Thói quen dùng lá lồm và những băn khoăn về tương tác thuốc
Lá lồm (còn gọi là lá giang, thuộc chi Polygonum) là loại rau rừng, cây thuốc dân gian quen thuộc trong nhiều món canh chua hoặc các bài thuốc cổ truyền. Vị chua thanh tự nhiên cùng đặc tính thanh nhiệt khiến nhiều người ưa chuộng dùng hằng ngày.
Tuy nhiên, không ít người có thói quen vừa dùng các món ăn, bài thuốc từ thảo dược vừa uống thuốc điều trị bệnh mạn tính. Thói quen này đặt ra dấu hỏi liệu các thành phần tự nhiên trong lá lồm có cản trở khả năng hấp thu thuốc hoặc vi chất tại đường tiêu hóa hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học bước đầu cho thấy chi thực vật này chứa các polyphenol và hợp chất hữu cơ có khả năng gắn kết enzym tiêu hóa hoặc kích thích enzym gan, do đó người đang dùng thuốc tây cần thận trọng và giãn cách thời gian sử dụng.
Cơ chế tác động: Tanin và axit hữu cơ cản trở hấp thu ra sao?
Trong các loài thực vật họ Rau răm (Polygonaceae), các hợp chất phenolic, tanin và axit hữu cơ đóng vai trò bảo vệ tự nhiên của cây [1]. Tuy nhiên, khi vào ống tiêu hóa của người, chúng có thể tạo liên kết với protein và các ion kim loại.
Tanin có khả năng liên kết với protein qua các tương tác ưa nước và kỵ nước [2]. Sự kết hợp này diễn ra qua liên kết hydro nhờ các nhóm hydroxyl ở nồng độ thấp hoặc xếp chồng vòng kỵ nước ở nồng độ cao [2]. Khi tạo phức hợp với enzym hoặc phân tử thuốc, tanin có thể ức chế hoạt động men tiêu hóa hoặc làm giảm khả năng hòa tan của hoạt chất khác [2].
Bên cạnh đó, các axit hữu cơ tự nhiên như axit gallic có thể tác động trực tiếp lên cấu trúc màng tế bào vi khuẩn hoặc niêm mạc [3]. Dù mang lại lợi ích kháng khuẩn, tính axit và các hợp chất phenolic có thể làm thay đổi độ pH đường tiêu hóa, ảnh hưởng đến khả năng vận chuyển chất qua màng ruột [4].
Nghiên cứu kháng khuẩn và thành phần axit gallic trong lá lồm
Nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá chiết xuất nước của Polygonum chinense L. (cây lá lồm/nghể tàu) đối với vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) [3]. Thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất nước có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 4 mg/mL [3].
Dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), chiết xuất làm phá vỡ tính toàn vẹn cấu trúc thành tế bào, gây co rút tế bào chất và rò rỉ các thành phần bên trong tế bào vi khuẩn [3]. Các nhà khoa học xác định axit gallic (một hợp chất axit ellagic) trong cây có khả năng tương tác với nhiều đích trên thành tế bào, làm rối loạn quá trình tổng hợp vỏ bọc tế bào [3].
Dữ liệu này xác nhận lá lồm chứa hàm lượng axit hữu cơ và hợp chất phenolic hoạt tính cao. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện trong ống nghiệm trên vi khuẩn, chưa trực tiếp đo lường mức độ tương tác của axit gallic với các phân tử thuốc tân dược trên cơ thể sống.
Bằng chứng di truyền và đặc tính chống oxy hóa của loài
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã giải mã toàn bộ hệ gen lục lạp của Polygonum chinense [1]. Kết quả xác định trình tự DNA lục lạp có chiều dài 158.981 cặp base, chứa 86 gen mã hóa protein, phân bố chủ yếu tại Trung Quốc và Đông Nam Á [1].
Nghiên cứu ghi nhận cây thuốc dân gian này có họ hàng gần với hai loài thảo dược thuộc chi Đại hoàng (Rheum palmatum và Rheum wittrockii) [1]. Trong y học cổ truyền, thân rễ và bộ phận của cây thường được dùng để thanh nhiệt, giải độc, giảm sưng và hỗ trợ điều trị tiêu chảy nhờ các hoạt chất chiết xuất [1].
Dù cung cấp dữ liệu di truyền vững chắc về chiết xuất thực vật giàu polyphenol chống oxy hóa, nghiên cứu này chỉ tập trung vào phân tích bộ gen thực vật học [1]. Bằng chứng trực tiếp về mức độ kết tủa canxi hay sắt tự do trong bữa ăn có lá lồm vẫn chưa được thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu.
Nghiên cứu chi thực vật liên quan: Khả năng ức chế hấp thu đường ruột
Để hiểu rõ hơn về hành vi của tanin từ thực vật lên đường ruột, một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất giàu tanin ngưng tụ [2]. Kết quả cho thấy tanin ức chế đáng kể enzym lipase tụy cũng như alpha-amylase nước bọt và tụy [2].
Cơ chế được xác định là do sự gắn kết của tanin vào phân tử enzym thông qua tương tác ưa nước và kỵ nước [2]. Quá trình này làm giảm hấp thu triglyceride và tinh bột tại ruột non [2]. Hiện tượng tương tự cũng được ghi nhận ở polyphenol của nhiều loại thực vật giàu tanin khác như táo và các loại trà [2].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2020 trên hợp chất phenolic 2,3,5,4'-tetrahydroxystilbene-2-O-beta-D-glucoside (TSG) chiết xuất từ cây cùng họ Polygonum multiflorum cho thấy hợp chất này hấp thu kém ở ruột và bị ảnh hưởng bởi độ pH môi trường [4]. TSG tương tác trực tiếp với các chất vận chuyển màng P-gp và MRP2, đóng vai trò vừa là cơ chất vừa làm thay đổi biểu hiện của các bơm tống thuốc này [4]. Thử nghiệm dùng mô hình tế bào Caco-2 và tưới máu ruột chuột, cho thấy các phân tử từ chi Polygonum có thể can thiệp vào quá trình vận chuyển chất tại thành ruột [4].
Tương tác chuyển hóa thuốc qua gan từ loài cùng chi
Nghiên cứu công bố năm 2014 đã kiểm tra tác động của dịch chiết nước Polygonum capitatum (loài cùng chi Polygonum) lên hệ enzym cytochrome P450 ở gan chuột cống [5]. Thử nghiệm dùng phương pháp "cocktail" 5 loại thuốc thử: caffeine (1,0 mg/kg), tolbutamide (1,0 mg/kg), omeprazole (2,0 mg/kg), chlorzoxazone (4,0 mg/kg) và midazolam (4,0 mg/kg) [5].
Chuột được uống chiết xuất nước ở liều 0,58 g/kg hoặc 1,74 g/kg hai lần mỗi ngày, liên tục trong 7 hoặc 14 ngày [5]. Nồng độ thuốc trong huyết tương được định lượng bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-MS/MS) [5].
Kết quả cho thấy chiết xuất không ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ caffeine (CYP1A2), omeprazole (CYP2C19) hay chlorzoxazone (CYP2E1) [5]. Tuy nhiên, dược động học của tolbutamide và midazolam bị ảnh hưởng có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) theo hướng chuyển hóa nhanh hơn [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận loài này gây cảm ứng enzym CYP2C9 và CYP3A4, đồng thời cảnh báo cần điều chỉnh liều lâm sàng của các thuốc chuyển hóa qua hai enzym này khi dùng chung thảo dược [5]. Giới hạn là nghiên cứu này thực hiện trên Polygonum capitatum ở chuột cống, chưa trực tiếp thử nghiệm lâm sàng bằng lá lồm (Polygonum chinense) trên người.
Những hiểu lầm thường gặp và nhóm người cần thận trọng
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên ăn hằng ngày thì hoàn toàn vô hại và không thể tương tác với thuốc tây. Tuy nhiên, việc tanin có thể ức chế enzym tiêu hóa [2] và các loài cùng chi có khả năng làm tăng chuyển hóa thuốc qua cảm ứng men gan CYP3A4, CYP2C9 [5] cho thấy nguy cơ làm giảm hiệu quả điều trị là có thật.
Một hiểu lầm khác là nấu chín lá lồm sẽ triệt tiêu hoàn toàn các axit hữu cơ và polyphenol. Dù nhiệt độ làm giảm bớt một phần, các phân tử tanin và axit gallic vẫn tồn tại trong nước canh [1, 3].
Những trường hợp cần đặc biệt thận trọng gồm:
- Người đang bổ sung viên sắt, viên canxi hoặc thuốc điều trị thiếu máu: Tanin có thể tạo phức gây cản trở hấp thu khoáng chất tại ruột non [2].
- Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc nhóm sulfonylurea (như tolbutamide) hoặc các thuốc chuyển hóa qua enzym gan CYP2C9 [5].
- Người đang sử dụng thuốc an thần, gây ngủ (như midazolam) hoặc các thuốc chuyển hóa chủ yếu qua hệ enzym gan CYP3A4 [5].
- Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc hội chứng kém hấp thu đường tiêu hóa.
Gợi ý áp dụng an toàn trong đời sống
Để vừa thưởng thức được hương vị món ăn từ lá lồm vừa đảm bảo an toàn cho phác đồ điều trị, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc sau:
Khoảng cách thời gian: Không nên uống thuốc tây cùng thời điểm ăn món canh chua hoặc dùng chế phẩm từ lá lồm. Nên uống thuốc cách bữa ăn có lá lồm ít nhất 2 đến 3 giờ để hạn chế tanin cản trở hấp thu trong ống tiêu hóa.
Liều lượng vừa phải: Chỉ nên dùng lá lồm như một loại rau gia vị ăn kèm với lượng vừa phải, không nấu nước uống thay trà liên tục nhiều ngày.
Theo dõi cơ thể: Nếu bạn đang điều trị bệnh mạn tính và dùng thuốc theo đơn, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng lá lồm như một phương thuốc thảo dược thường xuyên.