đúng hay sai? Câu trả lời ngắn gọn: Cỏ bạc đầu cũng như nhiều thảo dược dân gian khác chỉ có thể xem là biện pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng nhẹ nhờ một số hoạt tính sinh học tự nhiên, hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt mầm bệnh và tuyệt đối không thể thay thế thuốc kháng sinh hay phác đồ y khoa chuẩn xác.

Bối cảnh dân gian và thắc mắc thường gặp

Trong y học dân gian ở nhiều quốc gia, các loài cỏ dại thuộc chi Kyllinga (họ Cói - Cyperaceae) đã được tận dụng từ lâu đời. Điển hình như tại Paraguay, thân rễ của loài cỏ bạc đầu Kyllinga brevifolia thường được dùng nấu nước uống giải khát, hỗ trợ tiêu hóa, lợi tiểu, an thần, chống co thắt và làm ra mồ hôi [1]. Người dân thường hái cây tươi đem sắc nước uống mỗi khi bị cảm sốt, khản tiếng hoặc ho khan kéo dài.

Nhiều người bệnh thắc mắc liệu việc uống nước sắc thảo dược này có thể giúp trị dứt điểm viêm họng, viêm amidan hay viêm phế quản hay không. Thực tế, việc đánh đồng khả năng làm dịu cảm giác ngứa rát cổ họng với khả năng "tiêu diệt ổ vi khuẩn" là một sai lầm phổ biến. Khi mắc bệnh đường hô hấp, tình trạng viêm nhiễm có thể do virus hoặc vi khuẩn gây ra, đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng thay vì chỉ dựa vào các loại lá cây tự hái.

Cơ chế tác động theo dược lý thực tế

Ho vốn là một phản xạ bảo vệ quan trọng của hệ hô hấp nhằm tống xuất chất nhầy, chất kích ứng hoặc dị vật ra khỏi đường thở [2]. Khi niêm mạc họng bị viêm, các thụ thể ho bị kích thích liên tục, dẫn đến các đợt ho khan hoặc ho có đờm.

Về mặt dược lý, các bài thuốc dân gian hay chiết xuất thực vật hỗ trợ giảm ho thông qua một số cơ chế cơ bản: làm dịu cơ học niêm mạc (nhờ chất nhầy tự nhiên đóng vai trò như chất bao phủ bảo vệ lớp biểu mô đang tổn thương), giảm co thắt cơ trơn khí phế quản, hoặc giảm nhẹ phản ứng viêm cục bộ [2, 4]. Ngoài ra, một số thảo dược có chứa các chất chống oxy hóa, flavonoid hay saponin giúp bảo vệ tế bào mô [3]. Tuy nhiên, các hoạt chất thảo mộc tự nhiên này không thể hoạt động như một loại kháng sinh diệt khuẩn liều cao để đảo ngược tình trạng nhiễm trùng sâu trong đường dẫn khí.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cỏ bạc đầu?

Dù được dùng rộng rãi trong dân gian, các thử nghiệm lâm sàng hiện đại về khả năng trị ho của cỏ bạc đầu còn rất hạn chế. Phần lớn dữ liệu khoa học hiện nay tập trung vào các đặc tính sinh học khác của cây trên động vật thực nghiệm.

Cụ thể, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm công bố năm 2016 đã khảo sát tác dụng trên hệ thần kinh của thân rễ cỏ bạc đầu (Kyllinga brevifolia) trên chuột nhắt đực thông qua thử nghiệm bơi cưỡng bức [1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã chiết xuất cao cồn - nước (CEKb) và phân đoạn ethyl acetate (KbF-ethyl-ac) từ thân rễ cây [1].

Kết quả cho thấy:

  • Liều đơn cao cồn - nước ở các mức 1,0 mg/kg; 10,0 mg/kg và 100,0 mg/kg (uống qua đường tiêu hóa, p < 0,05) giúp giảm đáng kể thời gian bất động của chuột [1].
  • Khi dùng ngắn hạn liên tục 7 ngày, liều 10,0 mg/kg/ngày và 100,0 mg/kg/ngày cũng ghi nhận hiệu quả tương tự (p < 0,05) [1].
  • Thử nghiệm kéo dài 14 ngày với liều 1,0 mg/kg (p < 0,05); 10,0 mg/kg (p < 0,05) và 100,0 mg/kg (p < 0,001) duy trì tác dụng giảm thời gian bất động [1].
  • Đối với phân đoạn ethyl acetate, liều đơn 1,0 mg/kg (p < 0,05) và 10,0 mg/kg (p < 0,01) cũng như liệu trình 7 ngày (1,0 mg/kg và 10,0 mg/kg) đều ghi nhận tác động chống trầm cảm thực nghiệm rõ rệt [1].

Trước đó, nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất thân rễ của loài cây này có tác dụng an thần, giải lo âu và giảm hung hăng trên chuột [1]. Mặc dù tính chất an thần và chống co thắt gián tiếp giúp cơ thể thư giãn, giảm bớt căng thẳng khi mệt mỏi vì ốm sốt, nghiên cứu này hoàn toàn chưa trực tiếp kiểm chứng tác dụng kháng khuẩn đường hô hấp hay làm dứt cơn ho trên người.

Bằng chứng khoa học từ các liệu pháp thảo dược đường hô hấp

Khi nhìn rộng ra các nghiên cứu thảo dược trị ho nói chung, y học ghi nhận việc sử dụng thực vật làm dịu đường thở là thói quen phổ biến trên toàn cầu:

  • Một khảo sát dân tộc thực vật học năm 2020 tại khu vực Ede South (bang Osun, Nigeria) ghi nhận người dân sử dụng nhiều bộ phận thực vật để kiểm soát cơn ho, trong đó lá cây chiếm tỷ lệ cao nhất với 36% [4]. Khoảng 40% các bài thuốc thảo mộc được chế biến dưới dạng nước sắc (nấu sôi với nước) và đều dùng bằng đường uống [4].
  • Tại Hàn Quốc, một nghiên cứu năm 2012 tại tỉnh Bắc Jeolla thống kê có 43 loài thực vật thuộc 40 chi và 26 họ được dùng trị 14 bệnh đường hô hấp, trong đó bệnh cảm lạnh thông thường có hệ số đồng thuận cao nhất là 0,84 [5].
  • Các nghiên cứu đánh giá thảo dược khác như cẩm quỳ (Althaea officinalis) cho thấy chiết xuất của cây có hiệu quả trong điều trị ho khan đơn độc, và khi kết hợp với các dược liệu khác giúp cải thiện nhiều loại ho nhờ cơ chế long đờm, giảm phản xạ ho [6]. Hay cây mã đề (Plantago lanceolata) được ghi nhận giúp giảm ho thực nghiệm trên chuột lang tương đương codeine nhờ tác dụng làm dịu niêm mạc họng [3].
  • Một thử nghiệm lâm sàng mở năm 2005 trên 62 bệnh nhân (tuổi trung bình 50, từ 16 đến 89 tuổi) bị ho do cảm lạnh (29 người), viêm phế quản (20 người) hoặc viêm đường hô hấp có đờm nhớt (15 người) [7]. Bệnh nhân dùng siro thảo dược phối hợp với liều trung bình 10 ml/ngày (dao động 7,5 - 15 ml) trong thời gian trung bình 12 ngày (từ 3 đến 23 ngày) [7]. Kết quả, 86% bác sĩ và 90% bệnh nhân đánh giá hiệu quả ở mức tốt hoặc rất tốt; độ dung nạp tốt đạt 97%, chỉ ghi nhận một biến cố bất lợi không liên quan đến thuốc [7].
  • Năm 2021, nghiên cứu siro ho chứa dịch chiết cánh hoa hồng kết hợp lá thường xuân ở các liều 5ml, 10ml, 15ml cho thấy khả năng giảm cơn ho do khí lưu huỳnh đioxit và amoniac gây ra ở chuột sau 30 đến 90 phút [2]. Cùng năm đó, báo cáo khảo sát tại Bangladesh ghi nhận người dân xông hơi đường mũi họng 3-4 lần/ngày bằng nước đun các loại thảo mộc hoặc uống nước gừng pha mật ong 4 lần/ngày để giảm đau họng, khản tiếng [8].

Tất cả các bằng chứng trên chỉ ra rằng: Thảo dược có tiềm năng hỗ trợ giảm ho và làm dịu niêm mạc đường hô hấp trên. Tuy nhiên, hiệu quả này mang tính bổ trợ triệu chứng, có mức độ bằng chứng khác nhau và không thể xem là liệu pháp điều trị nguyên nhân dứt điểm.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị ho

Sai lầm nguy hiểm nhất của người bệnh là xem cỏ bạc đầu hay các bài thuốc lá cây là "kháng sinh tự nhiên" có thể thay thế thuốc kháng sinh do bác sĩ kê toa. Kháng sinh chỉ được chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn (như viêm họng do liên cầu, viêm amidan hốc mủ, viêm phổi vi khuẩn). Cỏ dại không thể thay thế kháng sinh trong việc tiêu diệt các chủng vi khuẩn gây biến chứng nguy hiểm.

Bên cạnh đó, nhiều người tin rằng "thảo mộc tự nhiên thì vô hại". Việc tự ý ngắt cây cỏ ven đường, bụi rậm rất dễ nhiễm kim loại nặng, thuốc trừ sâu, trứng giun sán hoặc nhầm lẫn với các loài cây có độc tính thuộc họ Cói hoặc họ Lúa. Uống nước sắc từ nguyên liệu bẩn có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa ngộ độc hoặc viêm nhiễm nặng hơn.

Ai nên thận trọng?

Những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng cỏ bạc đầu hay các bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với các tạp chất thực vật.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chiết xuất cỏ bạc đầu có tác động an thần và giãn cơ trơn trên động vật [1], tiềm ẩn rủi ro chưa được nghiên cứu đầy đủ trên thai kỳ.
  • Người có bệnh lý nền nặng (suy gan, suy thận, hen phế quản nặng): Việc hấp thu các hoạt chất lạ qua đường uống có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa hoặc kích ứng co thắt phế quản.
  • Người có triệu chứng báo động: Sốt cao liên tục trên 38,5 độ C, ho ra máu, khó thở, thở rít, đau tức ngực, hoặc ho kéo dài trên 2 tuần.

Cách áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng thảo dược tự nhiên để làm dịu các cơn ho thông thường khi mới chớm cảm lạnh, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chọn nguyên liệu sạch: Nếu dùng cỏ thảo mộc, phải rửa sạch dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng để loại bỏ đất cát, bụi bẩn và ký sinh trùng.
  • Chế biến hợp vệ sinh: Phương pháp an toàn nhất là sắc hãm kỹ trong nước sôi (nấu sôi 10-15 phút) như dạng nước sắc truyền thống [4], uống khi còn ấm từng ngụm nhỏ để dịch nước bao phủ làm dịu niêm mạc họng.
  • Lắng nghe cơ thể: Chỉ áp dụng từ 3 đến 5 ngày đối với các triệu chứng ngứa họng, ho gió nhẹ. Nếu cơn ho không thuyên giảm hoặc tăng nặng, cần ngừng ngay.
  • Kết hợp chăm sóc toàn diện: Uống nhiều nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý, giữ ấm vùng cổ ngực, ăn uống đủ chất dinh dưỡng và nghỉ ngơi hợp lý.

Kinh nghiệm dùng cỏ bạc đầu trị ho là một mẹo dân gian có cơ sở về mặt làm dịu triệu chứng khó chịu tạm thời nhờ một số hoạt tính thực vật. Dẫu vậy, thảo mộc chỉ đóng vai trò hỗ trợ đối với các thể bệnh nhẹ. Người bệnh không nên tự ý lạm dụng hay bỏ qua các chẩn đoán y khoa cần thiết, và hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc truyền miệng nào.