Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc uống nước sắc từ cây trọng đũa (thuộc chi Ardisia, phổ biến như Ardisia crenata, Ardisia japonica) để trị dứt điểm cơn hen suyễn. Sự ngộ nhận này bắt nguồn từ việc thảo dược này có lịch sử dùng trong y học cổ truyền để giảm ho, viêm đường hô hấp, cùng các phát hiện gần đây về hoạt chất sinh học ức chế thụ thể phế quản trong ống nghiệm.

Tuy nhiên, việc tự ý hái cây đun nước uống không thể thay thế phác đồ điều trị hen suyễn hiện đại. Nghiên cứu khoa học chỉ ra sự cách biệt rất lớn giữa một hoạt chất tinh khiết được phân lập với một nồi nước sắc lẫn tạp chất, thiếu kiểm soát liều lượng và tiềm ẩn nguy cơ an toàn.

Thắc mắc dân gian và câu trả lời từ khoa học

Hen suyễn là bệnh lý viêm mạn tính của đường hô hấp, đặc trưng bởi các cơn co thắt phế quản cấp tính gây khó thở. Trong dân gian, cây trọng đũa hay các loài cùng chi thường được thu hái rễ hoặc lá để sắc uống mỗi khi lên cơn ho suyễn.

Câu trả lời ngắn gọn từ y học thực chứng: Nước sắc trọng đũa chưa từng được thử nghiệm lâm sàng chứng minh hiệu quả cắt cơn hoặc kiểm soát hen suyễn trên cơ thể người. Mọi giá trị tiềm năng mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu hoạt chất đơn lẻ trong phòng thí nghiệm. Người bệnh tự ý uống nước sắc có thể gặp nguy hiểm tính mạng nếu cơn hen cấp tính không được can thiệp kịp thời bằng thuốc giãn phế quản chuẩn y khoa.

Cơ chế tác động: Hoạt chất phòng thí nghiệm khác gì nước sắc?

Cơn co thắt cơ trơn phế quản trong bệnh hen chịu sự điều hòa của các thụ thể kết cặp protein G (GPCR), cụ thể là con đường truyền tín hiệu qua protein Gq. Khi protein Gq bị kích hoạt quá mức, cơ trơn khí phế quản co thắt mạnh, dẫn đến khó thở dữ dội.

Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đã tìm ra depsipeptide vòng có tên FR900359 từ cây Ardisia crenata [1]. Hoạt chất tinh khiết này hoạt động như một chất ức chế chọn lọc protein Gq cực mạnh [1]. Khi protein này bị khóa lại, tín hiệu gây co thắt phế quản bị chặn đứng, mở ra triển vọng cho các thuốc điều trị hen thế hệ mới [1].

Tuy nhiên, cơ chế này chỉ diễn ra khi dùng hoạt chất tinh khiết FR900359 đã cô lập ở nồng độ chuẩn xác. Nước sắc thô từ rễ hoặc lá cây ngoài tự nhiên là một hỗn hợp hàng trăm chất phức tạp [2], [3]. Hàm lượng hoạt chất trong cây biến thiên phụ thuộc vào mùa vụ, thổ nhưỡng và bộ phận thu hái [4], [5]. Thậm chí, nhiệt độ đun nấu thông thường có thể phân hủy các phân tử có hoạt tính sinh học hoặc không chiết xuất đủ nồng độ cần thiết để tạo ra tác dụng sinh học.

Các nghiên cứu nói gì về chi Trọng đũa?

Các nghiên cứu quốc tế về chi thảo dược này chủ yếu tập trung vào việc định danh hóa thực vật, thử nghiệm hoạt tính kháng viêm trong ống nghiệm và trên mô hình động vật gặm nhấm.

Nghiên cứu công bố năm 2018 trên tạp chí khoa học đã phân lập phân tử FR900359 và các chất tương tự từ lá Ardisia crenata cùng 5 loài Ardisia khác [1]. Thử nghiệm hoạt tính sinh học so sánh cho thấy các chất này liên kết ái lực cao với protein Gq ở dải nồng độ rất thấp (IC50 từ 2,3 đến 16,8 nM), từ đó ức chế hoàn toàn con đường truyền tín hiệu co thắt tế bào [1]. Đây là nghiên cứu hóa học - phân tử trong phòng thí nghiệm, không phải thử nghiệm trên người mắc bệnh hen [1].

Nghiên cứu chuyển hóa năm 2025 phân tích rễ ba loài Ardisia (A. gigantifolia, A. hanceana, A. crenata) bằng kỹ thuật UPLC-QTOF-MS và UPLC-QTRAP-MS [4]. Kết quả nhận diện 328 chất chuyển hóa và phát hiện 86 chất chuyển hóa tích lũy khác biệt, chủ yếu là flavonoid [4]. Thử nghiệm in vitro đo khả năng ức chế sản sinh NO ghi nhận ở nồng độ 0,2 mg/mL, nhóm loài có chứa hàm lượng catechin và acid gallic cao hơn đạt hoạt tính ức chế viêm vượt trội (p < 0,001) [4].

Một nghiên cứu năm 2022 trên lá cây Ardisia crenata đã phân lập hai hợp chất lactone mới đặt tên là Ardisicreolides A-B cùng bốn flavonoid (Quercetin, Myricetrin, Quercitrin, Tamarixetin 3-O-rhamnoside) [6]. Đánh giá trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi LPS cho thấy hai hợp chất lactone ức chế rõ rệt sản sinh NO và làm giảm tiết các yếu tố gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-4, IL-10 [6].

Nghiên cứu trên động vật năm 2018 đánh giá dược động học trên chuột cống sau khi cho uống dịch chiết Ardisia japonica [7]. Bằng phương pháp LC-MS/MS, các nhà khoa học đã định lượng đồng thời acid gallic, bergenin và quercetin-3-rhamnoside trong huyết tương chuột, xác nhận các hợp chất này có thể hấp thu vào tuần hoàn qua đường uống [7]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ khảo sát chỉ số dược động học cơ bản ở chuột lành mạnh, không kiểm tra tác dụng cắt cơn hen suyễn [7].

Ngoài ra, một thử nghiệm trên chuột bị viêm họng cấp cho thấy dịch chiết từ thân và lá Ardisia crenata có khả năng làm giảm các triệu chứng bệnh học và giảm yếu tố viêm trong huyết thanh tương đương dịch chiết từ rễ [5]. Tuy nhiên, đích tác động vẫn chỉ là mô hình viêm họng cấp ở động vật, hoàn toàn không tương đồng với bệnh lý hen phế quản mạn tính phức tạp ở người [5].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các tổng quan dược lý ghi nhận chi Ardisia chứa khoảng 161 đến 938 hợp chất tự nhiên như saponin triterpenoid, flavonoid, coumarin, phenolic glycoside với nhiều hoạt tính kháng viêm và hỗ trợ hô hấp [2], [3], [8], rào cản ứng dụng thực tế vẫn rất lớn.

Hầu hết bằng chứng hiện nay mới dừng lại ở mức in vitro (tế bào ống nghiệm) hoặc mô hình chuột gặm nhấm [4], [5], [6], [7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào trên bệnh nhân hen suyễn để đánh giá liều lượng hiệu quả, độ hấp thu sinh học ở người cũng như mức độ an toàn lâu dài [2], [3].

Do đó, việc suy diễn từ khả năng ức chế tế bào trong ống nghiệm thành "bài thuốc sắc uống chữa khỏi bệnh hen" là thiếu cơ sở khoa học nghiêm túc.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị hen

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Chiết xuất rễ và lá trọng đũa chứa rất nhiều saponin triterpenoid dạng 13,28-epoxy [8]. Nhóm saponin này có hoạt tính sinh học mạnh, nếu dung nạp quá mức hoặc không qua tinh chế chuẩn hóa có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, tán huyết hoặc gây gánh nặng chuyển hóa cho gan và thận.

Một sai lầm nguy hiểm khác là ngừng thuốc xịt cắt cơn hoặc thuốc kiểm soát dạng hít (ICS) do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước lá trọng đũa. Hen suyễn là tình trạng co thắt đường thở có thể đe dọa tính mạng chỉ trong vài phút. Nước sắc thảo dược hoàn toàn không có tác dụng giãn cơ trơn phế quản tức thì như các thuốc chủ vận beta-2 tác dụng ngắn đường hít.

Ai nên thận trọng?

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc từ cây trọng đũa. Các ghi chép truyền thống tại Trung Quốc từng nhắc đến rễ loài này trong việc điều hòa kinh nguyệt và chức năng sinh sản [6], tiềm ẩn nguy cơ co bóp tử cung hoặc ảnh hưởng nội tiết chưa được kiểm chứng an toàn.

Trẻ em mắc hen suyễn là đối tượng dễ tổn thương, cơ quan chuyển hóa thuốc chưa hoàn thiện, không được cho uống các loại nước sắc thảo dược truyền miệng. Người có bệnh lý suy gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần tránh dùng tự phát do thiếu dữ liệu về tương tác thuốc [2].

Ứng dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Trong giai đoạn hiện nay, người bệnh tuyệt đối không tự thu hái hoặc mua dược liệu trọng đũa khô không rõ nguồn gốc về sắc uống trị hen.

Nếu muốn sử dụng thảo dược hỗ trợ sức khỏe nói chung, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc:

  • Tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hô hấp trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc bổ trợ nào.
  • Chỉ sử dụng các sản phẩm thảo dược đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép, có tiêu chuẩn định lượng hoạt chất và chứng nhận an toàn kim loại nặng, nấm mốc.
  • Không tự ý thay đổi, giảm liều hoặc bỏ thuốc xịt hen đã được kê đơn.
  • Giữ ấm đường thở, tránh xa khói thuốc lá, phấn hoa và các tác nhân khởi phát cơn hen đã biết.

Cây trọng đũa và các hoạt chất như FR900359 là đối tượng nghiên cứu đầy hứa hẹn cho các loại thuốc kiểm soát phế quản trong tương lai [1]. Song ở hiện tại, việc uống nước sắc dân gian để trị hen suyễn chỉ là lời đồn thiếu kiểm chứng, tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe hơn là lợi ích thực tế. Người bệnh cần tỉnh táo dựa vào y học chứng cứ để bảo vệ đường thở của mình.