Lời đồn thổi về loài cây "trị bách bệnh"
Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội và truyền miệng dân gian rộ lên thông tin về công dụng thần kỳ của cây tuyết hương leo. Nhiều người ca ngợi loài cây này như một vị thuốc quý, có khả năng điều trị dứt điểm mọi chứng đau nhức xương khớp, nhức đầu cho đến các vấn đề viêm nhiễm mãn tính.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại khẳng định không có bất kỳ loại thảo dược đơn lẻ nào có thể "trị bách bệnh", và cây tuyết hương leo cũng không ngoại lệ. Dưới góc nhìn y học thực chứng, những công dụng được đồn thổi phần lớn xuất phát từ kinh nghiệm dân gian lưu truyền, trong khi các bằng chứng nghiên cứu tiền lâm sàng hiện nay còn rất khiêm tốn.
Người tiêu dùng nếu cả tin sử dụng tùy tiện, tự ý sắc uống để trị đau ốm không chỉ tốn kém tiền của mà còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe bản thân.
Bản chất khoa học và những cơ chế được ghi nhận
Trong các tài liệu thực vật học và dược liệu, các loài cây mang đặc tính leo có tên dân gian gắn liền với "tuyết hương" hoặc danh pháp đồng nghĩa (chẳng hạn chi Porana thuộc họ Bìm bìm Convolvulaceae hay chi Bowiea thuộc họ Măng tây) đã được dân gian tại nhiều khu vực sử dụng lâu đời. Trong y học cổ truyền, kinh nghiệm thực tế ghi nhận một số chi thực vật này có công dụng giảm đau nhức cơ bắp, hỗ trợ điều trị vết thương, viêm đường tiết niệu hoặc nhức đầu [1], [2].
Về mặt hóa học thực vật, các phân tích trong phòng thí nghiệm phát hiện những nhóm hợp chất tự nhiên đóng vai trò quan trọng tạo nên tác động sinh học. Đáng chú ý là sự xuất hiện của các hợp chất steroid, flavonoid, coumarin, dẫn xuất axit quinic, amit và saponin [1], [3].
Cơ chế sinh học được lý giải bước đầu rằng các phân tử flavonoid và saponin mang hoạt tính chống oxy hóa [1], [3]. Chúng giúp dọn dẹp các gốc tự do gây hại và giảm tổn thương tế bào. Đồng thời, các hợp chất steroid tự nhiên có khả năng ức chế các chất trung gian gây phản ứng viêm, từ đó hỗ trợ giảm cảm giác đau và sưng nhức trên mô hình thực nghiệm [1], [3].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về hiệu quả thực tế?
Khi đối chiếu với các công bố khoa học quốc tế, dữ liệu dược lý hiện có về các loài thảo dược này vẫn dừng lại ở mức rất sơ khai, chưa từng bước vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.
Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2022 về chi thực vật Porana (họ Convolvulaceae - nhóm thực vật dây leo phân bố rộng rãi tại châu Á, châu Phi, châu Mỹ) cho biết có khoảng 20 loài trên toàn thế giới [1]. Tuy nhiên, thành phần hóa học mới chỉ được báo cáo ở 5 loài với 59 hợp chất được phân lập và xác định cấu trúc [1]. Các thử nghiệm dược lý tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ chi này thể hiện hoạt tính chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, kháng bệnh gút, chống ung thư và chống đái tháo đường [1]. Dẫu vậy, các tác giả nhấn mạnh việc phát triển ứng dụng dược lý của chi này vẫn còn rất hạn chế và cần tiếp tục phân tích mạng lưới để khám phá các mục tiêu sinh học [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên loài dây leo củ Bowiea volubilis (thường được gắn với các bài thuốc dân gian trị đau nhức) mang lại nhiều dữ liệu cảnh báo đáng chú ý. Một bài tổng quan công bố năm 2015 tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu khoa học lớn (như Web of Science, Google Scholar, Scopus) chỉ ra rằng loài thực vật này có lịch sử ứng dụng lâu đời trong dân gian để làm thuốc tẩy, điều trị nhiễm trùng, bệnh ngoài da, đau cơ và viêm [2]. Kết quả thực nghiệm cho thấy hoạt tính chống viêm của loài này tỏ ra đầy hứa hẹn, tuy nhiên hoạt tính kháng khuẩn nhìn chung kém [2]. Đáng chú ý, các xét nghiệm hóa thực vật khẳng định loài cây này chứa các glycoside trợ tim có độc tính cao, chủ yếu tập trung trong phần củ [2].
Nghiên cứu tổng quan tiếp theo vào năm 2023 về loài dây leo Bowiea volubilis cũng tái khẳng định các hợp chất alkaloid, saponin và steroid trong cây mang đặc tính chống viêm và chống oxy hóa [3]. Song, các nhà khoa học nhấn mạnh cây hoàn toàn không thể dùng làm thực phẩm thông thường do chứa các chất độc tự nhiên gây hại trực tiếp cho động vật và con người [3]. Một khoảng trống nghiên cứu cực kỳ lớn hiện nay là sự thiếu hụt các dữ liệu độc tính dựa trên bằng chứng khoa học chuẩn mực [3].
Lợi ích có hạn và khoảng cách xa vời tới thực tiễn
Các thử nghiệm trong ống nghiệm và tiền lâm sàng chỉ ra tiềm năng chống viêm, giảm đau nhức của một số hoạt chất chiết xuất [1], [2]. Tuy nhiên, từ kết quả phòng thí nghiệm đến một viên thuốc điều trị an toàn cho con người là một chặng đường rất dài.
Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh tuyết hương leo có thể chữa dứt điểm bệnh đau nhức cơ xương khớp hay các bệnh lý toàn thân. Chiết xuất thô từ cây chứa hỗn hợp rất nhiều chất, trong đó hoạt chất có lợi và độc chất gây hại cùng tồn tại song song [3], [2]. Khi chưa được tinh chế, chuẩn hóa hàm lượng và kiểm chứng qua các pha lâm sàng, việc khẳng định cây có công dụng điều trị bệnh là thiếu căn cứ khoa học nghiêm ngặt.
Những hiểu lầm tai hại từ lời đồn thổi
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Đây là sai lầm nguy hiểm nhất trong việc dùng thuốc y học cổ truyền và dược liệu dân gian.
Một số lời đồn thậm chí khuyên ngâm rượu tuyết hương leo để uống hàng ngày nhằm tăng cường sức khỏe, bồi bổ xương khớp. Thực tế, việc tự ý ngâm uống các loài cây có chứa độc tố tự nhiên như glycoside tim có thể gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm tính mạng [3], [2]. Thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể gây ngộ độc cấp tính hoặc tích lũy suy gan, suy thận nếu người dân sử dụng sai cách, sai liều lượng hoặc nhầm lẫn loài thực vật thu hái.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Do độc tính tự nhiên và sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người [3], việc tự ý dùng các chế phẩm từ tuyết hương leo cần được kiểm soát chặt chẽ.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này. Các hợp chất sinh học mạnh và độc chất chưa kiểm chứng có thể qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ gây hại cho thai nhi và trẻ sơ sinh [3].
Trẻ em, người cao tuổi có chức năng chuyển hóa kém, người có tiền sử bệnh tim mạch, bệnh gan hoặc suy thận mạn tính cần tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc. Sự có mặt của các glycoside trợ tim tự nhiên trong một số loại dây leo củ có thể tương tác tiêu cực với thuốc trợ tim, thuốc huyết áp đang sử dụng, dẫn tới các biến cố tim mạch khó lường [3], [2].
Lời khuyên áp dụng và sử dụng an toàn
Tài liệu khoa học hiện nay không cung cấp bất kỳ công thức, liều dùng cụ thể hay hướng dẫn chế biến an toàn nào đối với cây tuyết hương leo trên cơ thể người. Vì vậy, người dân không được tự ý đào rễ, hái lá hay mua các gói thảo mộc khô trôi nổi trên mạng để sắc uống hoặc ngâm rượu.
Khi gặp các triệu chứng đau nhức cơ bắp, đau khớp kéo dài hoặc đau đầu, giải pháp an toàn hàng đầu là đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán nguyên nhân và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp. Nếu có mong muốn sử dụng kết hợp các bài thuốc y học cổ truyền, người bệnh cần tham khảo ý kiến trực tiếp của các bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được kê đơn đúng dược liệu đã qua kiểm duyệt độc tính, tránh việc tự chữa bệnh tại nhà dẫn tới hậu quả đáng tiếc.
Kinh nghiệm dân gian là một nguồn gợi mở quý giá cho nghiên cứu khoa học, nhưng không thể thay thế cho bằng chứng y khoa hiện đại. Tuyết hương leo có thể chứa những hợp chất chống viêm tiềm năng trong ống nghiệm, song khoảng cách từ phòng lab đến đời sống còn rất xa. Người tiêu dùng cần giữ thái độ tỉnh táo, không đánh cược sức khỏe của bản thân vào những lời đồn thổi thổi phồng về vị thuốc "trị bách bệnh".
