Nhiều người có thói quen dùng thảo dược bồi bổ sức khỏe cùng lúc với thuốc kê đơn. Trong đó, đảng sâm bắc (tên khoa học gồm các loài như Codonopsis pilosula) thường được dùng làm thuốc bổ, nấu canh hoặc ngâm rượu [1]. Thắc mắc đặt ra: liệu dùng chung đảng sâm với thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu như warfarin hay aspirin có gây tương tác làm tăng nguy cơ chảy máu hay không?

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đánh giá tương tác giữa đảng sâm bắc và thuốc chống đông warfarin hay aspirin trên cơ thể người. Các bằng chứng y khoa hiện tại chỉ ra rằng việc phối hợp các thuốc kháng tiểu cầu như aspirin hoặc thuốc khác với thuốc chống đông làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và não [1, 2, 3]. Dù vậy, dữ liệu riêng về đảng sâm trên người dùng thuốc chống đông máu vẫn còn là khoảng trống nghiên cứu cần được làm rõ [4, 5].

Dược liệu đảng sâm và thành phần hoạt chất

Đảng sâm bắc là vị thuốc truyền thống được thu hái từ các loài thuộc chi Codonopsis, bao gồm Codonopsis pilosula, Codonopsis pilosula var. modesta, và Codonopsis tangshen [1]. Vị thuốc này thường được dùng với mục đích tăng cường thể trạng và bồi bổ [1].

Về mặt hóa học thực vật, phân tích dữ liệu dược lý mạng lưới xác định được 21 hợp chất hiệu quả và 98 gen mục tiêu tiềm năng hạ lưu của Codonopsis pilosula [2]. Một trong những hợp chất hoạt động đáng chú ý của đảng sâm là luteolin [2].

Nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2023 chứng minh luteolin từ đảng sâm ức chế đáng kể sự tăng sinh và di căn của tế bào ung thư biểu mô tế bào gan (HCC), đồng thời thúc đẩy quá trình chết tế bào và làm tăng tỷ lệ tế bào ở pha G2/M [2]. Về mặt cơ chế, luteolin ức chế đáng kể sự phosphoryl hóa của MAPK-JNK và Akt (Thr308) [2]. Nghiên cứu cũng xác định được 10 gen nút chính tương tác giữa đảng sâm và mô hình ung thư gan gồm CASP3, TP53, MDM2, AKT1, ESR1, BCL2L1, MCL1, HSP90AA1, CASP9 và CCND1 [2]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn tập trung vào cơ chế chống tế bào ung thư gan, chưa ghi nhận tác động ức chế kết tập tiểu cầu trực tiếp trên người bệnh dùng thuốc chống đông [2].

Nguy cơ khi kết hợp thuốc chống đông với thuốc chống kết tập tiểu cầu

Dù chưa có nghiên cứu riêng về đảng sâm bắc, các tương tác dược lực học và dược động học làm thay đổi chức năng đông máu đã được chứng minh rất rõ ở các thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin [1, 2].

Nghiên cứu năm 2018 trên bệnh nhân dùng thuốc kháng vitamin K (như warfarin) ghi nhận: sử dụng đồng thời với aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu có ý nghĩa thống kê (p = 0,034) [3]. Cơ chế tương tác này diễn ra ở hai mặt: dược lực học do tác dụng chống kết tập tiểu cầu kết hợp với tổn thương trực tiếp niêm mạc dạ dày - tá tràng của aspirin; dược động học do aspirin đẩy thuốc chống đông đường uống ra khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương, dẫn đến hiện tượng quá liều thuốc tự do trong huyết tương và đẩy cao nguy cơ chảy máu [3].

Cũng trong nghiên cứu này, chỉ số INR trên 6 liên quan trực tiếp đến tăng nguy cơ xuất huyết (p = 0,002) [3]. Cứ mỗi 1,0 đơn vị tăng thêm của thời gian prothrombin, tỷ số chênh (OR) của biến cố chảy máu lớn tăng lên 80% [3]. Nguy cơ chảy máu và quá liều thường cao hơn khi bắt đầu điều trị bằng thuốc kháng vitamin K, với nguy cơ tương đối cao gấp đôi trong 90 ngày đầu theo ghi nhận từ nghiên cứu ISCOAT được trích dẫn [3].

Một nghiên cứu đoàn hệ quan sát quy mô lớn năm 2020 trên 9.518 bệnh nhân phẫu thuật phải chăm sóc tích cực sau mổ có dùng thuốc chống đông máu cũng củng cố điều này [4]. Trong đó, có 3.237 bệnh nhân (chiếm 34%) dùng đồng thời với aspirin [4]. Tổng cộng có 1.874 bệnh nhân (19,7%) gặp biến cố chảy máu lớn [4]. Khi phân tích hiệu chỉnh trọng số, việc dùng kết hợp aspirin và thuốc chống đông làm tăng tỷ số chênh gặp biến cố chảy máu lớn lên 1,20 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,05 - 1,36; p = 0,006) so với chỉ dùng thuốc chống đông đơn độc [4]. Đặc biệt, nguy cơ xuất huyết lớn tăng mạnh nhất ở nhóm người mới bắt đầu dùng aspirin trong vòng 7 ngày trước khi dùng thuốc chống đông, với tỷ số chênh lên tới 1,40 (khoảng tin cậy 95%: 1,13 - 1,72; p = 0,002) [4].

Nghiên cứu diện rộng về rủi ro tương tác làm tăng chảy máu

Bằng chứng thực tế cho thấy mọi tương tác làm gia tăng tác dụng của thuốc chống đông đều dẫn đến hậu quả xuất huyết nghiêm trọng [5]. Một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép trên cơ sở dữ liệu SIDIAP tại Catalonia (Tây Ban Nha) giai đoạn 2011-2020 đã theo dõi bệnh nhân rung nhĩ không do bệnh van tim có dùng thuốc chống đông [5]. Nghiên cứu thu thập 2.811 ca nhập viện vì xuất huyết lớn (gồm 77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa) ghép cặp với 28.054 đối chứng [5].

Kết quả cho thấy việc dùng các thuốc có tương tác trong vòng 3 tháng trước thời điểm nhập viện làm tăng nguy cơ xuất huyết ở người dùng thuốc kháng vitamin K (OR = 1,30; khoảng tin cậy 95%: 1,16 - 1,47) [5]. Tất cả các dạng tương tác làm tăng tác dụng chống đông đều đẩy cao nguy cơ chảy máu đối với mọi nhóm thuốc chống đông [5]. Ngược lại, thuốc ức chế bơm proton (PPI) thể hiện vai trò bảo vệ đối với xuất huyết tiêu hóa (OR = 0,55; 95% CI: 0,46 - 0,65), dù không bảo vệ khỏi xuất huyết não (OR = 1,18; 95% CI: 1,08 - 1,30) [5].

Ngoài tương tác thuốc chống đông - kháng tiểu cầu, một số hoạt chất thông thường cũng ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc chống đông [3]. Nghiên cứu năm 2018 phát hiện paracetamol làm tăng nguy cơ quá liều thuốc kháng vitamin K có ý nghĩa thống kê (p = 0,033), liên quan đến sự cạnh tranh enzym chuyển hóa CYP1A2 tại gan làm giảm độ thanh thải và tăng nồng độ warfarin trong máu, dù tương tác này chưa dẫn đến tăng nguy cơ chảy máu có ý nghĩa trong mẫu nghiên cứu [3].

Ở chiều hướng khác, nghiên cứu năm 2022 trên 13 bệnh nhân dùng thuốc chống đông edoxaban kết hợp thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine (liều trung bình 1,94 ± 1,42 mg/kg) ghi nhận các chỉ số đông máu bị kéo dài đáng kể: APTT tăng từ 27,95 ± 3,64 giây lên 31,11 ± 3,90 giây (p < 0,001), PT tăng từ 11,53 ± 1,01 giây lên 13,03 ± 0,98 giây (p = 0,002), và PT-INR tăng từ 0,98 ± 0,09 lên 1,11 ± 0,11 (p = 0,007) [6]. Các gen CYP3A5, ABCB1, SLCO1B1 cùng với liều dùng edoxaban có thể chi phối nguy cơ xuất huyết khi kết hợp cùng cyclosporine [6].

Thách thức khi xảy ra biến cố chảy máu

Việc xuất hiện biến cố chảy máu do tương tác thuốc đặt người bệnh vào tình thế nguy hiểm kép [7]. Trong nghiên cứu về điều trị hội chứng vành cấp năm 2020, chảy máu được xác định là một yếu tố nguy cơ dẫn đến các biến cố thiếu máu cục bộ tiếp theo và tăng tỷ lệ tử vong [7].

Khi xảy ra biến cố xuất huyết lớn, việc phải ngừng thuốc chống kết tập tiểu cầu để cầm máu sẽ liên quan trực tiếp đến việc tăng nguy cơ hình thành huyết khối tái phát [7]. Bên cạnh đó, việc ngừng các thuốc điều trị huyết áp/tim mạch khác (như thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc chẹn beta) để xử trí hạ huyết áp do mất máu thường không được tái lập kịp thời khi huyết động đã ổn định [7]. Nếu phải truyền khối hồng cầu hoặc chế phẩm máu để xử trí xuất huyết nặng, việc này lại kích hoạt hiện tượng kết tập tiểu cầu, tăng huyết khối, co mạch toàn thân và kích hoạt các phản ứng viêm [7]. Vì thế, kiểm soát và dự phòng chảy máu do tương tác thuốc là nguyên tắc sống còn [7].

Khoảng trống bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng thảo dược tự nhiên như đảng sâm thì hoàn toàn lành tính, không thể gây tương tác hay ảnh hưởng đến đông máu. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có về đảng sâm bắc mới chỉ dừng lại ở khảo sát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật [1] hoặc nghiên cứu cơ chế chống ung thư gan trên tế bào ống nghiệm dựa trên hoạt chất luteolin [2].

Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên nhóm bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông (như warfarin) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin) sử dụng thêm đảng sâm. Các bằng chứng được cảnh báo trong y văn chủ yếu bắt nguồn từ nguy cơ xuất huyết đã được chứng minh rất rõ khi dùng phối hợp aspirin với warfarin, hoặc khi phối hợp các chất gây tương tác dược động học qua gan [1, 2, 3]. Do đó, việc tự ý cho rằng đảng sâm an toàn tuyệt đối hoặc ngược lại, quy chụp ngay đảng sâm gây xuất huyết nguy kịch là thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Ngoài ra, nguồn gốc và chất lượng thảo dược cũng là một yếu tố rủi ro. Khảo sát năm 2022 về dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật trên các mẫu đảng sâm tại Trung Quốc cho thấy nguy cơ tích lũy hóa chất cần được kiểm soát theo chỉ số nguy hại (HI), trong đó chỉ số HI dưới 1 mới được coi là mức chấp nhận được và không đe dọa sức khỏe [1]. Thảo dược kém chất lượng hoặc nhiễm tạp chất có thể gây thêm gánh nặng chuyển hóa tại gan.

Ai nên thận trọng khi dùng đảng sâm?

Những người đang dùng thuốc chống đông máu như warfarin, edoxaban hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin, clopidogrel, ticagrelor cần đặc biệt thận trọng [1, 2, 6, 7]. Bất kỳ sự bổ sung thảo dược nào chưa rõ khả năng ảnh hưởng đến enzym chuyển hóa gan hoặc kết tập tiểu cầu đều có thể tiềm ẩn rủi ro đẩy chỉ số INR tăng vọt [1, 7].

Bệnh nhân trong giai đoạn 90 ngày đầu dùng thuốc kháng vitamin K là nhóm có nguy cơ chảy máu tự nhiên cao gấp đôi, do đó không nên tự ý dùng thêm các bài thuốc bổ đông y [3]. Người bệnh chuẩn bị phẫu thuật hoặc vừa trải qua phẫu thuật đang nằm hồi sức tích cực cũng là đối tượng nhạy cảm cao với các tương tác gây chảy máu lớn [4].

Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, người cao tuổi có nhiều bệnh nền tim mạch, rung nhĩ, suy gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng đảng sâm dạng sắc thuốc, trà thảo mộc hay các món ăn bồi bổ [1, 3].

Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Bệnh nhân đang điều trị thuốc chống đông máu tuyệt đối không tự ý kết hợp các bài thuốc bắc có chứa đảng sâm, hoặc dùng rượu ngâm đảng sâm mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Khi đi khám chuyên khoa tim mạch hoặc chuẩn bị phẫu thuật, cần liệt kê toàn bộ các thảo dược, thực phẩm chức năng và thuốc giảm đau (kể cả paracetamol hay aspirin) đang sử dụng [1, 2].

Nếu có chỉ định dùng thuốc đông y bồi bổ, chỉ nên sử dụng đảng sâm với lượng vừa phải sau khi đã được bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng đồng ý. Cần theo dõi sát các dấu hiệu xuất huyết bất thường như chảy máu chân răng, bầm tím dưới da không rõ nguyên nhân, đi ngoài phân đen, nước tiểu đỏ hoặc chảy máu khó cầm [1, 2]. Đối với người đang dùng warfarin, việc xét nghiệm định kỳ chỉ số PT-INR là bắt buộc để phát hiện sớm các biến động đông máu [1, 7].

Mặc dù đảng sâm là vị thuốc bổ quen thuộc, dữ liệu khoa học về tương tác của dược liệu này với thuốc chống đông máu warfarin và aspirin trên người vẫn còn hạn chế. Người bệnh tim mạch cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ, không tự ý phối hợp thảo dược với thuốc chống đông để bảo vệ tính mạng và phòng tránh các biến cố xuất huyết nguy hiểm.