Trị tiêu chảy bằng rễ nhãn dê: Kinh nghiệm dân gian và sự thật

Trong dân gian, nhiều bài thuốc truyền miệng sử dụng các bộ phận của cây nhãn dê (tên khoa học là Lepisanthes rubiginosa) để trị đau bụng, tiêu chảy và kiết lỵ. Người dân thường sắc rễ hoặc vỏ thân cây để uống mỗi khi gặp các rắc rối về tiêu hóa. Liệu kinh nghiệm này có cơ sở khoa học hay chỉ là lời đồn thổi?

Câu trả lời là: Nghiên cứu hiện đại ghi nhận chiết xuất từ cây nhãn dê có tác dụng cầm tiêu chảy trên động vật thí nghiệm ^[1] và các chiết xuất toàn phần thể hiện hoạt tính kháng khuẩn ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại chủ yếu tập trung trên lá và vỏ thân, chưa có nghiên cứu chuyên sâu riêng biệt về rễ cây [1, 2]. Đồng thời, các saponin triterpenoid tinh khiết phân lập từ vỏ thân cây lại không thể ức chế vi khuẩn đường ruột khi thử nghiệm đơn độc ^[2].

Từ kinh nghiệm dân gian đến phòng thí nghiệm

Cây nhãn dê (Lepisanthes rubiginosa Roxb., thuộc họ Bồ hòn - Sapindaceae) là loài thực vật mọc phổ biến tại các quốc gia châu Á như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia, cũng như các khu vực nhiệt đới châu Phi và tây bắc Australia ^[2]. Trong y học cổ truyền, loài cây này được người dân dùng rộng rãi để hạ sốt, trị đau đầu, ho, vàng da và đặc biệt là chữa tiêu chảy, kiết lỵ [2, 4].

Theo quan niệm dân gian, việc sắc rễ hoặc vỏ cây nhãn dê uống sẽ giúp làm ấm bụng, săn niêm mạc ruột và nhanh chóng cầm cơn đi ngoài. Dù chiết xuất từ chi Lepisanthes nói chung đã được ứng dụng từ lâu đời, các nhà khoa học nhận thấy những hiểu biết khoa học bài bản về cơ chế tác dụng cũng như thành phần hoạt tính của chúng vẫn còn khá hạn chế ^[3].

Vì sao nhãn dê có thể làm giảm tiêu chảy?

Theo các phân tích hóa thực vật, cây nhãn dê là nguồn tự nhiên rất giàu các hợp chất nhóm triterpenoid ngũ vòng và saponin của chúng, cùng với flavonoid, acid phenolic, tannin và các dẫn xuất phenolic khác [2, 4].

Ở góc độ dược lý học đường ruột, tannin và flavonoid là hai nhóm hoạt chất chính giúp săn se niêm mạc và giảm viêm niêm mạc ruột ^[3]. Nhờ đó, chiết xuất thực vật có khả năng ức chế sự bài tiết quá mức của dịch ruột và làm giảm số lần đi ngoài do nhu động ruột tăng co bóp bất thường. Ngoài ra, chiết xuất thô của loài cây này đã được chứng minh có các đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và giảm đau [1, 2].

Nghiên cứu trên động vật: Khả năng cầm tiêu chảy của lá nhãn dê

Để kiểm chứng tác dụng cầm tiêu chảy, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành đánh giá chiết xuất ethanol từ lá cây nhãn dê (Lepisanthes rubiginosa L.) trên mô hình chuột thí nghiệm bị gây tiêu chảy bằng dầu thầu dầu ^[1].

Trong thử nghiệm này, chiết xuất từ lá nhãn dê ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg thể trọng cho thấy tỷ lệ ức chế đại tiện lần lượt là 57,89% và 77,19% ^[1]. Khi đối chiếu với nhóm dùng thuốc đối chứng chuẩn loperamide (liều 3 mg/kg với tỷ lệ ức chế đại tiện đạt 88,59%), chiết xuất lá nhãn dê ở liều 500 mg/kg thể hiện hiệu quả cầm tiêu chảy khá mạnh ^[1]. Cùng nghiên cứu này, chiết xuất còn cho thấy hoạt tính giảm đau (ức chế các cơn co thắt do acid acetic gây ra với tỷ lệ 46,07% ở liều 250 mg/kg và 58,43% ở liều 500 mg/kg) ^[1].

Dù vậy, cần lưu ý rằng thí nghiệm trên được thực hiện trên lá nhãn dê thay vì rễ cây như kinh nghiệm dân gian lưu truyền ^[1]. Hơn nữa, đây là thử nghiệm trên chuột, chưa thể suy diễn trực tiếp sang liều dùng và hiệu quả lâm sàng trên người bệnh tiêu chảy.

Hoạt tính kháng khuẩn in vitro: Thực tế trái ngược từ phòng thí nghiệm

Tiêu chảy nhiễm trùng thường bắt nguồn từ các vi khuẩn đường ruột nguy hiểm. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 đã phân tích các saponin triterpenoid loại oleanane mới (ký hiệu từ 7a đến 7c, gọi là lepiginoside) được phân lập từ vỏ thân cây nhãn dê ^[2].

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn in vitro (trong ống nghiệm) của những hợp chất tinh khiết này trên hàng loạt chủng vi khuẩn gây bệnh đường ruột và nhiễm trùng nghiêm trọng, bao gồm: Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhimurium, Shigella sonnei, Escherichia coli, Staphylococcus haemolyticus và chủng tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) ^[2].

Kết quả thử nghiệm cho thấy: Không có hợp chất saponin triterpenoid tinh khiết nào thể hiện hoạt tính kháng khuẩn đáng kể đối với các chủng vi khuẩn trên ^[2].

Điều này mở ra một thực tế khoa học quan trọng: Mặc dù toàn bộ chiết xuất thô của cây nhãn dê từng được ghi nhận có hoạt tính kháng khuẩn trong một số nghiên cứu trước đó, nhưng từng hoạt chất đơn độc như saponin lại không thể tự tiêu diệt vi khuẩn đường ruột ^[2]. Các nhà khoa học giải thích rằng, để phát huy tác dụng dược lý kháng khuẩn, chiết xuất cây nhãn dê cần sự phối hợp hiệp đồng của nhiều thành phần hóa học khác nhau có trong cây chứ không phụ thuộc vào một chất đơn lẻ ^[2].

Giá trị và những giới hạn của bằng chứng hiện có

Các tài liệu tổng quan khoa học khẳng định rằng chiết xuất ethanol và các dạng chiết xuất khác của chi Lepisanthes nói chung và nhãn dê nói riêng đã bước đầu chứng minh được một số cơ sở cho việc sử dụng truyền thống thông qua các thử nghiệm in vitro và in vivo [2, 4].

Tuy nhiên, giới hạn nghiên cứu hiện nay còn rất lớn:

• Đa dạng và thiếu chuẩn hóa: Giữa các nghiên cứu có sự khác biệt lớn về dung môi chiết xuất, liều lượng, loài nghiên cứu, độ trưởng thành của cây và đặc biệt là bộ phận dùng (đa số nghiên cứu dùng lá hoặc vỏ thân cây) [2, 4].
• Chưa có dữ liệu cụ thể về rễ nhãn dê: Mặc dù dân gian truyền tai dùng rễ, các báo cáo khoa học hiện đại chỉ mới tập trung phân lập hợp chất và thử nghiệm hoạt tính từ lá hoặc vỏ thân cây [1, 2, 7].
• Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người: Hiệu quả kháng khuẩn mới dừng lại ở mức phòng thí nghiệm, còn hiệu quả cầm tiêu chảy chỉ mới ghi nhận trên chuột [1, 2]. Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh hiệu quả và độ an toàn của cây nhãn dê trên bệnh nhân tiêu chảy thực tế.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị tiêu chảy

Nhiều người lầm tưởng rằng cây nhãn dê hay rễ nhãn dê có thể "tiêu diệt triệt để vi khuẩn" gây tiêu chảy như một loại kháng sinh tự nhiên. Sự thật là các hợp chất saponin đơn lẻ từ cây hoàn toàn không có hoạt tính kháng khuẩn mạnh trên các mầm bệnh đường ruột thường gặp như E. coli hay Shigella ^[2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng cho mọi trường hợp đi ngoài. Tiêu chảy là phản ứng tự nhiên của cơ thể nhằm đào thải độc tố và vi khuẩn. Nếu tự ý dùng các loại rễ cây, vỏ cây sắc đặc để cầm tiêu chảy tức thì, người bệnh có thể vô tình giữ lại mầm bệnh và độc tố trong lòng ruột, khiến tình trạng nhiễm trùng diễn biến nặng hơn.

Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng chiết xuất lá nhãn dê còn có tác dụng an thần, làm giảm vận động trên động vật thí nghiệm ^[1]. Việc tùy tiện sử dụng các bộ phận của cây mà không nắm rõ độc tính có thể dẫn đến những tác dụng không mong muốn trên hệ thần kinh hoặc tương tác bất lợi.

Ai nên thận trọng?

Do chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn và độc tính trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng rễ hoặc các bộ phận của cây nhãn dê để trị tiêu chảy:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về tính an toàn trên thai nhi và khả năng bài tiết qua sữa mẹ.
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ bị ngộ độc hoặc mất nước nguy kịch khi bị tiêu chảy.
• Người bị tiêu chảy phân có máu, sốt cao hoặc tiêu chảy do nhiễm độc: Cần được điều trị y tế khẩn cấp, không dùng bài thuốc truyền miệng.
• Người đang mắc bệnh mãn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị: Thành phần phức tạp trong thảo mộc chưa chuẩn hóa có thể gây tương tác thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế khi bị tiêu chảy

Khi đối mặt với cơn tiêu chảy cấp, nguyên tắc quan trọng và ưu tiên hàng đầu luôn là bù nước và điện giải đầy đủ bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, uống từng ngụm nhỏ, kết hợp chế độ ăn thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo loãng.

Không nên tự ý tìm kiếm và sắc uống rễ cây nhãn dê dựa theo kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng [2, 4]. Dù các nghiên cứu khoa học xác nhận chiết xuất lá cây có tiềm năng làm giảm nhu động ruột trên động vật ^[1], việc sử dụng cây tươi hoặc rễ cây tự hái tiềm ẩn nhiều rủi ro về liều lượng, độc tính và nhầm lẫn dược liệu.

Nhìn chung, kinh nghiệm dùng nhãn dê trị tiêu chảy có một phần cơ sở sinh học từ khả năng giảm nhu động ruột và sự hiệp đồng của các chất chống oxy hóa, kháng khuẩn trong chiết xuất toàn phần [1, 2]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm đến đời sống thực tế là một khoảng cách rất xa. Khi bị tiêu chảy kéo dài trên 24-48 giờ, mất nước nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám và điều trị an toàn.