Nhiều người có thói quen sử dụng cây cần thăng (tên khoa học Limonia acidissima) làm cảnh, làm nước giải khát hoặc dùng lá, quả làm thảo dược dân gian truyền miệng để thanh nhiệt, bồi bổ. Không ít bệnh nhân mắc bệnh mạn tính tin rằng thảo mộc tự nhiên luôn lành tính và có thể dùng chung với thuốc tây mà không gặp bất kỳ trở ngại nào.
Tuy nhiên, câu trả lời từ các dữ liệu dược lý hiện đại cho thấy việc tự ý kết hợp này tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các hoạt chất tự nhiên trong cần thăng có thể can thiệp sâu vào hệ thống men gan chuyển hóa thuốc Cytochrome P450, làm thay đổi nồng độ các thuốc điều trị hạ huyết áp hoặc thuốc trị đái tháo đường dạng uống, từ đó gây ra những biến chứng khó lường.
Men gan CYP450 và cơ chế chuyển hóa thuốc của cơ thể
Hệ thống enzyme Cytochrome P450 (thường gọi tắt là CYP) tại gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình oxy hóa sinh học và chuyển hóa phần lớn các hợp chất lipophilic cũng như hầu hết các loại thuốc dùng qua đường uống [1]. Trong số các phân họ men này, Cytochrome P450 3A (CYP3A), đặc biệt là isoenzyme CYP3A4, được xem là thành phần quan trọng nhất tại vi thể gan người vì nó trực tiếp tham gia chuyển hóa một lượng lớn các loại thuốc có cấu trúc hóa học đa dạng [3, 7].
Không chỉ khu trú tại gan, enzyme CYP3A còn phân bố với mật độ rất cao tại lớp biểu mô ruột non của con người [2]. Nhờ vị trí đặc thù này, CYP3A tham gia trực tiếp vào quá trình đào thải thuốc trước khi thuốc kịp đi vào hệ tuần hoàn chung (chuyển hóa bước đầu qua ruột non và gan) khi người bệnh uống thuốc [2]. Khi một hoạt chất thảo dược gây ức chế hệ men này, quá trình đào thải thuốc bị ngưng trệ, khiến nồng độ thuốc trong máu tích tụ vượt mức bình thường [3, 5].
Hiện tượng ức chế men CYP3A4 là nguyên nhân thường gặp dẫn tới ngộ độc thuốc hoặc làm suy giảm hiệu quả điều trị trong quá trình dùng thuốc kết hợp [3]. Việc sử dụng đồng thời hai hay nhiều chất cùng là cơ chất hoặc chất ức chế của CYP3A rất dễ dẫn đến tương tác thuốc nghiêm trọng [2]. Khi tình trạng đa dược (polypharmacy - sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc) ngày càng phổ biến ở người cao tuổi và người có bệnh nền, nguy cơ xuất hiện các phản ứng có hại do tương tác men gan càng gia tăng [1].
Hoạt chất trong cần thăng ức chế mạnh men gan CYP3A4
Cây cần thăng (Limonia acidissima, hay Wood apple) chứa nhiều thành phần hóa thực vật đặc trưng [4]. Trong số các hợp chất tự nhiên phổ biến của nhóm cây này, limonin là một limonoid nổi bật thường được quan tâm trong nghiên cứu dinh dưỡng và dược liệu [5].
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2011 đã khảo sát tác động ức chế của hoạt chất limonin đối với 6 enzyme Cytochrome P450 chính của người (gồm CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 và CYP3A4) trong các vi thể gan người (human liver microsomes) bằng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép khối phổ [5]. Đồng thời, nghiên cứu cũng khảo sát ảnh hưởng của hoạt chất lên protein vận chuyển P-glycoprotein (P-gp) trên dòng tế bào khối u WM-266-4 [5].
Kết quả nghiên cứu năm 2011 chỉ ra rằng limonin hầu như không gây ức chế đáng kể lên các men CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6 cũng như P-glycoprotein [5]. Thế nhưng, hoạt chất này lại thể hiện tác động ức chế rất mạnh đối với enzyme CYP3A4 [5]. Giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) của limonin đối với CYP3A4 được xác định cụ thể là 6,20 microM trong phép thử với cơ chất testosterone và 19,10 microM trong phép thử với cơ chất midazolam [5]. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng phát hiện này đem lại cảnh báo quan trọng về tương tác giữa thực phẩm chứa hoạt chất này với các thuốc có chỉ số điều trị hẹp được chuyển hóa qua CYP3A4 [5].
Bên cạnh đó, các phân tích vi mô công bố năm 2024 về thành phần hóa học của cần thăng (Limonia acidissima) cũng đã xác định sự hiện diện của hàng loạt hợp chất có hoạt tính sinh học như psoralen, umbelliferone, isopimpinellin và saponarin qua mô hình gắn kết phân tử [4]. Sự đa dạng của các phân tử hữu cơ này củng cố thêm tính phức tạp trong hoạt tính dược lý của cây cần thăng khi hấp thu vào cơ thể người [4].
Tương tác nguy hiểm với thuốc hạ huyết áp và thuốc đái tháo đường
Các tương tác chuyển hóa qua trung gian Cytochrome P450 được phân chia theo ba mức độ dựa trên cường độ lâm sàng: nhẹ, trung bình và nặng [6]. Mức độ nhẹ thường chỉ gây ra các tác dụng phụ không nghiêm trọng như buồn ngủ [6]. Mức độ trung bình ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị của thuốc [6]. Đáng lưu ý nhất, các tương tác mức độ nặng có thể đe dọa trực tiếp tới tính mạng người bệnh, phần lớn bắt nguồn từ phản ứng ức chế men gan khi phối hợp chung với các nhóm thuốc tim mạch và hạ huyết áp [6].
Đối với người đang điều trị tăng huyết áp, nhiều thuốc hạ áp đường uống phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa của CYP3A4 tại gan và ruột [3, 7]. Khi hoạt chất trong cần thăng như limonin ức chế CYP3A4, nồng độ thuốc hạ áp không được phân giải kịp thời, dẫn đến tình trạng nồng độ thuốc tự do trong máu tăng vọt [1, 3]. Điều này có thể gây tụt huyết áp đột ngột, hoa mắt, chóng mặt hoặc trụy mạch cấp tính do ngộ độc thuốc quá liều [4, 5].
Đối với bệnh nhân đái tháo đường dùng thuốc hạ đường huyết dạng uống, việc ức chế chuyển hóa qua Cytochrome P450 cũng tiềm ẩn nguy hiểm tương tự. Sự tích tụ thuốc trong máu làm kéo dài thời gian bán thải, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết sâu, gây vã mồ hôi, co giật hoặc hôn mê. Trong nhiều trường hợp lâm sàng, mức độ tương tác men gan trầm trọng đến mức được coi là chống chỉ định dùng đồng thời giữa chất ức chế và các thuốc điều trị liên quan [2].
Những phát hiện dược lý khác về cần thăng
Cần thăng không chỉ được nghiên cứu ở góc độ chuyển hóa enzyme mà còn được khảo sát trên các mô hình thần kinh và da liễu. Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính cải thiện nhận thức (nootropic) của dịch chiết methanol từ cây cần thăng (Limonia acidissima) trên chuột bị gây chứng mất trí nhớ bằng scopolamine (liều 1 mg/kg tiêm màng bụng), sử dụng piracetam (200 mg/kg tiêm màng bụng) làm đối chứng chuẩn [7].
Trong nghiên cứu năm 2021, dịch chiết cần thăng cho thấy khả năng làm tăng phản ứng hành vi và tỷ lệ chuyển đổi tự phát trong thử nghiệm mê cung chữ Y (Y-maze task) [7]. Trên mô hình mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze), dịch chiết giúp làm giảm độ trễ chuyển giao (transfer latency), biểu hiện sự cải thiện về nhận thức và ghi nhớ ở chuột [7]. Chuột dùng dịch chiết cũng gia tăng hoạt động vận động và ghi nhận mức enzyme acetylcholinesterase giảm đi đáng kể [7]. Kết quả kiểm tra mô bệnh học não chuột ở cả hai mức liều thấp và cao đều cho thấy điểm số tái tạo mô hiệu quả so với nhóm chứng bệnh lý, mở ra tiềm năng nghiên cứu cho bệnh lý sa sút trí tuệ Alzheimer [7].
Ngoài ra, nghiên cứu vào năm 2024 thông qua phân tích STITCH và mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) trên 11 hoạt chất chọn lọc của Limonia acidissima cho thấy hai hợp chất psoralen và umbelliferone có tương tác với protein của vi khuẩn gây mụn trứng cá và nấm gây gàu [4]. Hợp chất isopimpinellin và saponarin thể hiện năng lượng tiếp xúc nguyên tử cao, gợi ý tiềm năng ứng dụng ngoài da trị gàu và mụn trứng cá [4]. Tuy nhiên, những tác dụng này vẫn đang dừng lại ở mô hình tính toán máy tính hoặc thử nghiệm trên loài gặm nhấm, chưa thể suy diễn thành khuyến cáo uống trực tiếp bừa bãi ở người [2, 6].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng hiện nay
Dù cần thăng cho thấy các hoạt tính sinh học hứa hẹn trong điều kiện phòng thí nghiệm như tác dụng bảo vệ thần kinh trên chuột [7] hay kháng khuẩn ngoài da theo mô hình tính toán [4], giới hạn nghiên cứu hiện tại vẫn còn rất lớn.
Hầu hết các dữ liệu về tương tác ức chế men gan CYP3A4 của thành phần limonin mới được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) trên vi thể gan người [5]. Mặc dù các mô hình thử nghiệm in vitro rất hữu ích để nhận diện nguy cơ và cho phép ngoại suy tới các tình huống thực tế trên người, nhưng chúng chưa thể đưa ra dự đoán định lượng chính xác hoàn toàn cho từng cá thể [2]. Mức độ tương tác thực tế in vivo còn phụ thuộc vào liều lượng dung nạp, nồng độ hoạt chất trong từng bộ phận của cây cần thăng và yếu tố cơ địa di truyền quy định lượng men CYP ở mỗi người [1, 7]. Do đó, người dùng không nên vội vã coi cần thăng là một "thần dược" chữa bệnh mà bỏ qua các rủi ro dược lý thực tế.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là: "Cây cỏ thiên nhiên, ăn uống bao đời nay thì không thể có tương tác hay gây độc như thuốc tây". Trên thực tế, các phân tử thực vật là những hóa chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh [1, 6]. Khi đi vào hệ tiêu hóa và gan, chúng sử dụng chung một "bộ máy" chuyển hóa enzyme với các loại tân dược [3, 7].
Một hiểu lầm khác là việc uống thuốc tây và uống nước thảo dược cách nhau khoảng 1-2 giờ là hoàn toàn an toàn. Cơ chế ức chế enzyme chuyển hóa CYP3A4 có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày tùy thuộc vào nồng độ và khả năng phục hồi của hệ men gan, chứ không đơn thuần chỉ là sự trộn lẫn cơ học trong dạ dày [1, 3, 5]. Việc thiếu hiểu biết về tương tác thuốc - thảo dược có thể biến một phác đồ điều trị an toàn thành tình trạng quá liều gây nguy hiểm tính mạng [6].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng với cần thăng
Từ những dữ kiện khoa học về CYP3A4 và hoạt chất limonin [1, 3], các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn giác:
Thứ nhất là người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh lý tim mạch và tăng huyết áp. Vì tương tác ức chế men gan với nhóm thuốc tim mạch có thể gây ra những biến cố nghiêm trọng đe dọa tính mạng cấp tính [6], nhóm đối tượng này không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ cần thăng.
Thứ hai là người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết đường uống. Nguy cơ chậm chuyển hóa thuốc có thể dẫn đến cơn tụt đường huyết đột ngột, gây choáng váng hoặc mất ý thức.
Thứ ba là người bệnh đang điều trị nhiều loại thuốc cùng lúc (đa dược) hoặc dùng các thuốc có phạm vi điều trị hẹp qua chuyển hóa CYP3A4 [1, 7]. Hệ men gan của những bệnh nhân này đã phải chịu tải trọng lớn, việc bổ sung thêm các chất ức chế men sẽ làm rối loạn nồng độ thuốc trong huyết tương [3, 7].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Để phòng ngừa các rủi ro tương tác bất lợi mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Không tự ý dùng làm thuốc chữa bệnh: Các bằng chứng về hỗ trợ nhận thức hay làm sạch da của cần thăng hiện chỉ giới hạn ở mức chiết xuất thực nghiệm trên chuột hoặc mô hình phân tử [2, 6]. Tuyệt đối không thay thế thuốc điều trị mạn tính bằng nước sắc hay rượu ngâm cần thăng.
- Dùng thận trọng ở dạng ẩm thực: Nếu chỉ sử dụng một lượng nhỏ quả cần thăng như một món ăn vặt hoặc thức uống giải khát không thường xuyên, nguy cơ ngộ độc cấp thường thấp. Tuy nhiên, nếu dùng dạng cô đặc, dạng cao hoặc dịch chiết ngâm với hàm lượng lớn, lượng limonin hấp thu có thể đủ cao để ức chế mạnh CYP3A4 [5].
- Chủ động thông báo với nhân viên y tế: Bất cứ khi nào bạn đang dùng một bài thuốc nam, thảo dược hay thực phẩm chức năng có chứa các bộ phận của cây cần thăng, hãy thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ tương tác với đơn thuốc hiện tại [4, 7].
Tóm lại, cần thăng là loại cây mang nhiều hoạt chất sinh học đáng chú ý nhưng cũng chứa các hợp chất có khả năng ức chế mạnh men chuyển hóa CYP3A4 tại gan và ruột [1, 3]. Người có bệnh nền huyết áp, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc tây cần thận trọng tối đa, không tự ý kết hợp bừa bãi để bảo vệ tính mạng và sức khỏe bản thân.
