Tương tác thuốc khi dùng đa lông: Lưu ý với thuốc chuyển hóa qua enzym gan

Nhiều người có thói quen sử dụng thêm các loại thảo dược tự nhiên hoặc chiết xuất dân gian để tăng cường sức khỏe khi đang điều trị bệnh. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng việc tự ý kết hợp thảo mộc với thuốc kê đơn có thể gây ra những tương tác bất lợi nghiêm trọng. Một trong những băn khoăn gần đây là liệu chiết xuất từ cây đa lông có gây tương tác với các thuốc chuyển hóa qua gan hay không.

Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có nghiên cứu trực tiếp nào chứng minh chiết xuất đa lông gây ức chế hay cảm ứng hệ enzyme chuyển hóa thuốc cytochrom P450 ở người. Mặc dù vậy, các dữ liệu về dược thảo nói chung cho thấy nhiều hoạt chất tự nhiên có khả năng làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng.

Hệ enzyme cytochrom P450 tại gan hoạt động như thế nào?

Hệ thống enzyme monooxygenase phụ thuộc cytochrom P450 (gọi tắt là CYP hoặc P450) định vị chủ yếu tại màng lưới nội chất của tế bào gan ^[1]. Hệ enzyme này tham gia vào quá trình chuyển hóa của khoảng 96% các loại thuốc đang trong giai đoạn phát triển hoặc đang lưu hành trên thị trường ^[1].

Các đồng dạng P450 tại vi thể xúc tác phản ứng oxy hóa nhiều cấu trúc thuốc khác nhau nhờ tính đặc hiệu cơ chất rộng rãi ^[1]. Quá trình oxy hóa do P450 xúc tác cần có enzyme NADPH-P450 reductase để thực hiện vận chuyển hai electron đến cơ chất P450 và phức hợp P450 gắn oxy ^[1]. Ngoài ra, một protein hem là cytochrom b5 có thể khởi động quá trình vận chuyển electron thứ hai ^[1].

Khi các enzyme này bị ức chế bởi một chất từ bên ngoài, thuốc tây không được chuyển hóa kịp thời, dẫn đến tích tụ trong máu và tăng nguy cơ ngộ độc. Ngược lại, nếu enzyme bị cảm ứng mạnh, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả điều trị giảm sút.

Bằng chứng khoa học về nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc

Hầu hết mọi loại thuốc điều trị đều được chuyển hóa qua các enzyme thuộc họ CYP ^[2]. Các nhà khoa học đã chứng minh nhiều hợp chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều là các chất ức chế các enzyme khác nhau thuộc họ CYP ^[2]. Hiện nay, các phương pháp tính toán cơ học lượng tử, thiết kế thuốc nhờ máy tính và nghiên cứu tương tác protein - thuốc in silico đang được áp dụng để dự đoán cách thức hoạt chất thảo mộc tương tác với P450 ở người ^[2].

Mặc dù chưa có dữ liệu cụ thể trên cây đa lông, nhiều nghiên cứu thực nghiệm trên các loại cây thuốc và thảo dược khác đã làm sáng tỏ hiện tượng tương tác qua enzyme gan:

• Nghiên cứu trên cây tầm gửi (Viscum album L.) năm 2012: Nghiên cứu in vitro thử nghiệm 3 loại chiết xuất thương mại từ cây tầm gửi ký sinh trên cây tần bì, cây linh sam và cây thông ^[3]. Tác động cảm ứng được đo trên tế bào gan người từ 3 người hiến tặng, còn tác động ức chế được thực hiện trên vi thể gan người đối với các enzym CYP 1A2, 2A6, 2B6, 2C8, 2C9, 2C19, 2D6, 2E1 và 3A4 ^[3]. Kết quả cho thấy cả 3 chiết xuất này không gây ra hoặc chỉ gây ức chế và cảm ứng không đáng kể, cho thấy nguy cơ tương tác thuốc qua P450 là rất thấp hoặc không có ^[3]. Đáng chú ý, độc tính tế bào gan phụ thuộc vào hàm lượng lectin của từng phân loài, với giá trị nồng độ hiệu quả EC50 lần lượt là 2,56 mcg/mL (cao nhất), 5,79 mcg/mL và 30,86 mcg/mL ^[3].

• Nghiên cứu về cây ban âu (St. John's wort) năm 2017: Thử nghiệm trên chuột đực cho uống chiết xuất với liều 0,6 g/kg/ngày ^[1]. Kết quả sau 21 ngày cho thấy hoạt tính oxy hóa cơ chất nifedipine của Cyp3a tăng lên ^[1]. Khi kéo dài liệu trình lên 28 ngày, hoạt tính oxy hóa nifedipine qua Cyp3a tăng 95% và hoạt tính 7-hydroxyl hóa warfarin qua Cyp2c tăng 34%, đồng thời lượng protein Cyp2c cũng tăng ^[1]. Ngược lại, các enzyme Cyp1a, Cyp2a, Cyp2b, Cyp2d và Cyp2e1 không bị thay đổi hoạt tính ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra việc cảm ứng Cyp2c đòi hỏi thời gian dùng kéo dài hơn so với cảm ứng ban đầu trên Cyp3a ^[1].

• Nghiên cứu năm 2011 trên gan chuột cô lập: Nghiên cứu đánh giá chiết xuất chuẩn hóa LI 160 của cây ban âu ở liều 100 mg/kg mỗi ngày một lần trong 10 ngày ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất ức chế đáng kể tốc độ tạo thành acetaminophen từ phenacetin, đồng thời ức chế hoạt tính CYP1A2 mạnh hơn cả chất ức chế đối chứng alpha-naphthoflavone ^[4].

• Nghiên cứu năm 2006 trên dược liệu cổ truyền: Đánh giá chiết xuất nước và cồn của Đương quy (Angelica sinensis), Xuyên khung (Ligusticum chuanxiong) và Đại hoàng (Rheum palmatum) trên chuột cống với liều 3 g dược liệu khô/kg mỗi ngày ^[5]. Tất cả các chiết xuất đều làm tăng lượng protein vi thể và giảm nồng độ CYP tổng số ^[5]. Chiết xuất nước của Đương quy làm tăng mạnh hoạt tính CYP2D6 và 3A, chiết xuất nước Đại hoàng tăng CYP2D6; chỉ có chiết xuất cồn của Đương quy và Đại hoàng lần lượt làm tăng hoạt tính CYP2D6 và 3A ^[5]. Các chiết xuất còn lại đều thể hiện tác động ức chế enzyme ^[5].

• Nghiên cứu năm 2017 trên quả bứa (Garcinia cambogia): Đánh giá in vitro trên vi thể gan người cho thấy chiết xuất ức chế đáng kể CYP2B6 phụ thuộc nồng độ và phụ thuộc thời gian khi ủ trước với NADPH ^[6]. Hoạt chất chính hydroxycitric acid lại không thể hiện ức chế đáng kể ^[6]. Do đó, người dùng được cảnh báo cẩn trọng khi dùng chung chất bổ sung chứa quả bứa với các thuốc là cơ chất của CYP2B6 ^[6].

• Nghiên cứu năm 2011 trên các sản phẩm hỗn hợp và vitamin: Thử nghiệm in vitro trên các sản phẩm như femMED, Thyrosense, trans-beta-carotene, đa vitamin và vitamin D3 cho thấy chúng có khả năng từ thấp đến trung bình trong việc ức chế CYP 2C9, 2C19 và 3A4, tiềm ẩn nguy cơ gây tác dụng phụ khi phối hợp thuốc ^[7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Điểm hạn chế lớn nhất là chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khảo sát trực tiếp chiết xuất đa lông trên các enzyme chuyển hóa thuốc cytochrom P450. Những cảnh báo chung về tương tác thảo dược - thuốc bắt nguồn từ các nghiên cứu trên những loại cây khác.

Ngoài ra, đa số các kết quả kể trên chỉ mới dừng lại ở mô hình ống nghiệm (in vitro), vi thể gan người cô lập hoặc mô hình động vật như chuột gặm nhấm ^{[3] [1] [5] [6] [4]}. Cơ thể người có các cơ chế hấp thu, phân bố và đào thải phức tạp hơn nhiều. Do đó, một hoạt chất thể hiện tính ức chế hay cảm ứng trong phòng thí nghiệm chưa chắc đã tạo ra biến đổi lâm sàng tương tự trên người bệnh thực tế.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì an toàn và không gây xung đột với thuốc tây". Thực tế khoa học đã chứng minh nhiều loại thực vật chứa các hợp chất tác động trực tiếp lên hệ enzyme gan ^{[2] [5]}.

Một sai lầm khác là cho rằng cứ dùng thảo dược là sẽ bị giảm tác dụng thuốc. Tùy thuộc vào loại hoạt chất, thời gian sử dụng và liều lượng, thảo mộc có thể làm giảm chuyển hóa (gây tăng độc tính thuốc) hoặc làm tăng chuyển hóa (gây mất tác dụng thuốc) ^{[1] [5]}. Đôi khi các sản phẩm bổ sung dạng hỗn hợp còn có sai lệch lớn về hàm lượng thành phần thực tế so với nhãn công bố ^[7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Vì chưa có dữ liệu an toàn về cây đa lông trên các enzyme gan, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ thảo dược này:

• Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng các thuốc chuyển hóa chủ yếu qua gan, như thuốc tim mạch (nifedipine) hoặc thuốc chống đông máu (warfarin) ^[1].
• Người đang dùng các thuốc là cơ chất nhạy cảm của các enzyme CYP3A, CYP2C, CYP2D6 hoặc CYP2B6 ^{[1] [5] [6]}.
• Bệnh nhân ung thư đang dùng các thuốc chống ung thư hóa trị liệu ^[2].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng gan suy giảm.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng nhiều loại thuốc kê đơn cùng lúc.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Đối với người bệnh, nguyên tắc an toàn hàng đầu là không tự ý sử dụng chiết xuất đa lông hay các loại thảo dược không rõ nguồn gốc cùng lúc với thuốc tây. Khi đi khám hoặc mua thuốc, hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ và dược sĩ về tất cả các loại trà thảo mộc, cao thực vật hoặc thực phẩm chức năng đang dùng.

Nếu muốn dùng thảo dược hỗ trợ, chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải sau khi đã được chuyên gia y tế đồng ý. Tuyệt đối không tự ý tăng liều, không kéo dài thời gian sử dụng tùy tiện và không dùng thay thế thuốc chữa bệnh đã được kê đơn. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, vàng da, chóng mặt hay tác dụng phụ của thuốc tăng lên, cần ngừng dùng thảo mộc và liên hệ cơ sở y tế ngay lập tức.