Thắc mắc dân gian về cây đông hầu trắng
Đau dạ dày, viêm loét dạ dày là bệnh mạn tính phổ biến trong đời sống hiện đại. Khi việc dùng thuốc kéo dài gây lo ngại về tác dụng phụ, nhiều người tìm đến các cây thuốc nam hoặc dược liệu truyền miệng. Cây đông hầu trắng (Turnera subulata) là một trong những cái tên được lan truyền gần đây với lời đồn chữa dứt viêm loét dạ dày.
Liệu loài cây này có thực sự bảo vệ được niêm mạc dạ dày hay không? Các nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy tiềm năng kháng viêm và kháng khuẩn nhất định, nhưng hiện chưa hề có bằng chứng xác nhận loài này chữa khỏi viêm loét dạ dày ở người.
Cơ chế sinh học: Kháng viêm và chống oxy hóa
Cơ chế bệnh sinh của viêm loét dạ dày gắn liền với stress oxy hóa và phản ứng viêm tại niêm mạc. Do đó, một hoạt chất muốn bảo vệ dạ dày thường cần can thiệp vào các chuỗi phản ứng này.
Ở cấp độ tế bào, Turnera subulata thể hiện khả năng điều hòa một số phản ứng viêm cơ bản. Thảo dược này chứa các hợp chất nhóm flavonoid và tannin, vốn là các phân tử thực vật có tính khử gốc tự do mạnh [1]. Cơ chế này mang lại hy vọng về mặt sinh học nhưng vẫn cần kiểm chứng qua các rào cản tiêu hóa thực tế.
Dữ liệu khoa học: Nghiên cứu nói gì?
Ở khu vực Đông Bắc Brazil, chiết xuất lá Turnera subulata được y học dân gian dùng cho nhiều bệnh mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, đau và viêm mạn [2]. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã đánh giá hoạt tính của chiết xuất lá loài này trên dòng tế bào đại thực bào RAW-264.7 được kích thích bởi lipopolysaccharide [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá đông hầu trắng giảm stress oxy hóa do phản ứng viêm gây ra trong tế bào [2].
Đặc biệt, chiết xuất này điều hòa phản ứng viêm thông qua việc làm thay đổi hoạt tính của các thành viên trong con đường tín hiệu kinase protein kích hoạt bởi mitogen (MAPK) [2]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm in vitro trên tế bào đơn lẻ, chưa phải thử nghiệm trên động vật sống hay trên người [2].
Bên cạnh đặc tính kháng viêm, khả năng ức chế vi khuẩn của Turnera subulata cũng được tìm hiểu. Năm 2020, một nghiên cứu in vitro đánh giá chiết xuất metanol của loài này bằng phương pháp vi pha loãng [1]. Chiết xuất thể hiện tác dụng kháng khuẩn trực tiếp và hỗ trợ tăng hoạt tính của kháng sinh nhóm aminoglycoside [1]. Hiệu quả phụ thuộc vào từng chủng vi khuẩn và được cho là liên quan đến tannin và flavonol [1].
Ở một loài cùng chi là đông hầu Turnera diffusa, nghiên cứu năm 2012 cho thấy hoạt chất arbutin từ loài này giảm tổn thương loét niêm mạc trên mô hình chuột do ethanol và aspirin [3]. Tuy nhiên, Turnera subulata là loài thực vật khác, không thể dùng kết quả của Turnera diffusa để khẳng định cho đông hầu trắng [3].
Giá trị và giới hạn của bằng chứng
Các dữ liệu hiện có mở ra triển vọng rằng cây đông hầu trắng chứa các hợp chất thực vật có giá trị sinh học [1], [2]. Khả năng tác động lên đường truyền tín hiệu MAPK và hạ stress oxy hóa là chỉ dấu tích cực cho nghiên cứu dược lý cơ bản [2].
Dù vậy, giới hạn lớn nhất là sự thiếu hụt nghiên cứu in vivo về loét dạ dày cho riêng loài Turnera subulata. Hầu hết dữ liệu dừng ở mức tế bào hoặc vi khuẩn trong ống nghiệm [1], [2]. Con đường từ đĩa petri đến dạ dày người còn rất xa, do dược chất còn chịu ảnh hưởng bởi enzym tiêu hóa, độ pH acid và chuyển hóa qua gan.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây đông hầu
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng trên đĩa thí nghiệm với hiệu quả trị bệnh thực tế. Việc chiết xuất ức chế viêm tế bào không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá đông hầu trắng sẽ làm lành vết loét dạ dày [2].
Một nhầm lẫn khác là nhầm giữa các loài trong chi Turnera. Chiết xuất loài Turnera diffusa có nghiên cứu bảo vệ dạ dày trên chuột [3], nhưng đông hầu trắng (Turnera subulata) chưa có các nghiên cứu tương đương này. Tự ý hái lá sắc uống theo kinh nghiệm truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Ai nên thận trọng?
Người đang có ổ loét dạ dày tiến triển, xuất huyết tiêu hóa hoặc đau dữ dội tuyệt đối không tự điều trị bằng lá đông hầu trắng. Việc trì hoãn phác đồ y khoa chuẩn có thể dẫn đến thủng dạ dày hoặc biến chứng nguy hiểm.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng vì chưa có dữ liệu độc tính hay độ an toàn lâm sàng trên các đối tượng này. Người có bệnh nền gan, thận hoặc đang uống thuốc kháng sinh cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Hiện nay chưa có liều dùng chuẩn, thời điểm dùng hay cách chế biến được y học công nhận cho Turnera subulata trong điều trị viêm loét tiêu hóa. Do đó, người bệnh không nên tự ý tìm kiếm và dùng dược liệu này như một bài thuốc chính thức.
Để kiểm soát viêm loét dạ dày, cần tuân thủ đơn thuốc kháng acid hoặc diệt khuẩn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đúng giờ, tránh thức ăn cay nóng và giảm căng thẳng tâm lý vẫn là nền tảng phòng và hỗ trợ phục hồi niêm mạc dạ dày tốt nhất.
