Thói quen dùng mật gấu và câu hỏi đặt ra
Mật gấu từ lâu đã được xem là một vị thuốc quý trong y học cổ truyền Đông Á với lịch sử sử dụng hàng nghìn năm [1], [2]. Rất nhiều người vẫn giữ thói quen săn lùng mật gấu tự nhiên với hy vọng chữa trị các bệnh lý gan mật hay bồi bổ cơ thể [1], [3]. Tuy nhiên, sự xuất hiện của tân dược chứa axit ursodeoxycholic tổng hợp (viết tắt là UDCA) đã đặt ra câu hỏi lớn: Giữa mật gấu tự nhiên và tân dược tổng hợp, đâu là lựa chọn vượt trội hơn về độ tinh khiết, hiệu quả và an toàn?
Câu trả lời từ y học hiện đại rất rõ ràng: Tân dược UDCA tổng hợp vượt trội hoàn toàn về độ tinh khiết hóa học, sự chuẩn hóa liều lượng và độ an toàn cho người bệnh. Việc sử dụng hoạt chất tổng hợp thay thế hoàn toàn cho mật gấu tự nhiên vừa mang lại kết quả điều trị tối ưu, vừa loại trừ các rủi ro tạp chất từ động vật hoang dã.
Bản chất hóa học và sự khác biệt về độ tinh khiết
Khoảng 50 năm trở lại đây, các nhà khoa học đã làm sáng tỏ rằng mô gan của gấu đen chứa hàm lượng lớn UDCA [1]. Về mặt cấu trúc, axit ursodeoxycholic có công thức phân tử là C24H40O4 với khối lượng phân tử 392,572 g/mol [1]. Đây là loại axit mật có tính ưa nước cao nhất, sở hữu nhóm hydroxyl ở vị trí cấu hình beta dạng ghế trên khung steroid, khác biệt với axit chenodeoxycholic (CDCA) vốn có nhóm hydroxyl ở dạng alpha kém ổn định hơn [1].
Trong thương mại, tân dược UDCA tổng hợp (còn được gọi là ursodiol) được sản xuất dưới dạng bột kết tinh màu trắng hoặc trắng ngà, tan trong nước và có vị đắng [1]. Tân dược này có độ tinh khiết tuyệt đối, chứa 100% hoạt chất chuẩn hóa và không lẫn tạp chất sinh học [1].
Ngược lại, mật gấu tự nhiên là một hỗn hợp phức tạp, biến thiên khôn lường và không hề tinh khiết. Nghiên cứu trên 6 loài gấu thuộc họ Ursidae cho thấy tỷ lệ UDCA chỉ dao động trung bình từ 1% đến 39% tổng lượng axit mật trong túi mật tùy theo từng loài [4]. Ngay trên gấu đen Bắc Mỹ (Ursus americanus), tỷ lệ UDCA cũng dao động rất lớn, từ 0% đến 62% (trung bình khoảng 34%), trong khi ở gấu Bắc cực là 17%, gấu nâu là 18%, và các loài khác như gấu ngựa chỉ đạt 1-8% [4]. Ngoài ra, mật tự nhiên còn chứa nhiều axit mật kỵ nước khác như axit cholic, chenodeoxycholic và deoxycholic [4]. Do đó, người dùng mật tự nhiên không bao giờ xác định được chính xác liều lượng hoạt chất mình đưa vào cơ thể.
Cơ chế tác động của hoạt chất UDCA
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh UDCA mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho hệ thống tiêu hóa và gan mật. UDCA có khả năng làm giảm hấp thu cholesterol ở ruột và làm tan các viên sỏi cholesterol hình thành trong túi mật [1]. Hoạt chất này giúp bảo vệ tế bào gan bằng cách hạ thấp nồng độ men gan tăng cao và thúc đẩy dòng chảy của dịch mật [1].
Bên cạnh đó, UDCA làm suy giảm tổn thương oxy hóa do các axit mật kỵ nước gây ra [1]. Ở cấp độ phân tử, việc tiếp xúc với UDCA làm tăng biểu hiện của các bơm tống xuất chất độc như MRP2, BCRP và P-glycoprotein, đóng vai trò giải độc quan trọng cho ruột non [1]. Trong tế bào gan sơ cấp của chuột, UDCA đã được chứng minh là làm giảm biểu hiện gen p53 và ngăn ngừa tín hiệu tự hủy tế bào (apoptosis) thông qua việc điều hòa giảm Bcl-2 [1].
Ở dạng liên hợp tự nhiên trong cơ thể gấu, tauroursodeoxycholic acid (TUDCA) được tạo ra từ sự gắn kết giữa taurine và UDCA [2]. TUDCA thể hiện khả năng bảo vệ thần kinh trong các mô hình thí nghiệm bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, Parkinson và Huntington nhờ ức chế tự hủy tế bào, giảm stress oxy hóa và giảm căng thẳng lưới nội chất [2]. Ở tế bào ung thư biểu mô khoang miệng người (HSC-3), nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy UDCA ức chế tế bào ung thư phát triển thông qua việc kích hoạt các thụ thể và enzym caspase gây chết tế bào, trong khi hầu như không gây hại cho tế bào bình thường [3].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng trên người
Nghiên cứu về chuyển hóa axit mật ở người đã khẳng định ưu thế vượt trội của UDCA dạng tinh khiết trong thực hành lâm sàng. Một nghiên cứu đáp ứng liều lượng được thực hiện trên 6 nam giới có sỏi mật cholesterol cản quang không triệu chứng [5]. Thử nghiệm so sánh tác động của UDCA và CDCA ở mức liều thấp (trung bình 6 mg/kg/ngày) và mức liều trung bình (11 mg/kg/ngày) [5].
Kết quả chỉ ra rằng UDCA, ở cả hai mức liều thấp và trung bình, đều tạo ra sự bão hòa giảm cholesterol trong dịch mật ở phần lớn bệnh nhân, trong khi CDCA không làm được điều này [5]. Ngoài ra, UDCA tổng hợp ức chế tổng hợp axit mật nội sinh ít hơn nhiều so với CDCA và có hiệu lực làm giảm bão hòa cholesterol mạnh hơn trên cùng một mức liều [5]. Các nhà khoa học kết luận rằng việc hòa tan sỏi mật cholesterol bằng UDCA tinh khiết đạt hiệu quả tốt nhất ở mức liều từ 8-10 mg/kg/ngày ở hầu hết bệnh nhân không béo phì [5].
Tại một nghiên cứu khác nhằm xác định nồng độ hoạt chất, việc bổ sung UDCA dạng uống với liều 500 mg và 750 mg mỗi ngày trong vòng 3 tháng ở bệnh nhân sỏi mật đã nâng tỷ lệ UDCA trong dịch mật người lên mức ổn định lần lượt là 22% và 27% [6]. Điều này chứng minh tân dược mang lại khả năng kiểm soát nồng độ dược chất cực kỳ chính xác trên cơ thể người, điều hoàn toàn bất khả thi khi sử dụng mật gấu thô [6].
Giới hạn của mật gấu tự nhiên và rủi ro an toàn
Một trong những hạn chế lớn nhất của mật gấu tự nhiên là sự trồi sụt bất thường của hàm lượng dược chất theo độ tuổi và thời gian sinh học. Nghiên cứu trên 5 cá thể gấu hoang dã ở Nova Scotia cho thấy hàm lượng UDCA ở gấu lớn tuổi cao hơn gấu non, cho thấy sự tích lũy hoạt chất này là một quá trình phụ thuộc thời gian sinh trưởng [7].
Hơn nữa, nồng độ axit mật ở gấu đen hoang dã thay đổi rõ rệt theo mùa. Nồng độ tổng axit mật trong huyết tương gấu dao động từ 0,2 đến 3,1 micromol/L [8]. Khi ngủ đông, tổng nồng độ axit mật giảm xuống còn 0,6 +/- 0,1 micromol/L so với 1,2 +/- 0,4 micromol/L vào mùa hè hoạt động [8]. Ngược lại, tỷ lệ phần trăm của UDCA lại tăng từ 22,2 +/- 4,5% vào mùa hè lên 31,5 +/- 3,2% vào mùa đông [8]. Sự biến thiên mạnh mẽ này khiến cho dịch mật tự nhiên không thể có được sự đồng nhất và chuẩn hóa bắt buộc của một sản phẩm y tế.
Về mặt an toàn, mật gấu thô chứa hỗn hợp các axit mật kỵ nước độc hại cùng nhiều thành phần sinh học chưa được kiểm định [1], [4]. Việc khai thác từ động vật tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn, tạp chất lạ và không thể kiểm soát phản ứng phụ đối với gan thận, trái ngược hoàn toàn với viên uống tân dược đã qua kiểm nghiệm lâm sàng và loại bỏ mọi độc chất.
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người vẫn mang tâm lý chuộng đồ tự nhiên, lầm tưởng rằng mật gấu tươi nguyên chất tốt hơn tân dược nhân tạo. Khoa học đã chứng minh điều ngược lại: cơ thể người chỉ cần hoạt chất có lợi là UDCA, và tân dược tổng hợp chính là hoạt chất đó ở dạng tinh khiết nhất, loại bỏ hoàn toàn các loại muối mật độc hại đi kèm trong túi mật động vật [1], [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng mật gấu có thể chữa bách bệnh, thậm chí tiêu diệt được mọi khối u ác tính. Dù nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào ung thư khoang miệng HSC-3 với nồng độ UDCA từ 100 đến 400 mcg/mL cho thấy tác dụng kích hoạt caspase và ức chế tế bào ác tính [3], đây mới chỉ là thí nghiệm tế bào sơ khởi. Tuyệt đối không thể suy diễn rằng uống mật gấu hay uống thuốc UDCA có thể chữa khỏi ung thư trên cơ thể người.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Tân dược UDCA là thuốc điều trị theo đơn, không phải thực phẩm chức năng dùng tùy tiện. Những người có bệnh lý gan mật cấp tính, viêm túi mật cấp hoặc tắc nghẽn đường mật hoàn toàn cần hết sức cẩn trọng và phải có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [1].
Mặc dù UDCA hỗ trợ dòng chảy của mật và bảo vệ tế bào gan [1], việc tự ý sử dụng hoạt chất này mà không qua thăm khám có thể dẫn đến việc dùng sai liều lượng, gây rối loạn tiêu hóa và không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của bệnh sỏi mật hay viêm gan. Bệnh nhân có bệnh nền hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần hỏi ý kiến chuyên môn trước khi dùng thuốc.
Hướng dẫn áp dụng thực tế
Khi được bác sĩ chỉ định điều trị sỏi mật cholesterol hoặc các bệnh lý gan mật liên quan, người bệnh nên tuân thủ chặt chẽ liều dùng của tân dược tổng hợp. Nghiên cứu lâm sàng khuyến cáo liều hiệu quả để hòa tan sỏi cholesterol không vôi hóa là từ 8-10 mg/kg cân nặng mỗi ngày đối với bệnh nhân không béo phì [5].
Người bệnh tuyệt đối không tự ý tìm mua mật gấu tự nhiên, mật gấu tươi hay cao mật để uống hoặc pha rượu. Thay vào đó, hãy sử dụng các chế phẩm thuốc viên UDCA chuẩn hóa được sản xuất hợp pháp từ các công ty dược phẩm. Để đạt hiệu quả tốt nhất, thuốc nên được uống cùng bữa ăn hoặc theo đúng khung giờ bác sĩ hướng dẫn, kết hợp với chế độ ăn cân bằng và kiểm tra định kỳ bằng siêu âm.
Tóm lại, mật gấu tự nhiên chỉ còn giá trị về mặt lịch sử y học cổ truyền [1], [2]. Tân dược UDCA tổng hợp hiện đại mới là giải pháp điều trị khoa học, mang lại độ tinh khiết tuyệt đối, hiệu quả lâm sàng đã được chứng minh và sự an toàn tối đa cho người bệnh.
