Nhiều người biết cây cần thăng (tên khoa học Limonia acidissima, họ Cam chanh Rutaceae) làm cảnh bonsai, nhưng ít ai để ý cơm quả ăn được. Tại các nước Nam Á và Đông Nam Á, cơm quả dẻo chua ngọt thường được dùng làm nước giải khát, si-rô hoặc mứt [1]. Điều này làm nảy sinh thắc mắc: thịt quả cần thăng có thực sự dồi dào vitamin C và pectin như dân gian truyền miệng?
Khoa học ghi nhận quả cần thăng là nguồn cung cấp dồi dào tiền vitamin A (beta-carotene) và vitamin nhóm B như thiamine hay riboflavin, nhưng lượng vitamin C (axit ascorbic) trong cơm quả chỉ ở mức vết (hàm lượng rất nhỏ) [1]. Dù không giàu vitamin C vượt trội, quả chứa nhiều nhóm dưỡng chất thực vật khác mang lại giá trị sinh học [1].
Quả cần thăng: Nguồn gốc và vị trí trong đời sống
Cây cần thăng (Limonia acidissima Groff, tên tiếng Anh là Wood apple) có nguồn gốc tự nhiên tại Sri Lanka, Ấn Độ, Myanmar và được trồng rộng rãi khắp Đông Nam Á [1]. Cây thuộc họ Cam chanh (Rutaceae), sở hữu lớp vỏ quả gỗ rất cứng bao bọc phần cơm sẫm màu bên trong [1].
Trong y học cổ truyền, quả cùng các bộ phận khác của cây cần thăng giữ vai trò lâu đời [1]. Các thầy thuốc dân gian thường dùng toàn cây, rễ, lá, quả để hỗ trợ tiêu chảy, kiết lỵ, táo bón, khó tiêu, đái tháo đường hay các bệnh ngoài da [2]. Nhờ cùi quả có độ dẻo tự nhiên, thịt quả còn được dùng chế biến thực phẩm đóng chai như nước giải khát pha sẵn, thạch, si-rô và sốt chutney [1].
Vitamin C và vi chất: Dữ liệu thực tế cho thấy điều gì?
Trái ngược với suy đoán cho rằng quả có vị chua thì phải đầy ắp axit ascorbic, bài tổng quan năm 2024 chỉ rõ cơm quả cần thăng chỉ chứa lượng vết axit ascorbic (vitamin C) [1]. Do đó, quả không phải nguồn bổ sung vitamin C đậm đặc so với các loại quả họ cam chanh ăn trái thông thường [1].
Bù lại, cơm quả cần thăng cung cấp lượng đáng kể beta-carotene – tiền chất tạo thành vitamin A trong cơ thể [1]. Quả cũng chứa lượng lớn các vitamin nhóm B tan trong nước, cụ thể là riboflavin (vitamin B2) và thiamine (vitamin B1) [1]. Nhờ đó, quả vẫn đóng góp tích cực vào nhu cầu vi chất chuyển hóa năng lượng hàng ngày [1].
Thịt quả cần thăng còn tích tụ phong phú các hợp chất hoạt tính sinh học [1]. Nghiên cứu chỉ ra cùi quả chứa các hợp chất polyphenol, saponin, phytosterol, tannin, triterpenoid, coumarin, axit amin và dẫn xuất tyramine [1]. Các chất này tạo nên nền tảng chống oxy hóa mạnh mẽ cho quả [1].
Pectin và chất xơ hòa tan: Khả năng tạo thạch thực tế
Đặc tính cơm quả cần thăng dẻo, sánh đặc khiến quả được khai thác nhiều trong công nghiệp chế biến món thạch quả và si-rô [1]. Trong công nghệ thực phẩm, độ sệt dẻo của cùi quả phục vụ tốt cho việc làm thạch ăn liền hoặc sốt đặc dạng chutney [1].
Dù tài liệu nghiên cứu chưa cung cấp con số phần trăm pectin tinh khiết phân lập cụ thể, việc ứng dụng cùi quả làm cốt thạch phản ánh lượng chất tạo gel và chất xơ tự nhiên đáng kể [1]. Điều này giải thích vì sao cùi quả thường được dân gian tận dụng làm dịu đường tiêu hóa và tạo khuôn món ăn tráng miệng [1], [2].
Bằng chứng khoa học về tác dụng sinh học của quả cần thăng
Các nghiên cứu dược lý hiện đại ghi nhận chiết xuất từ quả và lá cần thăng sở hữu phổ tác dụng sinh học đa dạng [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2024 so sánh chuyển hóa thực vật đã phát hiện chiết xuất lá và quả cần thăng thể hiện hoạt tính kháng virus cúm gia cầm H5N1 thông qua thử nghiệm kết hợp mô phỏng gắn kết phân tử [3].
Ở mức nồng độ 160 microgam, khả năng kháng virus sắp xếp theo thứ tự tăng dần là lá phật thủ < quả cần thăng < lá cần thăng [3]. Dạng hạt nano oxit kẽm của chiết xuất quả cần thăng mang lại hiệu quả kháng virus cao nhất trong thử nghiệm [3]. Mô phỏng chỉ ra các flavonoid di-glycoside như hesperidin liên kết mạnh với các protein neuraminidase, haemagglutinin và PB2 của virus [3].
Về tác động thần kinh, một nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2021 đã đánh giá hoạt tính nootropic (tăng cường nhận thức) của chiết xuất methanol từ cần thăng [4]. Chuột cống bị gây mất trí nhớ bằng scopolamine (liều 1 mg/kg tiêm màng bụng) được điều trị bằng chiết xuất cần thăng, đối chiếu với hoạt chất chuẩn piracetam (liều 200 mg/kg tiêm màng bụng) [4].
Kết quả cho thấy chuột dùng chiết xuất có sự cải thiện rõ rệt hành vi học tập và trí nhớ trong bài kiểm tra mê cung chữ Y và mê cung nâng cao [4]. Chiết xuất giúp giảm đáng kể hoạt tính enzym acetylcholinesterase, tăng khả năng vận động và cho điểm số tái tạo mô não tốt trên hình ảnh vi thể, mở ra tiềm năng bảo vệ thần kinh [4].
Bên cạnh đó, các đánh giá tổng quan xác nhận chiết xuất từ các bộ phận của cây cần thăng có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, bảo vệ gan, hạ đường huyết, chống loét dạ dày và ức chế sự gia tăng tế bào ung thư [1], [2].
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Phần lớn các dữ liệu dược lý hiện nay về quả cần thăng được thu thập từ mô hình phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên cơ thể động vật như chuột [3], [4]. Cơ chế phân tử chính xác phía sau các đặc tính trị liệu của quả vẫn là vùng đất chưa được khai phá đầy đủ [1].
Đặc biệt, giới khoa học nhấn mạnh hiện còn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo trên người [1]. Các đánh giá chi tiết về độc tính dài hạn, giới hạn dung nạp chính xác mỗi ngày đối với người trưởng thành vẫn chưa được xác lập cụ thể bằng dữ liệu lâm sàng [1]. Người tiêu dùng cần đón nhận quả như một loại thực phẩm bổ sung đa dạng, tránh xem như thần dược thay thế thuốc.
Những ai nên thận trọng khi dùng cần thăng?
Mặc dù có nhiều hoạt tính sinh học quý, một số đối tượng cần lưu ý khi sử dụng thực phẩm từ cây cần thăng:
Các tổng quan khoa học nhấn mạnh quả và các bộ phận của cây cần thăng thể hiện đặc tính chống sinh tinh (anti-spermatogenic) [1], [2]. Do đó, nam giới đang trong độ tuổi sinh sản hoặc các cặp đôi đang lên kế hoạch thụ thai không nên lạm dụng ăn quả cần thăng với số lượng lớn hoặc kéo dài.
Chiết xuất cây cần thăng cũng có tác dụng hạ đường huyết và lợi tiểu [1], [2]. Những người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc thuốc tim mạch cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên nhằm tránh hiện tượng tương tác thuốc gây hạ đường huyết đột ngột.
Áp dụng thực phẩm từ cần thăng an toàn
Để thưởng thức quả cần thăng đúng cách, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:
- Lựa chọn quả: Chọn quả vỏ cứng nguyên vẹn, gõ nghe tiếng đục; khi đập vỡ lớp vỏ gỗ, lấy phần cùi sẫm màu bên trong [1].
- Chế biến: Cùi quả tươi có vị chua chát nhẹ, thích hợp dầm với một chút nước ấm, lọc bỏ hạt thô để làm sinh tố, si-rô hoặc đun nhỏ lửa làm mứt phết dẻo tự nhiên [1].
- Lượng dùng cân bằng: Do chưa có ngưỡng dung nạp tối đa trên lâm sàng, chỉ nên dùng quả như món tráng miệng giải khát thưởng thức thỉnh thoảng (khoảng vài muỗng cùi quả mỗi lần), không ăn dồn dập nhiều ngày liên tiếp [1].
- Kết hợp dinh dưỡng: Không trông đợi quả cần thăng cung cấp đủ vitamin C cho ngày; hãy kết hợp quả cùng các loại rau củ trái cây khác giàu vitamin C để đảm bảo cân bằng dưỡng chất [1], [5].
Quả cần thăng là loại quả nhiệt đới độc đáo, cung cấp tiền vitamin A dồi dào, vitamin nhóm B và chất nền xơ dẻo thích hợp làm nước uống giải nhiệt hoặc mứt thạch [1]. Dù không giàu vitamin C như lời đồn, việc sử dụng quả cần thăng ở mức độ vừa phải sẽ mang lại sự phong phú cho thực đơn dinh dưỡng gia đình [1].
